III SA/Kr 21/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia Tadeusz Kiełkowski Sędziowie WSA Katarzyna Marasek-Zybura ASR WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 3 listopada 2022 r. nr SKO.ŚR/4111/1310/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę W dniu 26 sierpnia 2022 r. skarżący D. K. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem J. K., legitymującym się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 5 lutego 2015 r., zaliczającym go na stałe do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji od 26.03.2013r . Decyzją z 3 października 2022 r., nr [...] Burmistrz Miasta C. orzekł o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem. Odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia uzasadniono niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Ponadto wskazano, że wobec tego, że skarżący pobiera zasiłek stały, przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego jest wykluczone na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wskazał, że od momentu kiedy stwierdzono niezdolność do samodzielnej egzystencji ojca, jego stan zdrowia znacznie się pogorszył. Ojciec ma wykrytego raka prostaty z nieoperacyjnymi zmianami niosącymi ryzyko przerzutów. Cierpi na arytmię serca, miażdżycę, nabawił się bolesnego półpaśca, przez co nie może spać w nocy. Dodatkowo pogorszył się jego stan psychiczny, zmaga się z lekami i niepokojami. W następstwie tego znacznie spadła mu motywacja, trzeba go karmić i prowadzić do toalety. Stwierdził, że w związku z tym, że musi zajmować się ojcem brakuje mu środków do życia. Do odwołania skarżący dołączył min. dokumentację medyczną potwierdzającą nowotwór prostaty. Decyzją z 3 listopada 2022 r., nr SKO.ŚR/4111/1310/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że jakkolwiek w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, to jednak zaskarżona decyzja odpowiada prawu gdyż w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy lub jej niepodejmowaniem przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Przedstawiając stan faktyczny organ odwoławczy wskazał, że skarżący mieszka z ojcem, nie pracuje i posiada prawo do zasiłku stałego w kwocie 645 zł miesięcznie. Z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności pozostaje w leczeniu neurologicznymi i okulistycznym oraz ma boreliozę. Sprawując opiekę nad ojcem skarżący robi zakupy, przygotowuje posiłki, pomaga w ich spożywaniu, pomaga w czynnościach higienicznych, załatwia sprawy urzędowe, kupuje leki i pomaga w ich podawaniu. Jest jedyną osobą, która może zając się ojcem, nie ma rodzeństwa, a jego matka nie żyje. Biorąc pod uwagę całość materiału z akt sprawy organ odwoławczy uznał, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a opieką nad ojcem. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze podniósł, że już z samego orzeczenia o niezdolności ojca wynika wprost konieczność stałej, długotrwałej pomocy osób trzecich w wykonywaniu podstawowych czynności. Wskazał, że ojciec jej po przebytym udarze mózgu, ma chorobę płuc, jest leczony psychiatrycznie z powodu zaburzeń depresyjnych, posiada liczne żylaki na nogach. Ponadto nabawił się półpaśca i raka prostaty. Według skarżącego ojciec wymaga całodobowej opieki, pomocy w codziennym funkcjonowaniu i wykonywaniu podstawowych czynności życiowych. Z powodu sprawowania tej opieki skarżący nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Skarżący nie zgodził się ze stanowiskiem organu, że pobieranie przez niego zasiłku stałego wyklucza przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Materialną podstawę rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615) dalej także jako: "u.ś.r.". Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 i ust. 1b cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednocześnie zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone min. prawo do zasiłku stałego. Z powyższych przepisów wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Podlega to badaniu przez organy w toku postępowania. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia, a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, orzeczenia dostępne w CBOSA). Najistotniejszym jednak i najbardziej ważącym elementem podlegającym ocenie na gruncie ww. przepisu jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem ustalenie, czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. I wreszcie zasadne jest zbadanie aktywności i możliwości zawodowych osoby sprawującej opiekę, czy istotnie rezygnacja z zatrudnienia (jej niepodejmowanie) wiązała się z koniecznością sprawowania opieki. W tym aspekcie konieczne jest przeanalizowanie dotychczasowego przebiegu zatrudnienia, związków czasowych między zatrudnieniem (rezygnacją z niego) a okolicznościami, które spowodowały konieczność sprawowania opieki oraz możliwości podjęcia zatrudnienia. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd w pierwszej kolejności zauważa, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. Jeśli chodzi o kwestię pobierania przez skarżącego zasiłku stałego, to - jakkolwiek nie stanowiło to przesłanki odmowy przez Kolegium przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - na gruncie utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych pobieranie zasiłku stałego nie wyklucza przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Należy wskazać, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do zasiłku stałego należy, zgodnie z konstytucyjną zasadą równości interpretować w taki sposób, że wyłącza on możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jedynie w sytuacji, gdy osoba uprawniona do świadczenia pobiera zasiłek stały i nie chce zrezygnować z jego pobierania. Zaznaczyć przy tym należy, że powyższe stanowisko odnosi się wyłącznie do tych osób pobierających zasiłek stały, które zrezygnowały z zatrudnienia w celu sprawowana opieki nad bliskimi, lub pracy tej z tego powodu nie podjęły (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14 czerwca 2023 r. sygn. akt II SA/Gd 1008/22). Sąd stwierdza jednak, że powyższa kwestia nie była rozstrzygająca w niniejszej sprawie wobec prawidłowego przyjęcia przez organ odwoławczy, że w sprawie nie zaistniała przesłanka w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. W ocenie Sądu zakres sprawowanej przez skarżącego opieki w zestawieniu ze stanem niepełnosprawnego ojca wskazuje, że nie odpowiadała ona przesłankom wymienionym w art. 17 u.ś.r. uprawniającym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niewątpliwie ojciec skarżącego jest osobą schorowaną i wymagającą wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, nie mniej jednak z akt sprawy nie wynika aby był osobą obłożnie chorą, pampersowaną czy bez kontaktu, tudzież w stanie wymagającym ciągłej obecności opiekuna. Z twierdzeń skarżącego oraz przedłożonej przez niego dokumentacji nie wynika także, że dolegliwości ojca natury psychiatrycznej wywołują u niego niekontrolowane zachowania. Ojciec skarżącego przyjmuje leki i ma obniżoną motywację. Opieka sprawowana przez skarżącego, nie ma więc charakteru ciągłego, nieustannego, tak aby zmuszała go do definitywnej rezygnacji z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Nie sposób przyjąć, aby takie czynności jak: robienie zakupów, przygotowywanie posiłków i pomoc w ich spożywaniu, załatwianie spraw urzędowych, kupowanie leków i pomoc w ich podawaniu mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Również pomoc w czynnościach higienicznych jest wykonywana zwykle w określonych porach dnia, a zatem i ta czynność nie ma charakteru ciągłego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które mogą być wykonywane przez osoby na co dzień pracujące zawodowo i wykonujące je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Ponadto rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Czynności te w rozmiarze świadczonym przez skarżącego nie wykluczały w ocenie Sądu możliwości podjęcia przez niego pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z kolei dotychczasowa historia aktywności zawodowej skarżącego nie wskazuje aby skarżący zrezygnował z pracy zarobkowej w związku z koniecznością podjęcia opieki nad ojcem. Skarżący dotychczas nie pracował. Odnosząc się do twierdzeń skargi wskazujących na treść orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji, które w swoim uzasadnieniu stwierdza u ojca skarżącego konieczność stałej lub długotrwałej pomocy osób trzecich w spełnianiu podstawowych czynności życiowych, jak już zaznaczono we wcześniejszych rozważaniach, stanowi ono potwierdzenie przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ale nie jest wyłączną podstawą jego przyznania. Organy administracji nie są uprawnione do jego podważania przyjmując ich walor dowodowy, co nie uchyla konieczności zbadania dalszych przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 u.ś.r., czyli związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy, a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje bowiem w związku z rezygnacją z pracy w celu sprawowania opieki, a nie w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną, co także już podkreślano. Słowem sam fakt sprawowania opieki nad osobą legitymującą się wskazanym orzeczeniem nie jest wystarczającą przesłanką do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Na żadnym etapie organ nie podważał konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Ustalenia i ocena dotyczyła wyłącznie wskazanego związku przyczynowego, o którym w mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Reasumując prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad ojcem. Zdaniem Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, która w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.