III SA/Kr 297/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie Asesor WSA Marta Kisielowska WSA Ewa Michna (spr.) Protokolant Specjalista Małgorzata Kruszec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 6 grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego A. S. kwotę 287 zł (słownie: dwieście osiemdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z [...] 2021 r., NR [...] Prezydent Miasta K stwierdził, że świadczenie wychowawcze ustalone 16 października 2002 r. na dzieci: P. S. i K. S. w łącznej wysokości 1 000 zł, za okres 1 do 29 lutego 2020 r. było świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał ojca dzieci – A. S. (dalej: skarżący) do zwrotu wskazanej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami. Organ wyjaśnił, że świadczenie wychowawcze za powyższy okres zostało już wypłacone matce dzieci – M. S., tym samym nie istniała podstawa do wypłaty tego świadczenia skarżącemu. Organ wskazał jako podstawę prawną - art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (tj. Dz.U. 2021, poz. 2270). Po rozparzeniu odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z 6 grudnia 2021 r., znak: [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Zdaniem Kolegium stanowisko organu I instancji o braku podstaw do pobierania przez skarżącego świadczenia wychowawczego za luty 2020 r. było prawidłowe. W sprawie wystąpiły bowiem nowe okoliczności, które obligowały organ I instancji do wydania powyższej decyzji. Kolegium przyznało, że pierwotnie to matka małoletnich (była żona skarżącego) zobowiązana była do zwrotu powyższej kwoty jako świadczenia nienależnego. Decyzją Prezydenta Miasta K z [...] 2021 r. ustalono bowiem wysokość nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dzieci: P. S. - od 1 sierpnia 2019 r. do 29 lutego 2020 r. oraz K. S. - w okresie od 1 października 2019 r. do 29 lutego 2020 r. oraz zobowiązano byłą żonę skarżącego do jego zwrotu. Rozstrzygnięcie to zostało jednakże uchylone przez Kolegium po uwzględnieniu odwołania byłej żony skarżącego - decyzją z 31 marca 2021 r., a postępowanie w tej sprawie umorzone. W związku z faktem, że świadczenie wychowawcze za wskazany okres zostało wypłacone matce dzieci, brak było, zdaniem Kolegium podstaw do wypłaty tego świadczenia wychowawczego za powyższy okres skarżącemu. Kolegium, podało, że nawet gdyby przyjąć, iż od dnia złożenia wniosku t.j. 14 lutego 2020 r. dzieci zamieszkiwały i pozostawały na utrzymaniu skarżącego, to z uwagi na niepodzielność świadczenia wychowawczego należało się ono za ww. okres matce dzieci, jako tej, która pierwsza złożyła wniosek. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji. Wniósł również o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych. Decyzji Kolegium zarzucił: I. naruszenie przepisów postępowania: – art. 77 § 1 i 2 w zw. z art. 78 § 1 i 2 k.p.a., mające istotny wpływ na wynik sprawy, przez brak zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego oraz niewydanie postanowienia dowodowego w przedmiocie dopuszczenia wnioskowanych przez skarżącego dowodów w postaci przesłuchania skarżącego, uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego Wydział Cywilny - Rodzinny z 12 maja 2021 r., sygn. akt [...] o udzieleniu na rzecz małoletnich zabezpieczenia alimentów płatnych od matki dzieci skarżącego i pisma Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z 3 lipca 2020 r., [...] i przez to nieustalenie, który z rodziców sprawował w spornym okresie opiekę nad dziećmi warunkującą posiadanie statusu osoby uprawnionej do pobierania świadczenia wychowawczego za sporny okres i bezpodstawne utrzymywanie przez organ odwoławczy decyzji organu I instancji; - art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., mające istotny wpływ na wynik sprawy, przez dokonanie nieprawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i uznania, że w przypadku rodziny skarżącego wystąpiły istotne zmiany mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, tj. Kolegium wydało decyzję z 31 marca 2021 r. które to zmiany miały wpływ na pobieranie przez skarżącego świadczenia wychowawczego w opisanym okresie; - art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., mające istotny wpływ na wynik sprawy, przez dokonanie nieprawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i utrzymywanie przez organ odwoławczy, że w związku z faktem, że świadczenie wychowawcze za okres od 1 sierpnia 2019 r. do 29 lutego 2020 r. w łącznej wysokości 1 000 zł miesięcznie zostało wypłacone matce dzieci i nieuznane przez organ za nienależnie przez nią pobrane, nie istniała podstawa prawna do wypłaty świadczenia skarżącemu za okres od 1 do 29 lutego 2020 r.; - art. 6 w zw. z art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a., mające istotny wpływ na wynik sprawy, przez zaniechanie przez organ II instancji obowiązku wydania rozstrzygnięcia z uwzględnieniem prawidłowo ustalonego stanu faktycznego oraz wszystkich zebranych w sprawie dowodów, co doprowadziło do naruszenia zasady prawdy obiektywnej i zasady swobodnej oceny dowodów, tj. przez dowolną, sprzeczną z wiedzą oraz zasadami logiki ocenę tego materiału dowodowego, a to mimo że odmiennie niż w stosunku do byłej żony wobec skarżącego nie zmieniono, ani nie uchylono prawa do świadczenia wychowawczego, a jedynie poprzestano na stwierdzeniu, że ustalone w dniu 16 października 2020 r. świadczenie wychowawcze jest nienależnie pobranym; - art. 107 § 1 w zw. z art. 140 k.p.a., przez brak wskazania i wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, a w szczególności brak wykazania, że w sprawie zaistniały łącznie wszystkie przesłanki uznania świadczenia za nienależne w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa wychowaniu dzieci (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji) i na podstawie jakich dokumentów lub innych dowodów ustalono, że skarżący nie miał prawa do świadczenia za sporny okres, skoro z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, że w okresie tym, jak też wcześniej i nadal po 29 lutego 2020 r. małoletni faktycznie przebywali pod opieką skarżącego, zamieszkiwali ze skarżącym i pozostawali na jego wyłącznym utrzymaniu, a rodzice małoletnich nie wykonywali opieki naprzemiennej; - art. 15 k.p.a. co mogło mieć wpływ na wynik sprawy, polegające na utrzymaniu przez organ II instancji w mocy "nowej" decyzji z 1 lipca 2021 r. stwierdzającej nienależność świadczenia pobranego przez skarżącego, mimo zaniechania wydania przez organ I instancji uprzedniej decyzji o uchyleniu lub zmianie prawa do świadczenia wychowawczego; II. w konsekwencji powyższych uchybień i naruszenia przepisów postępowania, naruszenie prawa materialnego, tj.: - art. 5 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa wychowaniu dzieci, przez jego niezastosowanie wobec skarżącego mimo, że małoletni w spornym okresie zamieszkiwali wspólnie z ojcem i pozostawali na jego wyłącznym utrzymaniu; - art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, przez jego zastosowanie mimo, że w sprawie nie doszło do zbiegu prawa do świadczenia, bowiem zgodnie z normą wynikającą z art. 4 ustawy, świadczenie wychowawcze za sporny okres przysługuje skarżącemu jako wyłącznie utrzymującemu małoletnich i pod którego faktyczną opieką małoletni pozostawali; - art. 13 a ust. 1 zd. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, polegające na zaniechaniu uprzedniego wydania decyzji w przedmiocie uchylenia lub zmiany w zakresie prawa do świadczenia wychowawczego, pociągającego za sobą zaniechanie rozstrzygnięcia co do prawidłowego ustalenia podmiotu, któremu rzeczywiście przysługuje prawo do świadczenia; - art. 25 ust. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i wydania zaskarżonej decyzji, pomimo braku spełnienia w niniejszej sprawie przesłanek do uznania świadczenia wychowawczego za nienależne w rozumieniu ww. normy i zobowiązanie skarżącego do zwrotu świadczeń; - art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci przez zaniechanie wydania uprzedniej decyzji o zmianie lub uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego i bezpodstawne utrzymywanie, mimo nieustalenia w sposób prawidłowy stanu faktycznego sprawy, że świadczenie pobrane przez skarżącego jest świadczeniem nienależnym. W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie ponieważ organy naruszyły przede wszystkim przepisy o postępowaniu, co miało istotny wpływ na wynik sprawy gdyż doprowadziło do ustalenia, że wypłacone skarżącemu kwoty świadczenia były nienależne. Po pierwsze należy podkreślić, że sytuacja, w której oboje rodzice składają wniosek o przyznanie świadczenia obliguje organ do przeprowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność tego, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem, dopiero bowiem ustalenie, że opieka jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców daje organowi podstawę do stwierdzenia, że świadczenie powinno być wypłacone temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek. Zgodnie bowiem z art. 22 ustawy o pomocy państwa wychowaniu dzieci (w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania) w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 7 lutego 2022 r., III SA/Kr 1333/21 (wszystkie cytowane orzeczenia dostępne na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl) powołany przepis reguluje w szczególności sytuację, w której rodzice w różnym czasie składają wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego – tego typu sytuacja obliguje organ prowadzący postępowanie do ustalenia, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem zgodnie z ww. art. 22 ustawy o pomocy państwa wychowaniu dzieci. W rozpoznawanej sprawie organ uznał natomiast jako rozstrzygający dowód akta sprawy byłej żony skarżącego z postępowania administracyjnego, w którym nota bene, skarżącemu nie przyznano uprawnienia strony. Tym samym, w praktyce, pozbawiono skarżącego jakiegokolwiek wpływu na tok postępowania dowodowego w sprawie dotyczącej jego byłej żony. W konsekwencji, organ czując się związany rozstrzygnięciem w tej sprawie, zobowiązał z kolei skarżącego do zwrotu świadczenia, nie przeprowadzając dowodu na okoliczność, które z rodziców faktycznie sprawowało opiekę nad dziećmi. Jak wskazywał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 26 stycznia 2017 r., III SA/Kr 1460/16 zgodnie z art. 28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie, albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że powołany wyżej art. 28 k.p.a. nie stanowi samodzielnej podstawy prawnej do bycia stroną w postępowaniu administracyjnym. Istnienie "interesu prawnego" należy bowiem ustalać w oparciu o konkretne przepisy prawa materialnego. Jeżeli więc na podstawie powszechnie obowiązującego przepisu prawa można skutecznie żądać czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś potrzeby, albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu sprzecznych z potrzebami danego podmiotu – to wtedy taka osoba (podmiot) staje się stroną postępowania (por. wyrok NSA z 7 czerwca 2013 r., I OSK 2226/12). Ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci wskazuje, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka (art. 4 ust. 2). Z kolei zgodnie z art. 5 ust. 1 powołanej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie. W przypadku wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia przez obojga rodziców – właściwy organ powinien rozstrzygnąć czy prawo do takiego świadczenia w ogóle powstaje u któregokolwiek z rodziców, a jeżeli tak, to czy przysługiwać ono będzie tylko jednemu z nich zgodnie z art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, czy też świadczenie powinno zostać podzielone na zasadzie art. 5 ust. 2 powołanej ustawy. Tok rozpatrywanej sprawy wyraźnie dowodzi, że ustalenia dowodowe, które z rodziców faktycznie sprawowało opiekę nad dziećmi w lutym 2020 r. miały istotne znaczenie dla sprawy. Ustalenia dowodowe organów oparte wyłącznie na dokumentach zgromadzonych w toku postępowania dotyczącego byłej żony skarżącego naruszyły przede wszystkim art. 77 §1 i art. 80 k.p.a. Przepisy te stanowią, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 §1 k.p.a.) oraz że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w ww. art. 22 zd. 1 uzależnia prawo rodzica do świadczenia od faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem. Wydana więc w sprawie byłej żony skarżącego decyzja Kolegium nie może być traktowana jako rozstrzygający dowód na okoliczność, że w lutym 2020 r. to była żona sprawowała nad dziećmi opiekę. Zawarte w tej decyzji ustalenia w zakresie stanu faktycznego, a dotyczące zakresu i konkretnych miesięcy sprawowania opieki nad dziećmi przez obojga rodziców, mogą bowiem ulec zmianie. Sąd uznał, że skarżący był uprawniony do wnioskowania o dopuszczenie jako dowodu sprawowania opieki nad dziećmi od lutego 2020 r. wymienionych w skardze dokumentów, a w szczególności treści postanowienia Sądu Okręgowego Wydział Cywilny - Rodzinny z 12 maja 2021 r., [...]. W ponownym postępowaniu organy dopuszczą jako stronę tego postępowania również byłą żonę skarżącego; zgromadzą materiał dowodowy i ocenią – który z rodziców sprawował w lutym 2020 r. faktyczną opiekę nad dziećmi. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Sąd zasądził od organu na rzecz skarżącego kwotę 287 zł jako sumę wynagrodzenia dla pełnomocnika skarżącego w wysokości 270 zł (§ 2 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie - Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.) oraz 17 zł z tytułu uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.