III SA/Kr 561/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: S WSA Ewa Michna Sędziowie: S WSA Katarzyna Marasek-Zybura ASR WSA Marta Kisielowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 listopada 2022 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt SKO.NP/4115/39/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Zaskarżoną decyzją z dnia 17 lutego 2022 r., sygn. akt SKO.NP/4115/39/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta Gminy I. z dnia 24 stycznia 2022 r. o odmowie przyznania M. J. (dalej: "skarżąca") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem J. J. Podstawę prawną decyzji stanowił art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735, dalej: "k.p.a.") oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: "u.ś.r."). Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. W dniu 27 października 2021 r. skarżąca wystąpiła do Wójta Gminy I. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia z powodu opieki nad ojcem – J. J. Skarżąca oświadczyła, że opiekuje się rodzicami w sposób stały i nieprzerwany od rana do wieczora. Pomaga rodzicom w ubieraniu, czynnościach higienicznych, robi zakupy, przygotowuje posiłki, podaje je rodzicom, organizuje wizyty lekarskie, uczestniczy w nich, wykupuje i podaje lekarstwa, utrzymuje w czystości mieszkanie rodziców. Matka skarżącej ma zaburzenia równowagi i problemy ze słuchem. Skarżąca oświadczyła, że w sierpniu sprzedała krowę i zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Skarżąca oświadczyła, że ma jeszcze dwie siostry zobowiązane do alimentacji względem rodziców – jedna pozostaje w leczeniu, druga pracuje. Z orzeczenia z dnia 20 maja 2021 r. wynika, że J. J. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, a ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 28 kwietnia 2021 r. Jako przyczynę niepełnosprawności wskazano 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia). Z orzeczenia z dnia 13 lipca 2020 r. Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wynika, że Z. J. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia 22 czerwca 2020 r. Z przeprowadzonego w dniu 29 października 2021 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym, ponieważ nie mogła pogodzić pracy ze sprawowaniem opieki nad rodzicami. Sprzedała część gospodarstwa. Skarżąca wskazała, że opiekę nad ojcem sprawuje od dłuższego czasu, ale w ostatnim czasie stan zdrowia ojca pogorszył się. Ojciec skarżącej wymaga pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego, matka skarżącej nie jest w stanie mu pomagać, ponieważ sama jest osobą wymagającą pomocy. Pracownik socjalny wskazał, że skarżąca jest osobą w wieku aktywności zawodowej, zdolną do pracy. Skarżąca jest osobą ubezpieczoną w KRUS od 25 lat, samotną. Opieka nad ojcem polega na pomocy w porannej toalecie, w czynnościach higienicznych, ubieraniu się, zakupie i podawaniu leków, sprzątaniu mieszkania, zakupach, przygotowaniu posiłków, umawianiu wizyt lekarskich, towarzyszeniu w wizytach lekarskich. Z oświadczenia skarżącej wynika, że opieka nad ojcem sprawowana jest od rana do wieczora. Ojciec skarżącej cierpi na niewydolność serca, niewydolność krążenia oraz miażdżycę. Ojciec skarżącej ma również problemy ze wzrokiem. Matka skarżącej ma problemy ze słuchem, zaburzenia równowagi, miażdżycę, anemię, niedobór witaminy B12, niewydolność serca, zaburzenia pamięci, żylaki kończyn dolnych. Decyzją z dnia 12 listopada 2021 r. Wójt Gminy I. orzekł o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad ojcem. W uzasadnieniu organ wskazał, że z treści orzeczenia o niepełnosprawności nie wynika, aby niepełnosprawność ojca skarżącej powstała przed ukończeniem 18 roku życia, ani nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Decyzją z dnia 16 grudnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie uchyliło zaskarżoną decyzję Wójta Gminy I. i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że kwestią wymagającą wyjaśnienia przez organ pierwszej instancji jest, czy skarżąca rzeczywiście nie podejmuje żadnych czynności w gospodarstwie rolnym, w tym celu organ pomocowy powinien wezwać skarżącą do złożenia oświadczenia o rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym, ustalić kto zajmuje się gospodarstwem, czy zostało wydzierżawione, czy jest nieuprawiane. Organ powinien zwrócić się do KRUS o informacje, czy skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, a jeśli tak to od jakiego czasu i z jakiego tytułu, a także zwrócić się do ARiMR o informacje, czy skarżąca składała wnioski o przyznanie dopłat bezpośrednich z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego. SKO wskazało, że okolicznością uzasadniającą uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania był ponadto brak wyczerpującego wyjaśnienia, czy w sprawie zachodzi związek przyczynowo- skutkowy pomiędzy zaprzestaniem bądź niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Kolegium wskazało, że organ I instancji nie ustalił w szczegółowy sposób jakich czynności pielęgnacyjno- opiekuńczych wymaga ojciec skarżącej, a także czy zakres opieki jest tego rodzaju, że skarżąca nie może podjąć zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z przeprowadzonego w dniu 30 grudnia 2021 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca opiekuje się swoim ojcem i matką. Ojciec skarżącej nie ma możliwości samodzielnego funkcjonowania, prowadzenia gospodarstwa domowego, załatwienia jakiejkolwiek sprawy bez udziału osób drugich. Istniejąca sytuacja epidemiologiczna pogłębia dolegliwości ojca skarżącej. Skarżąca z powodu opieki nad ojcem zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, część sprzedała, a reszta leży odłogiem. W maju 2021 r. składała wniosek do ARiMR o dopłaty, ale wówczas ojciec skarżącej mógł samodzielnie funkcjonować. Do dnia złożenia wniosku o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego wszystkie prace związane z dopłatami zostały wykonane. Skarżąca jest ubezpieczona w KRUS, ponieważ nie stać jej na prywatną opiekę medyczną. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności ojca skarżącej jest pierwszym orzeczeniem wydanym w tym przedmiocie. Dwie pozostałe córki nie mogą się zajmować rodzicami, ani pomagać finansowo w tej pomocy, ponieważ mają problemy zdrowotne i własne rodziny na utrzymaniu. Jedna z sióstr nie może dojeżdżać do rodziców ponieważ nie ma prawa jazdy. Z oświadczenia skarżącej wynika, że pomaga ojcu we wszystkich czynnościach życia codziennego, przygotowuje ubrania, pomaga w ubieraniu się, przygotowuje i podaje leki trzy razy dziennie, przygotowuje posiłki, podaje i niejednokrotnie karmi ojca, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, tak aby ojciec jak najmniej odczuł nieobecność skarżącej, ponieważ podczas nieobecności skarżącej denerwuje się, gdy stan zdrowia ojca tego wymaga, skarżąca umawia wizyty lekarskie, uczestniczy w nich, wykupuje recepty. Ojciec skarżącej porusza się o lasce i ma problemy z równowagą. Z oświadczenia siostry skarżącej – G. J. wynika, ze nie może ze względu na swój stan zdrowia opiekować się rodzicami. Odwiedza rodziców w miarę możliwości, uzależnionych od własnego stanu zdrowia, nie jest w stanie pomóc rodzicom finansowo. Druga siostra skarżącej J. B. pracuje zawodowo i pozostaje w leczeniu. Dochód, który uzyskuje przeznacza w części na opłaty związane z leczeniem. Ma na utrzymaniu rodzinę, a niskie dochody które uzyskuje starczają jedynie na zaspokojenie potrzeb rodziny. Z oceny pacjenta według zmodyfikowanej skali Barthela wynika, że ojciec skarżącej wymaga pomocy w spożywaniu posiłków, wymaga pomocy w przemieszczaniu się, potrzebuje pomocy w wykonywaniu czynności osobistych, jest częściowo zależny w korzystaniu z toalety, zależny w czynnościach mycia i kąpieli, do 50 m porusza się za pomocą sprzętu wspomagającego lub niezależnie na wózku, nie jest samodzielny przy wchodzeniu i schodzeniu po schodach, potrzebuje częściowej pomocy przy ubieraniu i rozbieraniu się, sporadycznie bezwiednie oddaje stolec, sporadycznie bezwiednie oddaje mocz. Z zaświadczenia z dnia 11 stycznia 2022 r. wynika, że skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako rolnik z mocy ustawy od 10 czerwca 1997 r. Z pisma z dnia 29 grudnia 2021 r. Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wynika, że skarżąca od roku 2004 do chwili obecnej składała wnioski o płatności obszarowe, ostatni wniosek został złożony w 2021 r. Decyzją z dnia 24 stycznia 2022 r. Wójt Gminy I. orzekł o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ wskazał, że skarżąca całodobowo opiekuje się ojcem, który jest osobą w podeszłym wieku, schorowaną, wymagającą pomocy i opieki we wszystkich czynnościach. Mimo że skarżąca jest osobą zdolną do pracy nie podejmuje żadnego zatrudnienia, ani pracy w gospodarstwie rolnym, ponieważ cały czas poświęca opiece nad rodzicami. W ocenie organu, świadczenie nie może być skarżącej przyznane, ponieważ nie została spełniona przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. - niepełnosprawność ojca skarżącej powstała po ukończeniu przez niego 25 roku życia. W odwołaniu od decyzji skarżąca wskazała, że nie zgadza się z przyjętym rozstrzygnięciem. Wskazała, że od kilkunastu lat opiekuje się chorym ojcem, zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym, a wnioski o dopłaty złożyła jeszcze wtedy, gdy stan ojca pozwalał na pracę. Ostatnio stan zdrowia ojca znacznie się pogorszył i wymaga on stałej opieki. Decyzją z dnia 17 lutego 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy I. Organ wskazał, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt k 38/13, nie może być podstawą odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium podniosło, że mimo błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. zaskarżona decyzja odpowiada prawu, ponieważ w niniejszej sprawie nie sposób uznać, że skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Skarżąca nie wykazała, że zbyła część gospodarstwa rolnego, a ponadto do 2021 r. składała wnioski o płatności obszarowe do ARiMR. Płatności te przysługują osobom, które rzeczywiście wykonują pracę w gospodarstwie rolnym, a samo posiadanie gospodarstwa rolnego nie jest wystarczającym warunkiem otrzymania płatności. Zdaniem Kolegium skarżąca nie spełnia przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Kolegium powołało się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. (sygn. akt I OPS 5/12), w świetle której rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo oraz sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną, ma możliwość dostosować rozkład zajęć do potrzeb rodziny. W ocenie Kolegium, bezpośredni i ścisły związek pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie istnieje. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca podniosła, że zaskarżona decyzja jest dla niej krzywdząca, ponieważ opiekuje się ojcem, zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie ważył co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zdaniem Sądu organy przedwcześnie odmówiły skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wskazując, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zgodnie z treścią art. 17b ust. 1u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2 ) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zgodnie z ust. 2 powołanego przepisu zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Jak się wskazuje w orzecznictwie, dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego jest w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. stosowne oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Z oczywistych względów nie ma w tym przypadku innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 30 marca 2022 r., II SA/Lu 99/22, CBOSA). W rezultacie należy stwierdzić, że organ powinien dokonać ustalenia, czy skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego z uwzględnieniem treści art. 80 k.p.a. oraz 77 § 1 k.p.a., a zatem ocenić, czy okoliczność zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego została udowodniona w oparciu o całokształt dowodów zgromadzonych w toku postępowania. W ocenie organu II instancji skarżąca nie wykazała, aby doszło do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, ponieważ złożyła wniosek dopłaty za 2021 r. oraz nie przedłożyła umowy sprzedaży, ani dzierżawy gospodarstwa rolnego. W ocenie Sądu ustalenia organu II instancji zostały dokonane z pominięciem wyjaśnień i oświadczeń skarżącej oraz z pominięciem treści wywiadu środowiskowego, a zatem bez uwzględnienia całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Skarżąca wskazała bowiem, że wniosek o dopłaty złożyła zanim jeszcze ojciec wymagał opieki uniemożliwiającej prowadzenie gospodarstwa rolnego, a nadto wskazała, że gospodarstwo nie zostało sprzedane tylko "leży odłogiem". Podkreślić należy, że o dowolności oceny można mówić w przypadku uzyskania wniosków niewynikających w sposób logiczny ze zgromadzonego materiału dowodowego lub pominięciu określonych dokumentów lub dowodów jako niezdatnych do poparcia przyjętej z góry tezy (tak wyrok NSA 16 lipca 2020 r., II OSK 837/20). Mając na względzie powyższe, w ocenie Sądu organ II instancji przedwcześnie, z naruszeniem przepisów postępowania, odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, przyjmując, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. i wskazał, że niepełnosprawność ojca skarżącej powstała po ukończeniu przez niego 25 roku życia. Zasadnie podniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie w zaskarżonej decyzji, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., syn K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) nie jest dopuszczalna odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie w oparciu o kryterium wieku, w którym powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. W rezultacie, decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem prawa materialnego. Równocześnie organ I instancji nie dokonał ustaleń w zakresie spełnienia przez skarżącą pozostałych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zatem aby zapewnić skarżącej dwuinstancyjne postępowanie administracyjne, w świetle treści art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2022 r., 329 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") konieczne było uchylenie również decyzji Wójta Gminy I. Ponownie rozpatrując sprawę, organy rozważą uzupełnienie materiału dowodowego w sprawie, ustalą, czy skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, jaki jest stan zdrowia ojca skarżącej, jaki jest zakres opieki skarżącej nad ojcem, czy pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji względem J. J. mogą uczestniczyć w opiece nad ojcem, ocenią w oparciu o całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, czy w sprawie zostały spełnione przesłanki świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.). Mając na względzie powyższe, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.