III SA/Kr 1850/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Halina Jakubiec Sędziowie WSA Barbara Pasternak WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Protokolant st. ref. Urszula Czerwińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 sierpnia 2015 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej – D. J. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 11 września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. skargę oddala; II. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie - na rzecz adwokata I. B. Kancelaria Adwokacka ul. [...] w K kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług, obowiązującą w dniu orzekania o tych opłatach. Zaskarżoną decyzją z dnia 11 września 2014 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. 2013 r., poz. 267 ze zm., zwanej dalej w skrócie K.p.a.) oraz art. 3 pkt 11, art. 17 i art. 17b ustawy z dnia 8 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn., Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] 2014 r. nr [...] o odmowie przyznania D. P. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem A. P. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktyczny m i prawnym: D. P. złożyła w dniu 17 lipca 2014 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką A. P. Decyzją z dnia [...] 2014 r. nr [...] Prezydent Miasta odmówił D. P. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką A. P. W uzasadnieniu organ podał, że z oświadczenia złożonego przez wnioskodawczynię wynika, że jest ona ubezpieczona w KRUS i od 1988 r. prowadzi gospodarstwo rolne, co w świetle art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych uniemożliwia przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła D. P., wskazując na trudną sytuację życiową. Opisaną na wstępie, kwestionowaną skargą, decyzją z dnia 11 września 2014 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu powyższego SKO, działające jako organ odwoławczy, podało, że podtrzymuje ustalenia stanu faktycznego, poczynione przez organ I instancji, z których wynika, że D. P. złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z powodu sprawowania opieki nad swoją córką A., urodzoną w dniu [...] 1993 r., która na mocy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 19 maja 2014 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności. Niepełnosprawność istnieje od dnia 5 grudnia 2013 r., zaś ustalony stopień od dnia 22 kwietnia 2014 r. Orzeczenie wydano do dnia 31 maja 2016 r. Jednocześnie Kolegium stwierdziło, że trafnie przyjął organ I instancji, iż w świetle przepisu art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych, wnioskowane świadczenie nie może zostać przyznane, zaś fakt niskiej dochodowości gospodarstwa nie ma w sprawie znaczenia prawnego. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie D. P. zarzuciła naruszenie art. 7, art. 9 i art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 17 i art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu podała, że nie prowadziła i nie prowadzi gospodarstwa rolnego, gdyż poświęciła się opiece nad dzieckiem, a oświadczenie o treści wskazywanej w zaskarżonej decyzji złożyła, powodowana potocznym rozumieniem pojęcia "prowadzenia gospodarstwa rolnego", tj. jako posiadanie nieruchomości na terenach rolniczych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Sąd dokonując kontroli według wyżej wskazanych kryteriów wydanych w niniejszej sprawie administracyjnej rozstrzygnięć, stwierdził, że w ocenianych decyzjach nie tkwią kwalifikowane wady skutkujące eliminacją ich z obrotu prawnego. W toku postępowania wyjaśniającego przed organami nie doszło ani do uchybień przepisom postępowania w stopniu, który w istotny sposób mógł mieć wpływ na wynik sprawy, ani też do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mających wpływ na treść rozstrzygnięcia. Podstawą wydania negatywnych dla skarżącej decyzji, było bowiem stanowisko organów obu instancji, że skarżąca ubiegając się o przyznanie jej jako opiekunowi niepełnosprawnego dziecka świadczenia pielęgnacyjnego złożyła oświadczenie, iż od 1988 r. prowadzi gospodarstwo rolne, co jest negatywną przesłanką do przyznania tego rodzaju świadczenia. Podkreślić należy, że w świetle ust. 1 art. 17 ustawy z dnia 8 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn., Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym w dacie zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jednakże, jak stanowi art. 17b ust. 1 ustawy w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Wykładnia powyższych przepisów, posiłkując się w tym procesie rozumowania, uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego nr I OPS 5/12 z dnia 11 grudnia 2012 r., podjętą w składzie 7 sędziów (publik. w: ONSAiWSA 2013/3/40, OSP 2014/3/27, LEX nr 1230181), prowadzi do wniosku, iż uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez osobą będącą posiadaczem lub współposiadaczem gospodarstwa rolnego nie jest wyłączone. Konieczne jest jednak spełnienie pozostałych przesłanek. Zgodnie z ust. 2 art. 17b ustawy zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym jest tą prawnie relewantną okolicznością. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się więc stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Rzeczywiście więc, jak trafnie podniosły organy, niezaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub niezaprzestanie wykonywania pracy w tym gospodarstwie jest negatywną przesłanką do uzyskania przez rolnika świadczenia pielęgnacyjnego. W rozpatrywanej sprawie skarżąca złożyła oświadczenie, poświadczając swoim podpisem zaznaczoną przez siebie jedną z opcji do zakreślenia w druku wniosku - "jestem rolnikiem i prowadzę gospodarstwo rolne od dnia..." i wpisała w puste miejsce "od 1988 r.", mając jeszcze do wyboru do zakreślenia następujące 3 opcje: "jestem małżonkiem rolnika/domownikiem i pracuję w gospodarstwie rolnym od dnia...", i najistotniejszą z punktu widzenia interesów skarżącej - "zaprzestałam/em prowadzenia gospodarstwa rolnego/wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od dnia..." - oraz "nie dotyczy" Sąd rozumie trudną sytuację życiową skarżącej, ale w odwołaniu sama skarżąca wskazała w sposób wyraźny, że posiadane przez nią gospodarstwo rolne nie przynosi praktycznie żadnego dochodu, co świadczy o tym, że skarżąca posiada i prowadzi gospodarstwo rolne i ma doskonałą świadomość także prawnego znaczenia tej okoliczności, na co zwrócił zasadnie uwagę prokurator, który zgłosił swój udział w tej sprawie. Zgodnie z art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. jedn., Dz. U. z 2015 r., poz. 704), pod pojęciem rolnika należy rozumieć pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osobę, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. W tym stanie faktycznym, mając do wyboru jedną z opcji do zakreślenia skarżąca nie złożyła zatem oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w nim. Podkreślić należy, że NSA uznał, że rolnik prowadzący gospodarstwo rolne znajduje się w takiej sytuacji socjalno – ekonomicznej, która uniemożliwia przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego. NSA podkreślił, że przy właściwej organizacji pracy rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną, jest bowiem organizatorem własnej pracy, natomiast praca świadczona np. w ramach stosunku pracy jest pracą wykonywaną na rzecz osoby trzeciej i pod jej kierownictwem. Charakteryzuje ją nie tylko podporządkowanie ekonomiczne ale i organizacyjne. Z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nie może budzić wątpliwości. Wykładnia logiczna i systemowa postanowień art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych doprowadza więc do wniosku, że osoba ubiegająca się o to świadczenie musi trwale i definitywnie definitywnie zrezygnować z aktualnego zatrudnienia, jak również nie podejmować tego zatrudnienia w przyszłości. W wypadku rolnika oznacza to konieczność rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego. (tak NSA w uzasadnieniu ww. uchwały), tym bardziej w sytuacji, jak podnosi skarżąca, że jej stan zdrowotny utrudnia jej pracę w tym gospodarstwie. Nie można również w kontekście powyższego nie zauważać, że pojęcie "prowadzenie gospodarstwa rolnego" mieści w sobie cały zespół czynności i nie ogranicza się tylko i wyłącznie do fizycznych prac "w polu". Słowo "prowadzenie" w języku polskim bowiem oznacza sprawowanie nad czymś nadzoru, zarządzanie, kierowanie czymś, zajmowanie się czymś, trudnienie się czymś, realizowanie jakiegoś celu. Prowadzenie gospodarstwa rolnego zatem może polegać tylko na zarządzaniu nim. Tylko więc wyraźne złożenie oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa posiadanego rolnego złożonego pod odpowiedzialnością za składanie fałszywego oświadczenia otwiera tylko rolnikowi drogę do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślić należy, że żadne zatem względy nie stały na przeszkodzie, by oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego skarżąca złożyła (chyba że przeciw temu przemawiają nieznane Sądowi inne względy), by w zamian za taki stan rzeczy ubiegać się o uzyskanie żądanego świadczenia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. W ocenie Sądu świadczenie pielęgnacyjne nie może jednak pełnić roli w sytuacji rolnika, jeszcze jednego z dodatkowych źródeł dochodu nawet w sytuacji trudnej sytuacji życiowej, czy też znikomych dochodów z samego posiadanego i prowadzonego gospodarstwa rolnego z wyżej wskazanych względów. Powtórzyć należy za przywołaną już bowiem uchwałą NSA, że: "Celem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest materialne wsparcie osób, które nie zarobkują z powodu opieki nad niepełnosprawnym, jeśli osoba niepełnosprawna wymaga osobistej i bezpośredniej pielęgnacji polegającej na systematycznym współdziałaniu w postępowaniu leczniczym, rehabilitacyjnym oraz edukacyjnym. Sprawujący opiekę lub niosący długotrwałą pomoc niepełnosprawnemu właśnie przez niepełnosprawność tej osoby jest zmuszony do rezygnacji z pracy zarobkowej, mimo zdolności i gotowości do podjęcia zatrudnienia. Osobą uprawnioną do świadczenia jest bezrobotny z własnego wyboru. Chodzi zatem o zapewnienie swoistej rekompensaty finansowej osobie, która z własnej woli nie podejmuje zatrudnienia bądź z niego rezygnuje, aby sprawować opiekę nad bliską osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, niemogącą samodzielnie egzystować (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07, OTK-A 2008, nr 6, poz. 109)." Świadczenie pielęgnacyjne jest więc w istocie instytucją pomocy publicznej osobom bliskim osobie niepełnosprawnej w celu zabezpieczenia ich egzystencji, co stanowi wypełnienie przez ustawodawcę nakazu wynikającego z dyspozycji normy programowej art. 69 Konstytucji RP, która stanowi, że osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczeniu egzystencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej. Powołana norma konstytucyjna zawiera stwierdzenie obowiązków władzy publicznej do wykreowania stosownych mechanizmów legislacyjnych, umożliwiających realizację tego zadania. NSA zasadnie podnosi w cytowanej uchwale, że: "W sensie ekonomicznym prowadzenie gospodarstwa rolnego tym różni się od form aktywności zawodowej, wskazanych w art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, że rolnik działa na własny rachunek, ponosząc ryzyko gospodarcze, oraz podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W efekcie to rachunek ekonomiczny determinuje reżim pracy rolnika, a podejmowanie przez niego, w ramach zarządzania gospodarstwem, działań nawet nieracjonalnych z punktu widzenia gospodarczego nie pozbawia go zatrudnienia; wpływa jedynie na ekonomiczne wyniki działalności rolniczej. Wobec tego na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne nie ma zastosowania pojęcie "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Praca we własnym gospodarstwie rolnym, zarządzanie nim, jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych. Oznacza to, że nie jest możliwe uzyskanie świadczenia, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdy rolnik prowadzi gospodarstwo rolne. Sam fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego pozbawia rolnika prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i nie ma w tym wypadku potrzeby dokonywania oceny, czy wielkość posiadanego przez niego gospodarstwa, rodzaj upraw, pozwalałyby mu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej poza rolnictwem, ale pracy takiej nie podejmuje (bądź z niej rezygnuje) z powodu konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną, względem której ciąży na nim obowiązek alimentacyjny." Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że wydane w niniejszej sprawie decyzje są więc zgodne z prawem. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku. O kosztach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 200 w zw. z art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) i § 18 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu (tekst jednolity, Dz. U. z 2013 r., poz. 461), orzekł jak w punkcie II sentencji wyroku.