III SA/Kr 288/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Makuch Sędziowie WSA Ewa Michna Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 sierpnia 2025 r. sprawy ze skargi R. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 16 grudnia 2024 r. nr SKO.PS/4110/542/2024 w przedmiocie ustalenia wysokości wydatków poniesionych przez gminę za pobyt w Domu Pomy Społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata D. G. tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności. Decyzją z 16 grudnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy S. z 5 września 2024 r. o ustaleniu R. C. (dalej skarżący) wysokości wydatków poniesionych za skarżącego zastępczo przez Gminę S., za okres od 1 marca 2024 r. do 31 lipca 2024 r., za pobyt w Domu Pomocy Społecznej w B. (dalej także jako DPS) w kwocie 658,77 zł oraz o zobowiązaniu skarżącego do zwrotu kwoty określonej w pkt 1 w terminie 30 dni od uprawomocnienia się decyzji na wskazany rachunek bankowy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. Zaskarżona decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Organ pierwszej instancji decyzją z 5 września 2024 r. orzekł jak na wstępie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, że decyzją z 25 maja 2016 r., nr GOPS.5026.D/8/2016, skarżący został skierowany do Domu Pomocy Społecznej w B., a od 13 lipca 2016 r. mieszka w ww. DPS. Następnie decyzją z 29 marca 2023 r., nr GOPS.5120.0.1.4.2023 ustalono odpłatność za pobyt skarżącego w DPS w wysokości 1.322,88 zł miesięcznie, zmienioną następnie decyzjami: z 24 maja 2023 r., nr GOPS.5120.0.1.11.2023, z 27 lutego 2024 r., nr GOPS.5120.0.1.1.2024 oraz z 14 maja 2024 r., nr GOPS.5120.0.1.10.2020. Obecnie wysokość odpłatności skarżącego za pobyt w DPS wynosi 1.715,72 zł. Wskazane powyższej decyzje nie zostały zaskarżone w administracyjnym toku instancji i są ostateczne. Pismem z 29 lipca 2024 r. DPS zwrócił się do organu I instancji o uregulowanie zastępczo należności za pobyt skarżącego w ww. DPS za okres od 1 marca 2024 r. do 31 lipca 2024 r. w wysokości 658,77 zł. Wyjaśniono, że niedopłata ta nastąpiła w wyniku braku własnych środków skarżącego. Jak wyżej wskazano, zgodnie z decyzją z dnia 14 maja 2024 r. nr GOPS.5120.0.1.10.2024 skarżący opłaca miesięcznie za pobyt w DPS kwotę w wysokości 1.715,72 zł. Na skutek zaistniałej egzekucji komorniczej ze świadczeń strony na rzecz funduszu alimentacyjnego, komornik dokonuje comiesięcznych potrąceń, w wysokości 856,34 zł w skutek czego, po potrąceniu zaległych należności alimentacyjnych, skarżącemu pozostaje kwota 1.594,69 zł miesięcznie co stanowi na chwilę obecną niedopłatę w kwocie 121,03 zł do miesięcznej opłaty za pobyt w DPS zgodnie z ww. decyzją z 14 maja 2024 r. nr GOPS.5120.0.1.10.2024. Organ I instancji wyjaśnił, że wyegzekwowane przez komornika kwoty przekazywane są w poczet spłaty świadczeń wypłacanych za dłużnika z funduszu alimentacyjnego. Organ I instancji wskazał, że kwoty ww. należności nie mają charakteru kwot alimentów świadczonych na rzecz "innych osób w rozumieniu art. 8 ust. 3 pkt. 3 ustawy o pomocy społecznej i nie stanowią podstawy do odliczania ich od przychodu (uchwała NSA w składzie 7 sędziów z dnia 8 listopada 2021 r., sygn. akt. I OPS 2/21). W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono również, że związku z okolicznością, że po egzekucji komorniczej, z renty skarżącego pozostaje mniej środków niż wynosi ustalona odpłatność, gmina jest zobowiązana do uregulowania tej odpłatności w formie opłaty zastępczej. Podkreślono, że Gminie S., jako dokonującej zastępczo opłaty przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych na ten cel wydatków. Wysokość należności, o których mowa wart. 104 ust. 1 u.p.s. podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie. Wydanej decyzji zarzucił rażące naruszenia zasad współżycia społecznego z art. 5 Kodeksu cywilnego, poprzez czynienie przez GOPS w S. ze swego prawa użytku, który jest sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa oraz z zasadami współżycia społecznego. Skarżący wyjaśnił, że jest inwalidą I grupy, posiada znaczny stopień niepełnosprawności orzeczony na stałe. Z powodu utraty wzroku i uszkodzenia układu nerwowego nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji i jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W związku z tym mieszka na stałe w DPS B. Skarżący podniósł, że nie posiada żadnego majątku, otrzymuje jedynie rentę rolniczą, którą w całości zabiera mu GOPS w S. w części na opłacenie jego pobytu w DPS, a w pozostałej części poprzez komornika sądowego, prowadzącego egzekucję na rzecz GOPS w S. z tytułu spłaty świadczeń alimentacyjnych wypłaconych z Funduszu Alimentacyjnego. Skarżący podniósł też, że jego zdaniem taka praktyka stanowi rażące naruszenie zasady współżycia społecznego z art. 5 Kodeksu cywilnego. Jego zdaniem nie może być tak, ze GOPS w S. ustala odpłatność za pobyt w DPS, która łącznie z zabieraną kwotą za pośrednictwem komornika przekracza 100 % renty rolniczej skarżącego. Zaskarżoną decyzją z 16 grudnia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy, po przywołaniu treści przepisów prawa będących podstawą rozstrzygnięcia, tj.: art. 54 ust.1, art. 60 ust. 1 i ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, wskazał, że z przeprowadzonego w 24 czerwca 2024 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, został uznany na stałe za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym, a na jego dochód wynoszący 2.452,03 zł składa się: renta rolnicza z KRUS, dodatek pielęgnacyjny oraz uzupełniające świadczenie 500+ dla osób niepełnosprawnych. W kwietniu 2024 r. skarżący otrzymał dodatkowe roczne świadczenie pieniężne w kwocie 1.780,96 zł. Wskazano, że od 1 marca 2024 r. skarżący powinien wnosić opłatę za pobyt w DPS w wysokości 1.715,72 zł, co stanowi 70 % jego dochodu. W związku jednak z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym przez komornika sądowego, dotyczącym świadczeń na rzecz funduszu alimentacyjnego dokonywane są comiesięczne potrącenia, w wysokości 856,34 zł miesięcznie. Po potrąceniu zaległych należności alimentacyjnych, skarżącemu pozostaje kwota 1.594,69 zł miesięcznie, co powoduje, że powstaje niedopłata do miesięcznej opłaty za pobyt w DPS w B. Organ odwoławczy w pełni podzielił stanowisko organu I instancji. Odnośnie kwestionowania przez skarżącego obowiązujących przepisy prawa, które jego zdaniem naruszają zasady współżycia społecznego i w związku z tym postępowanie organu I instancji zgodnie z obowiązującymi przepisami - nie zasługuje na ochronę prawa, organ stwierdził że zaskarżona decyzja jest prawidłowa. Zdaniem organu odwoławczego, organ prawidłowo uwzględnił dochód mieszańca DPS oraz wysokość wydatków poniesionych przez Gminę S. zastępczo za skarżącego za pobyt w DPS we wskazanym okresie (658,77 zł), a w konsekwencji zasadnie zobowiązał skarżącego jako mieszkańca DPS do zwrotu określonej kwoty. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Skarżący zarzucił, że przedmiotowa decyzja SKO jest wadliwa i niezgodna z prawem oraz sprzeczna z zasadami współżycia społecznego oraz konstytucyjną klauzulą godności. Skarżący wniósł o nieobciążanie go opłatą zastępczą w kwocie 658,77 zł z tytułu jego pobytu w DPS B. za okres 1.03.2024 - 31.07.2024 r. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji SKO rażące naruszenia zasad współżycia społecznego z art. 5 Kodeksu cywilnego, poprzez czynienie przez GOPS w S. ze swego prawa użytku, który jest sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa oraz z zasadami współżycia społecznego. Skarżący uzasadnił, że jest od 11 lat inwalidą I grypy. Ma znaczny stopień niepełnosprawności orzeczony na stałe. Z powodu utraty wzroku i uszkodzenia układu nerwowego nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji i jakiejkolwiek pracy zarobkowej. W związku z tym mieszka na stałe w DPS B. Dodał, że nie ma żadnego majątku, otrzymuje jedynie rentę rolniczą, którą w całości pobiera GOPS w S. i komornik sądowy prowadzący egzekucję z tytułu spłaty świadczeń alimentacyjnych wypłaconych z Funduszu Alimentacyjnego. Podkreślił, że pomimo, iż od X 2023 r. nic nie pozostaje mu się z renty rolniczej to GOPS w S. zaczął naliczać mu każdego miesiąca, ponad zabieraną kwotę 100 % renty rolniczej, dodatkowo jeszcze opłatę uzupełniająca w kwocie 121,03 zł. Skarżący nie zgodził się z tą praktyką GOPS w S. Jego zdaniem takie działanie urzędu, choć jest zgodne z przepisami, to narusza zasady współżycia społecznego i nie zasługuje na ochronę prawa. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.); zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z treścią art. 135 p.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Dokonana w tak określonych granicach kontrola zaskarżonej decyzji, doprowadziła Sąd do przekonania o konieczności wyeliminowania z obrotu prawnego tejże decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji, z uwagi na stwierdzone uchybienia przepisom postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialną podstawę rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2024 r., poz. 1283), dalej "u.p.s.". Stosowanie do treści art. 60 u.p.s. pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny. W przepisie art. 61 u.p.s. ustawodawca zawarł ustawową kolejność osób zobowiązanych do wnoszenia opłat za pobyt w takiej placówce. I tak, w pierwszej kolejności zobowiązanym jest mieszkaniec, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka (art. 61 ust. 1 pkt 1). Natomiast zgodnie z treścią art. 61 ust. 2 pkt 1 wysokość opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej w sytuacji gdy wnosi ją mieszkaniec domu, wynosi nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu. Ustawodawca w art. 61 ust. 3 u.p.s. wprowadził również zasadę, w myśl której, jeśli z ponoszenia opłat nie wywiązują się osoby zobowiązane wymieniona w art. 61 ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a opłaty te wnosi zastępczo gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej, z tym jednak skutkiem, że gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych w tym celu kwot (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 5 września 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 575/19, orzeczenie dostępne w CBOSA). Z treści tego przepisu wynika też, że wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 stosuje się odpowiednio. Wydanie decyzji o zwrocie kosztów poniesionych zastępczo przez gminę na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s., wymaga uprzedniego skonkretyzowania i zindywidualizowania tego obowiązku w stosunku do zobowiązanej osoby w decyzji administracyjnej o ustaleniu opłaty wydanej na podstawie art. 59 ust. 1 w związku z art. 61 ust. 1 u.p.s. W realiach kontrolowanej sprawy okres, za który skarżący miał zwrócić wydatki poniesione zastępczo przez gminę dotyczył miesięcy od marca do lipca 2024 r. W zakresie ustalenia odpłatności za pobyt skarżącego w DPS organy powołują się na ostateczną decyzję z 14 maja 2024 r. nr GOPS.5120.0.1.10.2024 i wskazują, że obecnie wysokość odpłatności wynosi 1715,72 zł miesięcznie. Sąd zauważa jednak, że decyzji tej nie ma w aktach sprawy. W związku z tym nie wiadomo od kiedy ustala ona ww. należność za pobyt skarżącego w DPS. Sąd zauważa też, że decyzja nr GOPS.5120.0.1.10.2024 została wydana 14 maja 2024 r., a okres za który była stwierdzona niedopłata obejmował też marzec i kwiecień 2024 r. W akrach sprawy nie ma też decyzji poprzedzającej decyzję 14 maja 2024 r. nr GOPS.5120.0.1.10.2024, tj. decyzji z 27 lutego 2024 r., nr GOPS.5120.0.1.1.2024. Nie ma zatem możliwości zweryfikowania czy w marcu i kwietniu 2024 r. odpłatność za pobyt skarżącego DPS również była ustalona na poziomie 1715,72 zł. Ponadto organ przyjął, że w okresie od marca do lipca 2024 r. komornik postrącał z dochodu skarżącego środki na poczet spłaty świadczeń wypłaconych za dłużnika z funduszu alimentacyjnego na poziomie 856,34 zł. Tymczasem z pisma komornika z 17 lipca 2024 r. (k. 13 a.a.) wynika jedynie wysokość kwoty potrącanej w okresie od lutego do czerwca 2024 r. Brak danych za lipiec 2024 r. powoduje, że nie wiadomo ile powinna wynosić dopłata za lipiec 2024 r., którą zastępczo poniosła gmina, a skarżący został zobowiązany do jej zwrotu. Sąd stwierdza też, że brak jest możliwości zweryfikowania w jaki sposób została ustalona kwota wydatków zastępczo poniesiona przez gminę, która zgodnie z zaskarżonym rozstrzygnięciem wyniosła 658,77 zł i obejmowała okres od marca do lipca 2024 r. Z pisma skierowanego przez DPS do gminy z 29 lipca 2024 r. (k. 14 a.a.) wynika, że niedopłata nastąpiła na skutek braku środków własnych skarżącego. Wskazano, że miesięczna opłata wynosi 1715,72 zł (jak już wyżej wskazano brak w akrach sprawy decyzji ustalającej taką należność i nie wiadomo jakiego okresu ona dotyczy). Dochód skarżącego po potrąceniach to 1594,69 zł (jak już wyżej wskazano brak danych do kwoty pobranej przez komornika w lipcu 2024 r.). Różnica tych dwóch kwot dała wynik 121,03 zł. Na tym poziomie organ ustalił wysokość miesięcznej niedopłaty. Jednakże iloczyn tej kwoty (121,03 zł) i liczby miesięcy wskazanych w decyzji (5 - od marca do lipca 2024 r.) nie daje kwoty wskazanej w decyzji czyli 658,77 zł ale 605, 15 zł. W aktach sprawy brak jest wyliczeń, które wskazywałyby ile wynosiła niedopłata za każdy miesiąc pobytu skarżącego w DPS w okresie od marca do lipca 2024 r. tak aby można było zweryfikować prawidłowość naliczenia kwoty 658,77 zł wskazanej w rozstrzygnięciu. Z powyższego wynika, że organy obu instancji nie zebrały i rozpatrzyły w sposób wyczerpujący materiału dowodowego w sprawie, a w konsekwencji naruszyły art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto uzasadnienia decyzji organów obu instancji nie pozwalają na weryfikację toku rozumowania organów i prawidłowości przyjętych danych, co z kolei stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. Co prawda skarżący nie podnosił w skardze zarzutów dotyczących wysokości ustalonej kwoty, jednak Sąd kontroluje sprawę w jej granicach, nie będąc związany zarzutami skargi. Natomiast, biorąc pod uwagę przedmiot i granice sprawy, nie mogłyby uznane za skuteczne zarzuty skarżącego, w których twierdzi on, że zobowiązanie go do zwrotu środków w sytuacji gdzie po wszystkich potrąceniach nie pozostają mu już żadne środki jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Odnośnie powyższego Sąd wskazuje, że zgodnie z treścią art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Z powyższego wynika, że ewentualne odstąpienie od żądania zwrotu środków uiszczonych zastępczo przez gminę może mieć miejsce wyłącznie na wniosek. Skarżący w toku kontrolowanego postępowania takiego wniosku nie złożył, pomimo pouczenia w tym zakresie w decyzji organu I instancji i wskazania na taką możliwość w decyzji organu II instancji. Natomiast organy nie miały podstaw aby orzekać w tym przedmiocie z urzędu. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko Sądu wydane w niniejszym wyroku. Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. O wynagrodzeniu, które należne było ustanowionemu dla skarżącego z urzędu pełnomocnikowi, orzeczono w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2024 r. poz. 763).