III SA/Kr 223/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Michna (spr.) Sędziowie: WSA Jakub Makuch Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant: specjalista Anna Chwalibóg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi W. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 29 grudnia 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/1358/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala. Decyzją z 24 listopada 2023 r. Burmistrz Miasta i Gminy W. odmówił skarżącemu (W. P.) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bratem (A. P.). Organ stwierdził, że skarżący spełniał przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2140) - dalej: "u.ś.r.", jednakże nie została w sprawie spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Brat skarżącego posiadał bowiem orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, który ustalony został od 1 sierpnia 2022 r. Jednak ww. orzeczenie nie wskazywało terminu powstania niepełnosprawności. W związku z tym organ nie miał możliwości dowieść, że niepełnosprawność brata skarżącego powstała do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W odwołaniu skarżący podniósł zarzut niewłaściwej wykładni art. 17 ust.1b u.ś.r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, decyzją z 29 grudnia 2023 r., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium podtrzymało stanowisko wyrażone w swojej poprzedniej decyzji z 18 kwietnia 2023 r., utrzymującej w mocy decyzję o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W decyzji tej, w oparciu o tezę uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22 zgodnie z którą, "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. la u.ś.r.)", Kolegium stwierdziło, że wobec braku legitymowania się przez synów A. P. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności następuje wykluczenie jego rodzeństwa (a więc i skarżącego) z kręgu osób uprawnionych do świadczenia. Ustalono, że skarżący mieszka wraz z żoną w W., natomiast jego brat mieszka sam w K., ma 4 synów, z którymi od prawie 30 lat nie utrzymuje żadnego kontaktu, co więcej nie wykonywał w stosunku do nich świadczeń alimentacyjnych, które pokrywane były z Funduszu. W oświadczeniu z 27 marca 2023 r. skarżący podał, że siostry nie włączają się w bezpośrednią opiekę nad bratem, gdyż mają swoje obowiązki zawodowe oraz rodzinne, jednak wspomagają brata finansowo. W oparciu o przeprowadzony w miejscu zamieszkania osoby wymagającej opieki wywiad środowiskowy ustalono, że brat skarżącego choruje m.in. na POCHP, miażdżycę kończyn dolnych, uszkodzenie kręgosłupa, zwyrodnienie biodra. Z uwagi na schorzenia ma on trudności w poruszaniu się, nie wychodzi z domu, w związku z powyższym wymaga stałej opieki w czynnościach gospodarczych i pielęgnacyjnych. Skarżący przyjeżdża do brata każdego dnia po kilka razy dziennie w zależności od potrzeb, wykonuje wszelkie czynności dnia codziennego: robienie zakupów, sprzątanie, pranie, zmiana bielizny pościelowej, przygotowuje posiłki, pomaga w czynnościach pielęgnacyjnych (mycie, kąpiel, golenie), pomaga w załatwianiu wszelkich spraw urzędowych, realizuje recepty, zawozi brata do lekarza i towarzyszy podczas tych wizyt. W związku ze sprawowaniem opieki nad bratem skarżący nie podejmuje żadnej pracy dorywczej, ani zawodowej i wcześniej zrezygnował z pracy. Zdaniem Kolegium, ustalone w toku postępowania czynności były czynnościami wykonywanymi standardowo w gospodarstwach domowych, w których nie ma osób niepełnosprawnych i nie świadczyły o konieczności rezygnacji z zatrudnienia czy też nie uzasadniały niepodejmowania pracy. Czynności te wynikały z obowiązków jakie z racji więzi rodzinnych obciążają członków rodziny, co wynika również z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W niniejszej sprawie brak było więc związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki, albowiem zakres opieki nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie stanowi wyłącznej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zwłaszcza że opieka - zgodne z oświadczeniami skarżącego - sprawowana była przez część doby (10-12 godzin) - a więc nie całodobowo, a dodatkowo jej zakres nie wymagał rezygnacji z zatrudnienia/niepodejmowania pracy. Odnosząc się do podniesionego w odwołaniu zarzutu niewłaściwej wykładni art. 17 ust 1b u.ś.r. Kolegium wskazało, że nie podziela stanowiska organu I instancji w tym zakresie i zwraca uwagę na skutki prawne wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13. Tym samym, w ocenie Kolegium przesłanka, na której oparto odmowę nie powinna być uwzględniona w niniejszej sprawie, bowiem w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący wniósł o uchylenie decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. przez jego niewłaściwą interpretację i utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu I instancji. Skarżący podał, że opiekuje się bratem przez 12 godzin każdego dnia i nie jest to zajęcie, przy którym "odpoczywa i relaksuje się", a "surogat pracy". Skarżący nie zgodził z tym by zakres sprawowanej przez niego opieki nad bratem ograniczać – jak to uczyniło Kolegium, jedynie do czynności takich jak przygotowanie posiłków, robienie zakupów, wykupywania leków i zapewniania transportu do lekarza. W ocenie skarżącego Kolegium z konsekwencją odmawia przyznania mu wnioskowanego świadczenia, mimo, że samo w uzasadnieniu decyzji Kolegium podało, że nie kwestionuje złego stanu zdrowia brata i konieczności sprawowania nad nim opieki. Skarżący podał, że synowie jego brata nie utrzymują kontaktu ze swoim ojcem, który w przeszłości również nie utrzymywał z nimi kontaktu, a dodatkowo nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego. Nałożenie na nich obowiązku opieki nad ojcem byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Siostry natomiast wspierają niepełnosprawnego brata finansowo w miarę możliwości. Same pozostają aktywne zawodowo i rodzinnie, zajmują się wnukami i wspomagają swoje dzieci. W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga została oddalona ponieważ skarżący nie wykazał, aby rozmiar sprawowanej opieki nad bratem uzasadniał konieczność zrezygnowania z dotychczas prowadzonej działalności gospodarczej i rezygnację z podjęcia innego zatrudnienia. Na wstępie Sąd zaznacza, że skarżący nie przedstawił na żadnym z etapów postępowania dowodów na okoliczność możliwości skutecznego uchylenia się od obowiązku alimentacyjnego przez dorosłych synów brata skarżącego. Istotnie, zgodnie z art. 1441 k.r.o. zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W orzecznictwie przyjmuje się więc, że zachowanie ojca, który nigdy nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego wobec synów, nie interesował się ich losem i nie dokładał starań w celu podjęcia stałego zatrudnienia, było rażąco niewłaściwe i jako takie zasługuje na dezaprobatę. Zasądzenie alimentów od synów na rzecz ojca stanowiłoby zatem naruszenie zasad współżycia społecznego (por. wyrok SR w Pruszkowie z 12 grudnia 2019 r., III RC 149/19). Skarżący nie uprawdopodobnił jednak swoich twierdzeń (które po raz pierwszy pojawiły się na etapie postępowania odwoławczego), że rzeczywiście niepełnosprawny brat uchylał się od swoich obowiązków alimentacyjnych. Fakt, że brat (z różnych przyczyn) nie utrzymywał kontaktów z synami sam w sobie nie niweczy obowiązków alimentacyjnych synów; tylko rażące uchylanie się od wypełniania obowiązków rodzicielskich mogłoby uzasadniać twierdzenia skarżącego co do bezzasadności domagania się świadczeń od synów skarżącego. Sąd nie podziela przy tym poglądu Kolegium o bezpośredniości zastosowania w sprawie uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22. Uchwała ta dotyczy sytuacji gdy osoby zobowiązane w pierwszym rzędzie do alimentacji (tu: synowie niepełnosprawnego brata) "z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia". Generalnie uchwała ta dotyczyłaby więc tego typu sytuacji gdyby skarżący powoływał się na niedołężność synów swojego brata i faktyczną, obiektywną niemożność świadczenia przez nich opieki wobec niepełnosprawnego ojca. Niezależnie od powyższych uwag, to zdaniem Sądu, Kolegium prawidłowo oceniło brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym bratem, niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił obowiązujący w brzmieniu do 31 grudnia 2023 r. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r., pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. W orzecznictwie wskazuje się, że aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13). Kwestionowanie istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym – nie jest kwestionowaniem stopnia niepełnosprawności; jest jedynie oceną czy w okolicznościach faktycznych konkretnej sprawy – wnioskujący o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na rozmiar obowiązków opiekuńczych nie jest w stanie podołać obowiązkom wynikającym z pracy zarobkowej. Podkreślić należy, że w świetle art. 17 u.ś.r. ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i 1 a u.ś.r. komentowanego przepisu pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd podziela stanowisko przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2021 r., I OSK 275/21, że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. W rozpoznawanej sprawie skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej 28 listopada 2022 r. (k. 24 akt administracyjnych), podczas gdy jego brat uzyskał orzeczenie o niepełnosprawności 30 sierpnia 2022 r. W ocenie Sądu Kolegium prawidłowo oceniło, że zakres wymaganych czynności pielęgnacyjnych (robienie zakupów, sprzątanie, pranie, pomoc w czynnościach higienicznych, pomoc w załatwianiu wizyt lekarskich i spraw urzędowych) – nie uniemożliwia skarżącemu podjęcia zatrudnienia. Dodać też należy, że skoro bracia zamieszkują w dwóch odrębnych miejscowościach (skarżący w W. z rodziną, a jego brat w K.), a na dodatek trzy siostry (również zamieszkałe w K.), które wprawdzie nie pomagają w czynnościach opiekuńczych, ale "wspierają brata finansowo" (wyjaśnienia skarżącego z 27 marca 2023 r., - k. 59) – to jest możliwe podjęcie zatrudnienia, niezależnie od sprawowanej opieki nad bratem. Nie negując faktu, że brat skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym to wydaje się, że zamieszkałe w bliskiej okolicy (także w K.) – rodzeństwo, na którym wspólnie ciąży obowiązek alimentacyjny względem brata – jest w stanie tak ułożyć harmonogram swoich zajęć, aby skarżący mógł kontynuować prowadzenie działalności gospodarczej. Dodać też należy za Naczelnym Sądem Administracyjnym orzekającym w analogicznych sprawach (por. wyrok z 20 grudnia 2023 r., I OSK 2322/22), że: "(...) w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych (...)". Z tych to przyczyn Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.).