III SA/Kr 1672/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 kwietnia 2023 roku sprawy ze skargi K. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 11 sierpnia 2022 r., nr SKO-NP-4115-190/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Skarżąca K. C. wniosła o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem W. C. Ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 19 lutego 2020 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji, w którym ustalono, że jest on trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji i stwierdzono, że nie da się ustalić kiedy niezdolność ta powstała, istniała w dniu 1 stycznia 2020 r. Decyzją Wójta Gminy L. z 23 marca 2022 r., znak: [...] orzeczono o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem. Odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia uzasadniono niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Nadto organ stwierdził, że z uwagi na fakt, iż skarżąca jest uprawniona do specjalnego zasiłku opiekuńczego, w sprawie ziściła się przesłanka z art. 17 ust .5 pkt 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych wykluczająca przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła jej naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne zastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jej zdaniem nie uwzględniono okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy w prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W odwołaniu podniesiono również zarzuty naruszenia: - art. 17 ust. 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez i przyjęcie, że w okolicznościach pobierania przez skarżącą zasiłku dla opiekuna przyznawanego w oparciu o przepisu ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalanie i wypłacie zasiłków dla opiekunów stanowi to przesłankę negatywną do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz - art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez nie uwzględnienie, iż w razie zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego osoba uprawniona ma prawo wyboru jednego ze świadczeń jak wynika z treści art. 27 ust 5 cyt. ustawy. Decyzją z 11 sierpnia 2022 r., nr SKO-NP-4115-190/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że jakkolwiek w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, to jednak zaskarżona decyzja odpowiada prawu gdyż w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub jej niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Przywołując okoliczności faktyczne sprawy wskazano, że ojciec skarżącej jest osobą w wieku 94 lat, mieszka wspólnie z wnioskodawczynią, pozostaje w leczeniu na astmę, na serce - ma niewydolność krążeniową, niedomykalność zastawek, niedokrwienność , cierpi na niedosłuch, ma słaby wzrok. Ponadto boryka się z chorobą: zwyrodnieniową, urologiczną (prostata), tarczycy (guzki). Nadto jest pampersowany z powodu problemów urologicznych i z poruszaniem się. Porusza się z trudem kilka kroków w asyście drugiej osoby - z uwagi na brak siły, zawroty głowy, sporadycznie przy lepszym samopoczuciu korzysta z toalety. Ze względu na wiek jak i stan zdrowia ojciec skarżącej wymaga pomocy i opieki w codziennym funkcjonowaniu. Obecnie opieka jaką sprawuje skarżąca sprowadza się do: pomocy w utrzymaniu higieny osobistej (mycie, przebieranie), zmiany pampersa, przygotowania i podania posiłków – z uwzględnieniem odpowiedniej diety, pomiaru ciśnienia, podania leków, smarowania balsamem przeciw odleżynom, utrzymania kontaktu z lekarzem, realizacji recept, prowadzenia gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie, palenie w piecu), robieniu zakupów, załatwianiu spraw urzędowych, prac ogrodowych, przekładania ojca na wózek w okresie letnim i wyjścia na spacer lub na balkon. Skarżąca wskazała, że od 2021 r. z powodu potrzeby sprawowania opieki nad ojcem zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Ponadto ustalono, że skarżąca ma dwie siostry, w równym stopniu obowiązane do alimentacji względem ojca. Jedna z nich mieszka w T., ma własną rodzinę, dzieci i pracuje zawodowo. Druga z sióstr mieszka w K. i pracuje zawodowo. W ocenie organu odwoławczego ojciec skarżącej niewątpliwie wymaga opieki i pomocy w codziennym funkcjonowaniu jednakże wykazany przez skarżącą zakres opieki, nie ma takiego charakteru, ażeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Uznano, że skarżąca, przy współudziale pozostałych osób obowiązanych do alimentacji względem ojca, czy też przy wsparciu usług opiekuńczych, jest w stanie wykonywać pracę w rolnictwie choćby w niepełnym wymiarze. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zarzuciła: - naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; - rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawnym ojcem, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Materialną podstawę rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615) dalej także jako: "u.ś.r.". Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 i ust. 1b cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd zauważa, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. Słusznie też organ odwoławczy uznał, że pobieranie przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego nie wyklucza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zwłaszcza wobec zadeklarowania przez skarżącą rezygnacji z tego zasiłku w razie uznania przez organ spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Zgodnie natomiast z treścią art. 27 ust. 5 u.ś.r. W przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń: świadczenia rodzicielskiego lub świadczenia pielęgnacyjnego, lub specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami. Użyty w art. 27 ust. 5 cyt. ustawy zwrot "zbieg uprawnień" należy rozumieć jako sytuację, w której dana osoba obiektywnie spełnia przesłanki do otrzymania co najmniej dwóch świadczeń, jak również sytuację, gdy ma już ustalone, na mocy ostatecznej decyzji administracyjnej, prawo do otrzymania jednego ze świadczeń wymienionych w tym przepisie i spełnia jednocześnie przesłanki otrzymania innego świadczenia. Jak słusznie wskazano, art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych dopuszcza przysługiwanie dwóch lub więcej świadczeń wymienionych w tym przepisie, natomiast wyklucza możliwość kumulatywnego ich pobierania. Zasadnie więc organ odwoławczy uznał, że organ pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1b u.ś.r. Mimo stwierdzenia ww. wadliwości w rozstrzygnięciu organu pierwszej instancji, w ocenie Sądu, organ odwoławczy prawidłowo utrzymał tę decyzję w mocy przyjmując, że w sprawie nie zaistniała przesłanka w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad ojcem. Skarżąca w ramach opieki nad ojcem: pomaga w utrzymaniu higieny osobistej (mycie, przebieranie), zmienia pampersa, przygotowuje i podaje posiłków – z uwzględnieniem odpowiedniej diety, mierzy ciśnienie, podaje leki, stosuje balsam przeciw odleżynom, utrzymuje kontakt z lekarzem, realizuje recepty, prowadzi gospodarstwo domowe, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, robi prace ogrodowe, wychodzi z ojcem na spacer lub na balkon. Nie ulega wątpliwości, że ojciec skarżącej jest osobą w podeszłym wieku, schorowaną i wymagającą opieki. Nie ma też wątpliwości, że skarżąca mu tę opiekę zapewnia. Nie mniej jednak świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny ale za taki rodzaj opieki, który wyklucza możliwość podjęcia pracy zarobkowej w jakimkolwiek zakresie. W ocenie Sądu takie czynności, jak przygotowywanie posiłków i ich podanie, podanie leków, zakładanie pampersów, czy czynności higieniczne, jak myjcie, kąpiel, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego trudno uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności opiekuna. Są to bowiem typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i mają pod opieką starszych i z reguły schorowanych rodziców, a które wykonują przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy też w dni wolne od pracy. Ponadto skarżąca ma jeszcze dwie siostry w równym stopniu zobowiązane alimentacyjnie względem ojca. Jako powody braku możliwości sprawowania opieki nad ojcem wskazano w przypadku jednej z sióstr posiadanie rodziny, dzieci i wykonywanie pracy zawodowej, a w przypadku drugiej – pracę zawodową. Sąd w składzie orzekającym podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Nadto wskazać należy, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20). Zdaniem Sądu, istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ustawowego obowiązku, decyduje o istnieniu związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia, a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez skarżącego z zatrudnienia w celu opieki nad matką (por. wyrok WSA w Krakowie z 17 stycznia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1127/22). Sprzeczna z prawem, w tym normami konstytucyjnymi (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) nakazującymi pomoc Państwa rodzinom w trudnej sytuacji oraz ww. ustawami, a także nie do pogodzenia z interesem społecznym (art. 7 k.p.a.) byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców. W takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny zobowiązanych do alimentacji. Doprowadziłoby to też do - z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi), a – z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. W konsekwencji, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.i.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy zawarty w art. 83 Konstytucji RP obowiązek przestrzegania prawa RP (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 19 października 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 589/22). Zdaniem Sądu, limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o zobiektywizowane kryterium – konieczność wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica - nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców ( por. wyrok WSA w Krakowie z 5 grudnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 918/22). Nie sposób zatem przyjąć, aby przy odpowiedniej organizacji opieki nad ojcem przez skarżącą i jej siostry lub skorzystaniu z usług opiekuńczych MOPS, skarżąca nie mogłaby podjąć zatrudnienia, chociażby w nie pełnym wymiarze czasu pracy. W tym miejscu podkreślić należy, że skarżąca pracowała w rolnictwie. Charakter tej pracy ze względu na elastyczność godzin pracy umożliwia w ocenie Sądu pogodzenie jej z czynnościami opiekuńczymi, które wykonuje przy ojcu. Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia ojca skarżącej i konieczności pomocy ojcu przez skarżącą (do czego też, jako córka jest zobowiązana zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym), jednak samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Reasumując, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu została oparta na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione przez organy ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Decyzja ta zawiera również wyczerpujące uzasadnienie prawne, co finalnie pozwoliło na jej kontrolę przez Sąd i uznanie, że w całości odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259), skargę oddalił jako bezzasadną.