III SA/Kr 1615/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA Hanna Knysiak-Sudyka Sędziowie WSA Janusz Kasprzycki WSA Ewa Michna (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 kwietnia 2023 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 20 czerwca 2022 r., nr SKO-NP-4115-502/21 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala. Decyzją z 9 sierpnia 2021 r., znak: DŚR.5231.158.SP.08.2022 Wójt Gminy Gorlice odmówił B. P. (dalej: skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką M. P. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że skarżąca spełnia przesłanki określone art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 615) - dalej: "u.ś.r.", w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Niepełnosprawność matki skarżącej istnieje bowiem od 63 roku życia. W odwołaniu skarżąca zarzuciła organowi zastosowanie w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, decyzją z 20 czerwca 2022 r., znak: SKO-NP-4115-502/21 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium wskazało, że decyzja organu I instancji była prawidłowa, mimo dokonania przez ten organ wadliwej wykładni art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Kolegium ustaliło, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 24 lipca 2021 r., wydanym do dnia 30 czerwca 2023 r. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego oraz pisemnych oświadczeń skarżącej i jej matki, ustalono, że matka skarżącej ma 80 lat i jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Z uwagi na stan zdrowia wymaga pomocy i opieki innych osób w codziennym funkcjonowaniu. Opiekę sprawuje skarżąca, która pomaga matce w czynnościach pielęgnacyjnych, jak : mycie, ubieranie, korzystanie z toalety, smaruje maściami, mierzy ciśnienie, podaje leki, przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, pierze, gotuje, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, w razie potrzeby zawozi mamę na badania do szpitala, załatwia wizyty domowe lekarza i pielęgniarki, zimą zapewnia matce ogrzewanie, poza tym myje okna, zmienia pościel. Matka skarżącej zajmuje parter domu, natomiast skarżąca z mężem i dziećmi mieszka na piętrze. Matka skarżącej leczy się z powodu wielu chorób przewlekłych: reumatyzm, osteoporoza, nadciśnienie tętnicze, zwłóknienie płuc, choroby serca, nie widzi na jedno oko, ma duże trudności w poruszaniu się - porusza się za pomocą balkonika lub kijków, wymaga pomocy innych osób w przemieszczaniu się. Dom opuszcza tylko w przypadku konieczności wykonania badań w szpitalu. Jest wdową, oprócz skarżącej ma jeszcze drugą córkę, która na stałe mieszka i pracuje we Włoszech. Pracownik socjalny potwierdził, że opieka skarżącej sprawowana jest prawidłowo i nie budzi zastrzeżeń. Skarżąca oświadczyła, że nie pracuje, nie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy, gdyż nie może podjąć zatrudnienia ze względu na stan zdrowia mamy, ubezpieczają ją mąż oraz nie jest uprawniona do jakichkolwiek wypłat z tytułu emerytury, renty. W ocenie organu odwoławczego w rozpoznawanej sprawie, pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką, a niepodejmowaniem zatrudnienia nie istniał związek przyczynowo - skutkowy. Jakkolwiek nie ulega wątpliwości, że matka skarżącej ze względu na liczne schorzenia, podeszły wiek i niepełnosprawność wymagała opieki i pomocy osób drugich, to zakres sprawowanej przez skarżącą opieki - w ocenie Kolegium - nie miał charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Świadczona przez skarżącą pomoc nie wykraczała poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Kolegium wskazało, że sama konieczność sprawowania opieki czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wskazało nadto, że w sprawie nie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej, tj. jej siostry, w wywiązywaniu się przez nią ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby przez przekazanie stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwiłyby wynajęcie opiekuna, bądź byłyby wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec matki. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wniosła też o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych. Skarżąca zarzuciła Kolegium naruszenie: 1. art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez: a. jego niezastosowanie, przejawiające się wydaniem decyzji odmownej w sytuacji gdy zostały spełnione wszystkie przesłanki konieczne do przyznania świadczenia, b. błędną wykładnię przejawiającą się dowolną i nieprawidłową oceną zakresu sprawowanej opieki, a następnie uznaniem, że nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką, podczas gdy zakres koniecznych czynności sprawowany jest przez skarżącą przez całą dobę i są to czynności niezbędne do egzystencji, c. błędną wykładnię przepisu przez uznanie, że w sytuacji, gdy krąg osób zobowiązanych do alimentacji jest większy niż jedna osoba, to wówczas nie zostaje spełniona przesłanka uprawniająca do przyznania świadczenia na rzecz jednej z tych osób oraz przez uznanie, że niemożność sprawowania opieki nie może pozostawać w związku z zarobkowym pobytem za granicą, 2. art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. przez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji w sytuacji gdy organ II instancji, winien był uchylić zaskarżoną decyzję i orzec co do istoty sprawy przez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie uchylić decyzję organu I instancji w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że z treści zebranego materiału dowodowego nie wynika żadna okoliczność, pozwalająca na przyjęcie, że nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. Podniosła też, że nie może podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia, bowiem zakres czynności związanych z opieką nad matką jest tak szeroki, że pozostawienie matki bez opieki chociażby na kilka godzin dziennie spowoduje zagrożenia dla jej zdrowia i bezpieczeństwa. Matka nie może się samodzielnie poruszać, nie jest w stanie przejść choćby do toalety i samodzielnie z niej skorzystać, przygotować sobie posiłku, itp. Nie ma przy tym innych osób, które byłyby w stanie zapewnić matce opiekę i pomoc. Matka wymaga zatem całodobowej opieki, cierpi na wiele przewlekłych schorzeń, porusza się za pomocą balkonika lub kijków i wyłącznie przy pomocy innych osób. Wymaga karmienia, przebierania i mycia. Nie jest w stanie samodzielnie wykonać czynności samoobsługowych choćby w minimalnym stopniu. Skarżąca nie zgodziła się z organem, że jest to standardowy zakres pomocy rodzicom przez dzieci, gdyż całodobowa opieka stanowczo wykracza poza standardowe relacji rodzinne. Ponadto, nie bez powodu w art. 17 u.ś.r. wymienione zostały jako osoby uprawnione do pobierania świadczeń przede wszystkim osoby zobowiązane do alimentacji, gdyż te właśnie osoby najczęściej świadczą opiekę nad bliskimi. Dodatkowo, w ocenie skarżącej, organ dokonał błędnej wykładni powołanego przepisu, wskazując, że fakt posiadania innej osoby obowiązanej do alimentacji względem osoby niepełnosprawnej wyklucza możliwość pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę sprawującą faktycznie opiekę. Podał, że badanie związku przyczynowo - skutkowego ma za zadanie ustalenie, czy opieka ta nie jest fikcyjna i czy jest faktycznie sprawowana. W niniejszej sprawie nie ma żadnej wątpliwości, że taka opieka jest świadczona i to w bardzo szerokim zakresie, przez całą dobę, a także że opieka ta jest sprawowana w sposób prawidłowy. W związku natomiast ze sprawowaną opieką, brak jest realnej możliwości podejmowania jakiegokolwiek zatrudnienia przez skarżąca, albowiem opieka ta jest sprawowana przez całą dobę w bardzo szerokim zakresie. W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentacja zawartą w uzasadnieniu zaskrzonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie ponieważ organ dokonał prawidłowej oceny, że w sytuacji skarżącej nie zaistniała konieczność powstrzymania się od podjęcia zatrudnienia ze względu na opiekę nad niepełnosprawną matką z uwagi na zakres czynności opiekuńczych oraz możliwość uzyskiwania pomocy od pozostałych członków rodziny (siostry, a córki niepełnosprawnej osoby) zobowiązanych w tym samym stopniu do alimentacji matki co skarżąca. Poniżej w części prawnych rozważań zostały powtórzone poglądy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wyrażane w analogicznych stanach faktycznych i prawnych. Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje, art. 17 u.ś.r. w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie, a przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sąd podziela stanowisko skarżącej, że organ l instancji orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443), jednak błąd ten dostrzegł organ II instancji, podkreślając - z czym Sąd się w pełni zgadza, że powyższe rozważania prawne jakkolwiek wskazują na błędną interpretację przepisów prawa przez organ l instancji, to jednak nie powodują, na konieczność eliminacji tej decyzji z obrotu prawnego. Zdaniem Sądu, organ odwoławczy prawidłowo uznał, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości Sądu fakt, że organ prawidłowo ustalił, że z materiału dowodowego sprawy w żaden sposób nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawną matką sprawowana przez skarżącą wykluczała podjęcie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia. Skarżąca wymieniła czynności opiekuńcze jako: pomoc matce w czynnościach pielęgnacyjnych, jak : mycie, ubieranie, korzystanie z toalety, smarowanie maściami, mierzenie ciśnienia, podawanie leków, przygotowanie i podawanie posiłki, sprzątanie, pranie, gotowanie, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, w razie potrzeby zawożenie mamy na badania do szpitala, załatwia wizyty domowe lekarza i pielęgniarki, zimą zapewnia matce ogrzewanie, poza tym myje okna, zmienia pościel. Matka skarżącej zajmuje parter domu, natomiast skarżąca z mężem i dziećmi mieszka na piętrze. W ocenie Sądu słusznie organ odwoławczy uznał, że w istocie są to czynności życia codziennego mające związek z szeroko rozumianym prowadzeniem gospodarstwa domowego i jako takie nie są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Istotne jest również to, że z ustaleń pracownika socjalnego wynikało, że siostra skarżącej, wprawdzie zamieszkiwała na stałe we Włoszech, ale z akt nie wynikało, aby z przyczyn obiektywnych nie mogła wspomóc chociażby finansowo siostry w czynnościach opiekuńczych. W ocenie Sądu z powyższego bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawną matką jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. System świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy. Zdaniem Sądu, zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką a rezygnacją przez nią z podjęcia zatrudnienia nie istnieje taki związek. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, ale nie sposób przyjąć, aby skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje, opiekując się matką, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Tym bardziej, że faktycznie może liczyć na pomoc siostry, niepracującej zawodowo i mieszkającej w tym samym domu. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Nawet w wniesionej skardze nie zostały uprawdopodobnione jakiekolwiek okoliczności, które mogłyby uzasadniać obiektywne przesłanki braku wsparcia siostry skarżącej w sprawowaniu opieki nad matką. Z tych to powodów Sąd uznał za niezasadne zarzuty naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz zarzuty naruszenia art. 138 §1 pkt 1 k.p.a.. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.