III SA/Kr 3/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2021 r. znak [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 25.10.2021 r. (znak [...]) utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta N z [...] 2021 r. (znak: [...]) o odmowie przyznania M. C. świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Prezydent Miasta N decyzją z [...] 2021 r. (znak [...]) odmówił M. C. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką S. K. W uzasadnieniu organ wskazał, że osoba wymagająca opieki jest mężatką, zaś jej mąż (S. K.) nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Z załączonych do wniosku dokumentów wynika, że mąż ma on 87 lat i ze względu na wiek i stan zdrowia nie może sprawować opieki nad żoną. Organ I instancji podał, że na M. C. ciąży obowiązek alimentacyjny w stosunku do matki, a załączone do wniosku dokumenty potwierdzają rezygnację z zatrudnienia w związku z koniecznością realizacji tego obowiązku. Zakres wykonywanych czynności opiekuńczych obejmuje: pomoc w codziennym przygotowaniu i podawaniu posiłków, w zapewnieniu higieny osobistej, praniu, sprzątaniu, podawaniu leków, organizowaniu wizyt lekarskich oraz załatwienie spraw urzędowych. Organ I instancji zwrócił uwagę, że poza wnioskodawczynią, zobowiązanym do alimentacji S. K., jest także brat M. C. – R. K. Po przedstawieniu powyższych okoliczności, organ I instancji wskazał, że podstawą odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych albowiem niepełnosprawność S. K. powstała w 79 roku życia. Odwołanie od opisanej wyżej decyzji wniosła M. C. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 25.10.2021 r. (znak [...]) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia zwróciło uwagę na wynikający z akt sprawy zakres czynności opiekuńczych odwołującej się, do których należy: pomoc w codziennym przygotowaniu i podawaniu posiłków, w zapewnieniu higieny osobistej, praniu, sprzątaniu, podawaniu leków, organizowaniu wizyt u lekarzy w poradniach specjalistycznych, załatwieniu spraw urzędowych. Ponadto, organ odwoławczy zaakcentował, że osoba wymagająca opieki (S. K.), poza M. C., ma jeszcze syna oraz męża. Wskazało, że mąż ma 87 lat i jest osobą schorowaną i z uwagi na wiek oraz stan zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną. Z kolei syn, ma swoją rodzinę i pracuje w systemie trzyzmianowym w związku z czym, nie jest w stanie sprawować opieki nad matką w takim zakresie, w jakim jest ona konieczna. SKO zwróciło uwagę, że organ I instancji naruszył art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a to w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13). W ocenie Kolegium Odwoławczego, nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z Konstytucją. Organ odwoławczy wskazał, że mąż osoby podlegającej opiece nie dysponuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, lecz wedle dokonanych ustaleń, nie może sprawować opieki nad żoną. W ocenie SKO, orzeczenia tego nie jest w stanie zastąpić oświadczenie wnioskodawczyni, że S. K. nie może opiekować się żoną gdyż jest "schorowany", skoro przepis ustawy jest jasny. Wg organu II instancji, córka osoby wymagającej opieki mogłaby ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne w sytuacji, gdyby mąż osoby wymagającej opieki posiadał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Brak tego orzeczenia powoduje, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka do przyznania świadczenia, albowiem zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych - świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy wskazał, że praca zawodowa i obowiązki rodzinne R. K. (brata wnioskodawczyni) nie zwalniają go z obowiązku alimentacyjnego względem matki. Kolegium Odwoławcze zwróciło też uwagę na konieczność istnienia związku przyczynowego pomiędzy potrzebą sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym. Przepis art. 17 ust. 1 należy – w ocenie SKO - stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy Organ odwoławczy podkreślił, że z ustaleń wywiadu środowiskowego wynika, iż brak jest podstaw do przyjęcia, że zakres opieki, jakiej wymaga S. K. (i jaki faktycznie wykonuje skarżąca) był tego rodzaju, że uniemożliwiałby podjęcie skarżącej jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Takie bowiem czynności jak: osobista opieka, pomoc w codziennym przygotowaniu i podawaniu posiłków, pomoc w zapewnieniu higieny osobistej, praniu, sprzątaniu, podawaniu leków, organizowaniu wizyt u lekarzy w poradniach specjalistycznych, załatwieniu spraw urzędowych - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujący się opieką nad chorymi najbliższymi osobami i jednocześnie pracujący zawodowo. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcia jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Matka skarżącej nie jest osobą niedołężną w takim stopniu, aby córka musiała przy nim stale czuwać. S. K. nie jest (jak wynika z opisu stanu faktycznego zawartego w wywiadzie środowiskowym) osobą niesamodzielną, czy obłożnie leżącą. Deklarowane przez skarżącą czynności opiekuńcze maja charakter czynności pomocniczych do których, jako córka jest moralnie i prawnie zobligowana. Zwróciło też SKO uwagę, że nie bez znaczenia w sprawie jest to, że stosunek pracy z wnioskodawczynią został rozwiązany z dniem 31.05.2021 r., z inicjatywy pracodawcy (z zachowaniem okresu wypowiedzenia). Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 25.10.2021 r. wniosła M. C. Zarzuciła naruszenie następujących przepisów: 1. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne uznanie, że tylko w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, opiekę może sprawować inna uprawniona osoba, podczas gdy wystarczający jest stan zdrowia małżonka odpowiadający takiemu orzeczeniu; 2. art. 7, 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3 kpa poprzez ustalenie, że osoba wymagająca opieki, nie jest w takim stanie, który uzasadniałby potrzebę rezygnacji przez skarżącą z pracy i podjęcia się opieki nad matką w sytuacji, gdy matka wymaga stałej opieki drugiej osoby; 3. art. 79a par. 1 k.p.a. poprzez brak poinformowania skarżącej o zakończeniu postępowania, możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i braku wskazaniu okoliczności, które nie zostały spełnione; 4. art. 138 par. 1 pkt 2 k.p.a. poprzez bezzasadne utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji. Skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji. Żądała także zasądzenia kosztów postępowania. W skardze zawarto wniosek o przeprowadzenie dowodu z zaświadczenia lekarskiego obrazującego stan zdrowia osoby wymagającej opieki. Przy piśmie z dnia 14.02.2022 r. pełnomocnik skarżącej przedłożył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności S. K. z dnia 26.11.2021 r., w którym stwierdzono, że znaczny stopień niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę organ domagał się jej oddalenia podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że decyzja ta mimo częściowo błędnego uzasadniania, odpowiada jednak prawu. Jak wynika z uzasadnienia kontrolowanej decyzji, Kolegium Odwoławcze uznało, że negatywną przesłankę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego stanowiła m.in. okoliczność, iż osoba wymagająca opieki (matka skarżącej) pozostaje w związku małżeńskim. W ocenie organu odwoławczego, powyższy fakt, przy uwzględnieniu tego, że mąż osoby podlegającej opiece nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – wykluczał możliwość przyznania skarżącej żądanego świadczenia. Stanowisko to jednak, w realiach ocenianej sprawy uznać należało za nieuprawnione. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2022 r., poz. 615) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia tego przepisu rzeczywiście wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, to świadczenie pielęgnacyjne, nie będzie przysługiwało innym osobom. Takie rozumienie powołanego przepisu prowadziłoby więc do sytuacji nieakceptowanej z punktu widzenia celu ustawy o świadczeniach rodzinnych, a sprowadzającej się do sytuacji odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uprawnionemu w dalszej kolejności krewnemu, także w sytuacji, gdy małżonkowie, ze względu na stan zdrowia, nie są w stanie być dla siebie wzajemnym wsparciem. Na tle przywołanego przepisu orzecznictwo wypracowało stanowisko, że fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważany za przesłankę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana alimentacyjnie w dalszej kolejności (por. wyroki NSA z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 722/09, z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 723/09). Jak wynika z akt kontrolowanej sprawy, małżonek osoby wymagającej opieki ma 87 lat i cierpi na szereg poważnych schorzeń i dolegliwości (k. 15). W takiej sytuacji uznać należało, iż brak było podstaw do tego aby przyjmować, że osoba ta może zapewnić efektywną opiekę swojej żonie. Przedstawione wyżej stanowisko Kolegium Odwoławczego, bazujące jedynie literalnej wykładni powołanego przepisu, z pominięciem wieku i stanu zdrowia małżonka osoby podlegającej opiece, nie zasługiwało więc na aprobatę. Powyższe, nie oznacza jednak, że w kontrolowanej sprawie ziściły się przesłanki do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: K.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przyznanie prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi pewną formę rekompensaty, udzielanej przez Państwo osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie - stale i osobiście opiekuje się bliską osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, rezygnacja z pracy zawodowej musi nastąpić w celu sprawowania opieki. Podstawą odniesień w tym względzie jest zakres opieki świadczonej przez opiekuna na rzecz osoby jej potrzebującej. W tym aspekcie podzielić należało stanowisko SKO akcentujące, iż zakres opieki jakiej wymaga S. K. nie uprawniał do przyjęcia, że konieczna jest rezygnacja przez skarżącą z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Zauważyć bowiem trzeba, iż z treści przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego (k. 5) wynika, że choć S. K. jest osobą leżącą, to zakres czynności opiekuna (skarżącej) obejmuje: sprzątanie domu, gotowanie posiłków, zakupy, prawnie i prasowanie, wykupywanie leków, kontakt z lekarzami oraz pomoc w czynnościach higienicznych. Tak określony zakres czynności opiekuna wskazuje, że odnosi się on zasadniczo do prowadzenia gospodarstwa domowego. Uwzględniając przy tym fakt, że skarżąca mieszka z matką (k. 5) uznać należało, że znaczna część tych czynności (porządki, zakupy, pranie) i tak byłaby wykonywana przez skarżącą w ramach troski o gospodarstwo domowe, w którym mieszka. Natomiast pomoc w utrzymaniu higieny osobistej osoby podlegającej opiece, czy też kontakt z lekarzami, choć są to niewątpliwie czynności absorbujące, to jednak w ocenie sądu trafnie przyjęło Kolegium Odwoławcze, że mogą być one wykonywane poza czasem świadczenia pracy i nie uniemożliwiają podjęcia przez skarżąca jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby w ograniczonym wymiarze czasu pracy. Dodatkowo, na gruncie kontrolowanej sprawy podkreślić należy to, na co zasadnie zwrócił uwagę organ odwoławczy, że poza skarżącą, osobą zobowiązaną do alimentacji S. K. jest także brat skarżącej – R. K. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że analizując przesłankę bezpośredniości związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaną opieką, należy brać pod uwagę także i to, czy wnioskodawca jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji niepełnosprawnego, czy też obowiązkiem opieki nad niepełnosprawnym objęte są również i inne osoby (por. wyrok WSA w Gliwicach z 8 października 2021 r. sygn. II SA/Gl 766/21, wyrok WSA w Krakowie z 18 stycznia 2022 r. sygn. III SA/Kr 1148/21, wyrok WSA w Łodzi z 18 lutego 2022 r. sygn. II SA/Łd 894/21, wyrok WSA w Lublinie z 10 lutego 2022 r. sygn. II SA/Lu 807/21). Jeżeli bowiem osoba wymagająca opieki ma oprócz skarżącej jeszcze inne dzieci, to one także mogą i powinny wspomóc skarżącą w czynnościach opiekuńczych wykonywanych względem rodzica lub też przyczyniać się do obciążającego tę osobę obowiązku alimentacyjnego np. poprzez sfinansowanie opieki nad rodzicem. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Podkreślić należy, że stosownie do art. 129 par. 2 k.r.o., krewnych w tym samym stopniu (w tym wypadku dzieci) obowiązek alimentacyjny obciąża w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 par. 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do par. 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 par. 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają znaczenie dla oceny, czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie skarżąca ma brata, który – ma swoją rodzinę i pracuje (k. 15). Okoliczności te jednak (aktywność zawodowa, obowiązki rodzinne) nie pozwalają przyjąć, że brat skarżącej nie jest obiektywnie w stanie realizować ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec matki, jeżeli nie poprzez sprawowanie osobistej opieki, to poprzez finansowanie pomocy w opiece nad matką. Przesłanką obiektywną w tym zakresie byłoby np. przebywanie w zakładzie karnym lub w zamkniętym zakładzie leczniczym, czy innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 24 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1301/21). Takie okoliczności w tej sprawie nie występują. Prawidłowe było zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zarzuty skargi w tym względzie (naruszenia art. 7,77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3 k.p.a.) sąd uznał za nieuzasadnione. Podkreślić bowiem należy, że sama konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym nie stanowi, w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nietrafny był też zarzut naruszenia przez organ obowiązków informacyjnych (brak poinformowania o skarżącej o zakończeniu postępowania, możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i braku wskazaniu okoliczności, które nie zostały spełnione). Skuteczność bowiem takiego zarzutu zależy od wykazania, że zaniechanie organu mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Taka zaś przesłanka nie została wykazana, ani nie wynikała ona z akt sprawy. Reasumując, w ocenie Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na dokładnym ustaleniu stanu faktycznego sprawy i szczegółowej analizie zgromadzonego materiału dowodowego. Materiał ten pozwolił na poprawne ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione zaś ustalenia, znalazły odzwierciedlenie w poprawnie zastosowanej normie prawnej i właściwie sporządzonym w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na uwadze, sąd oddalił skargę, działając na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2022 r., poz. 329).