III SA/Kr 421/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: S WSA Hanna Knysiak-Sudyka Sędziowie: S WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko ASR WSA Marta Kisielowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi I. P-S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 7 stycznia 2021 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego i zobowiązania do jego zwrotu 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza na rzecz skarżącej I. P-S. od Samorządowego Kolegium Odwoławczego kwotę 497 (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżoną decyzją z dnia 7 stycznia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy z dnia [...] 2020 r., nr [...] ustalającej wysokość nienależnie pobranych przez I. P. – S. (dalej: "skarżąca") działającą jako przedstawiciel ustawowy małoletnich K. S., F. S., I. S. świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 listopada 2018 r. do 30 kwietnia 2019 r. przyznanych decyzją [...] w wysokości 9 000 zł plus należne odsetki ustawowe za opóźnienie (punkt 1), zobowiązującej skarżąca do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych za okres od 1 listopada 2018 r. do 30 kwietnia 2019 r. przyznanych decyzją [...] w wysokości 9.000 plus należne odsetki ustawowe za opóźnienie (punkt 2), informującej, że nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego plus należne odsetki ustawowe za opóźnienie podlegają zwrotowi na konto GOPS w terminie 14 dni od daty kiedy decyzja stała się ostateczna. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 2 pkt 7, art. 23, art. 24, art. 25, art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 808, dalej: "u.p.o.u.a."), rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach w sprawach o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 256, dalej: "k.p.a."). Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Decyzją z dnia 25 października 2019 r. Wójt Gminy ustalił wysokość nienależnie pobranego przez skarżącą, działającą jako przedstawiciel ustawowy małoletnich dzieci K. S., F. S. i I. S., świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 01.11.2018 r. do 30.04.2019 r. w wysokości 9 tysięcy złotych plus należne odsetki ustawowe za opóźnienie. Zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na konto Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w terminie 14 dni od kiedy decyzja stanie się ostateczna. Decyzją z dnia [...] 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzję Wójta Gminy i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że podziela stanowisko organu I instancji, że skarżąca pobierała niezgodnie z prawem świadczenia alimentacyjne zarówno z funduszu alimentacyjnego, jak i od byłego męża. Zdaniem Kolegium nie została jednak w sposób jednoznaczny wyjaśniona wysokość nienależnie pobranych świadczeń. Organ II instancji zwrócił uwagę, że w aktach sprawy znajduje się pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym, z którego wynika, że skarżąca zwróciła na konto komornika sądowego w dniu 23 stycznia 2019 r. kwotę 1500 zł, a w dniu 12 marca 2019 r. kwotę 1500 zł. Tymczasem organ nie odniósł się w żaden sposób do tej informacji i uznał całą kwotę 9000 zł za pobraną nienależnie. Decyzją z dnia [...] 2020 r. Wójt Gminy ustalił wysokość nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 9000 zł za okres od 01.11.2018 r. do 30.04.2019 r. oraz zobowiązał skarżącą do zwrotu do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie 9000 zł wraz z należnymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W odwołaniu od decyzji skarżąca zarzuciła: - naruszenie przepisów postępowania- art. 138 § 2 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i brak wzięcia przy ponownym rozpoznawaniu sprawy wskazań dokonanych przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w decyzji kasacyjnej z dnia [...] 2020 r. w zakresie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń, - naruszenie przepisów postępowania – art. 8 § 1 k.p.a. poprzez jego błędne zastosowanie i wskazanie w zawiadomieniu o zakończeniu postępowania z dnia 2 września 2020 r. stanowiska organu w zakresie ustalenia wysokości nienależnie pobranego świadczenia z funduszu przed wydaniem decyzji; - naruszenie przepisów postępowania – art. 10 § 1 k.p.a. poprzez jego błędne zastosowanie i wydanie decyzji przed wypowiedzeniem się przez stronę; - naruszenie przepisów postępowania – art. 107 § 1 poprzez jego błędne zastosowanie i nie odniesienie się przez organ do dokumentów, z których wynika, że skarżąca zwróciła na konto Komornika kwotę 3000 zł, a także dokumentów, z których wynika, że Komornik przekazał na rzecz Wójta Gminy łącznie przelewy w kwocie 17392, 41 zł wyegzekwowanej od dłużnika alimentacyjnego K. S. W oparciu o podniesione zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji. Decyzją z dnia 7 stycznia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji Wójta Gminy. Organ podniósł, że w poprzedniej decyzji kasatoryjnej podzielił ustalenia organu I instancji, iż zgromadzony materiał dowodowy potwierdza okoliczność, że skarżąca pobierała niezgodnie z prawem alimenty zarówno z funduszu alimentacyjnego, jak i od męża oraz Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym. W ocenie organu została spełniona przesłanka niezbędna do uznania świadczeń pobranych przez skarżącą za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit d u.p.u.a. Tym samym zarzuty odwołania organ II instancji uznał za irrelewantne. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła: - naruszenie przepisów prawa procesowego – art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. poprzez skierowanie decyzji do osoby niebędącej stroną w sprawie, a to skierowanie jej w całości do I. P. – S., w sytuacji w której I. S. uzyskała pełnoletność w dniu [...] 2020 r. i decyzja w części powinna być skierowana do niej, bowiem na dzień jej wydania nie posiadała już przedstawiciela ustawowego, a świadczenie pieniężne jest podzielne; - naruszenie przepisów prawa procesowego – art. 107 § 1 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez zaniechanie odniesienia się do zarzutów odwołania i brak wyjaśnienia jaki wpływ na wynik postępowania ma okoliczność, że skarżąca zwróciła na konto Komornika Sądowego kwotę 3.000 zł, a Komornik wyegzekwował od dłużnika alimentacyjnego kwotę 17393,41 zł. W oparciu o podniesione zarzuty skarżąca wniosła o udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie skarżącej od opłaty sądowej od skargi w całości, stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutu nieważności decyzji wskazało, że stroną postępowania w okresie pobierania świadczenia alimentacyjnego była skarżąca, która pobierała je jako przedstawiciel ustawowy małoletnich dzieci. W rezultacie bezzasadne byłoby kierowanie decyzji nakazującej zwrot świadczeń do I. S. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty Sąd uznał za zasadne. Zgodnie z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu, oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a ) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję, g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b. Art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. stanowi, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Zgodnie z art. 23 u.p.o.u.a. osoba, która pobrała nienależne świadczenia jest zobowiązana do ich zwrotu. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy, a dopiero w trzeciej kolejności należności wierzyciela alimentacyjnego. Dla zastosowania przepisu art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. znaczenie ma ustalenie, czy miało miejsce pobieranie świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz otrzymywanie od dłużnika zaległych lub bieżących alimentów w tym samym okresie. Sformułowanie zawarte w art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" - oznacza, że uprawniony w tym samym okresie musi pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł. O jednoczesności pobierania obu świadczeń można zatem mówić wtedy, gdy świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego dotyczy tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Wtedy kumulacja tych świadczeń powoduje, że świadczenie z funduszu staje się świadczeniem nienależnie pobranym (por. wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10; LEX nr 1611989). W niniejszej sprawie niewątpliwie doszło do równoczesnego pobierania przez skarżącą świadczeń w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit d u.p.o.u.a., ponieważ skarżąca uzyskała w objętym zaskarżoną decyzją okresie zarówno świadczenie z funduszu alimentacyjnego, jak i bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego. Okoliczność ta nie była kwestionowana przez skarżącą w toku postępowania. Dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest jednak wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, ale konieczne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością, że świadczenie to jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. (por. np. wyrok NSA z dnia 17.11.2020 r., I OSK 1163/20, CBOSA). Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, decydujące znaczenie ma świadomość osoby lub osób pobierających świadczenie. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 lit d w zw. z art. 23 u.p.o.u.a., obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz "świadczenia nienależnie pobranego". Nie są to pojęcia tożsame, gdyż "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09 i 19 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 3263/14, CBOSA). W orzecznictwie wskazuje się, że z nienależnie pobranym świadczeniem z funduszu alimentacyjnego możemy mieć do czynienia jedynie w takiej sytuacji, w której osoba świadomie pobierała to świadczenie (tj. mając świadomość tego, że jest nienależne), jednocześnie, w tym samym okresie, otrzymała od dłużnika alimentacyjnego określoną kwotę, która powinna zostać zaliczona na poczet wypłaconych świadczeń, zgodnie z art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej konkretnej sprawy, w tym również odpowiedzi na pytanie, czy zachowanie skarżącej było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 30 października 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 1080/19; CBOSA). Wskazać należy, że ocena świadomego działania strony, przeprowadzana dla celów postępowania w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, wymaga stwierdzenia przez organ, czy stronie były znane odpowiednie przepisy prawa, a więc wymaga stwierdzenia ponad wszelką wątpliwość, czy była ona skutecznie powiadomiona przez organ wypłacający świadczenia z funduszu alimentacyjnego o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie prawa do tych świadczeń. Organy ustaliły, że skarżąca została pouczona w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego o obowiązku powstrzymywania się od pobierania świadczeń bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego oraz o konsekwencjach naruszenia tego obowiązku. Ustaleń tych skarżąca nie kwestionowała. Zauważyć należy, że decyzją z dnia [...] 2020 roku Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzję Burmistrza Gminy z dnia [...] 2019 r. z wskazaniem, że nie została w sposób jednoznaczny wyjaśniona kwota nienależnie pobranych świadczeń, ponieważ w aktach sprawy znajduje się informacja, że skarżąca zwróciła na konto komornika sądowego kwotę 1500 zł w dniu 23 stycznia 2019 r., a w dniu 12 marca 2019 r. również kwotę 1500 zł. Organ I instancji nie odniósł się do tego i nie ocenił dlaczego uznał za nienależne świadczenie całość kwoty 9000 zł. Ponownie rozpatrując sprawę, organ I instancji wskazał jedynie na okoliczność, że skarżąca dokonała wpłaty ww. kwot do rąk Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym oraz do wskazania, że na rzecz wierzyciela została przekazana po potrąceniu kosztów postępowania kwota – 1164, 44 zł (w styczniu 2019 r.) oraz kwota 1299, 61 zł (w marcu 2019 r.). Organ w żaden sposób nie ocenił wpływu tych okoliczności na zasadność żądania od skarżącej zwrotu kwoty w wysokości 9 000 zł, czyli całości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za okres od 1.11.2018 do 30.04.2019 r. Z kolei Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazało, że kwoty te zostały wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego K. S., podczas gdy zostały one zwrócone komornikowi przez skarżącą, a zatem powinny zostać uwzględnione przez organ przy określaniu wysokości nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Samo Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zauważa, że kwota podlegająca zwrotowi odpowiada łącznej kwocie wypłaconej osobie uprawnionej z funduszu alimentacyjnego, może być pomniejszona jedynie o kwoty przekazane w okresie świadczeniowym organowi przez komornika. Z treści zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów wynika wyraźnie, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym przekazał organowi kwoty 1164,44 zł oraz 1299,61 zł. Podkreślić należy, że w uzasadnieniu decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń powinny być zawarte wszystkie dane będące podstawą obliczeń kwoty zobowiązanej do zwrotu. Ponadto należy w niej przedstawić sposób przeprowadzania obliczeń, z podaniem konkretnych wielkości stanowiących po zsumowaniu kwotę należną do zwrotu (tak E. Tomaszewska, Ustawa o pomocy uprawnionym do alimentów, Komentarz, LEX el. 2019). Zaznaczyć należy, że obowiązkiem organu II instancji jest zarówno ponowne rozpoznanie całości sprawy administracyjnej, jak i odniesienie się do zarzutów odwołania. Tymczasem, w zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze odniosło się jedynie do ustaleń dotyczących nienależnego pobrania przez skarżącą świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie dokonało jednakże ustaleń w zakresie kwoty jaka została rzeczywiście nienależnie pobrana, zwłaszcza w świetle faktu, że skarżąca zwróciła łącznie kwotę 3000 zł na rachunek Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym, która po potrąceniu kosztów postępowania, została przekazana wierzycielowi. W ocenie Sądu organy zasadnie uznały, że w sprawie zachodzi przypadek nienależnie pobranego świadczenia, jednakże nie dokonały prawidłowego określenia kwoty podlegającej zwrotowi, ani też wyjaśnienia stronie, zgodnie z zasadami określonymi w art. art. 107 § 3 oraz art. 11 k.p.a., zasadności wydanego rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu Kolegium nie odniosło się do wszystkich zarzutów zawartych w odwołaniu. Zasadnie uznało za bezzasadny zarzut naruszenia art. 10 k.p.a., skoro pełnomocnik skarżącej był zawiadomiony o zakończeniu postępowania oraz możliwości składania wniosków, uwag i zastrzeżeń w terminie 7 dni od doręczenia zawiadomienia (zawiadomienie zostało doręczone w dniu pełnomocnikowi w dniu 8 września 2021 r.), a złożył odpowiednie pismo dopiero w dniu 12 października 2021 r., to nie może czynić organowi zarzutu, że wydał decyzję przed wypowiedzeniem się przez pełnomocnika co do zebranego w sprawie materiału dowodowego. Kolegium nie odniosło się natomiast do zarzutów skarżącej, z których wynika, że organ I instancji nie wykonał wskazań wynikających z decyzji z dnia [...] 2020 r., ani nie odniósło się do faktu, że skarżąca zwróciła na rachunek komornika dwa razy kwotę 1500 zł (w miesiącu styczniu i marcu 2019 r.) oraz do faktu dokonanych na rzecz Wójta Gminy przelewów. Zarzut zawarty w skardze, że decyzja powinna być skierowana do pełnoletniej córki skarżące I. S. nie jest zasadny, ponieważ świadczenia z funduszu alimentacyjnego były pobierane przez matkę, przedstawiciela ustawowego małoletnich. Zgodnie natomiast z treścią art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. zobowiązana do zwrotu jest osoba, która pobrała nienależnie świadczenie z funduszu alimentacyjnego, a zatem w niniejszej sprawie skarżąca. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej "p.p.s.a.") w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Ponownie rozpoznając sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze określi kwotę nienależnie pobranych świadczeń przez skarżącą, uwzględniając całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie, odniesie się do zarzutów podniesionych przez skarżącą w odwołaniu oraz uzasadni podjęte rozstrzygnięcie zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r., 2325 ze zm.) orzekł jak w sentencji.