III SA/Kr 599/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędzia WSA Hanna Knysiak - Sudyka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 listopada 2022 roku sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 18 lutego 2022 r., nr SKO.ŚR/4111/13/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę Decyzją z dnia 18 lutego 2022 r., Nr SKO.ŚR/4111/13/2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza A. z 22 grudnia 2021 r., nr OPS.DSR.SR.4802.12.791.2021.SP.OD.Il odmawiającą przyznania A. M. (dalej: skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką H. K. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Decyzją z dnia 22 grudnia 2022 r. organ pierwszej instancji ponownie rozstrzygając w sprawie z wniosku skarżącej z 14 lipca 2021 r., odmówił jej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką, legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 11 stycznia 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ wskazał, że zgodnie z orzeczeniem niepełnosprawność matki skarżącej istnieje od 1 marca 2020 r., nie została zatem spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, domagając się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i zarzucając brak uwzględnienia przez organ wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Zaskarżoną decyzją orzeczono jak na wstępie. W motywach swojego rozstrzygnięcia organ odwoławczy powołując się na treść art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazał, że przy rozważaniu kwestii prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wyznaczanego przesłankami określonymi w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, konieczne jest - wbrew stanowisku organu pierwszej instancji - wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014 r, poz. 1443; OTK-A 2014/9/104). Zatem podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie mogła być kwestia daty powstania niepełnosprawności u matki skarżącej. Jednak pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja odpowiada prawu, ponieważ skarżąca nie wykazała, aby zakres sprawowanej opieki nad matką uniemożliwiał jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jak wynika z akt sprawy matka skarżącej choruje na cukrzycę, wymaga podawania insuliny, ma schorzenia układu krążenia, nadciśnienie, niewydolność nerek, dnę moczanową i problemy z trzymaniem moczu. Wymaga diety, powoli porusza się w obrębie mieszkania, zapomina o lekach i niedosłyszy. Ustalono, że skarżąca nie mieszka razem z matką i sprawując nad nią opiekę wykonuje takie czynności jak: mierzy ciśnienie, poziom cukru, podaje insulinę i leki, sprząta, gotuje, pierze, prasuje, robi zakupy, pilnuje diety, pomaga w kąpieli i ubieraniu matki. Organizuje też wizyty lekarskie i załatwia sprawy urzędowe. Biorąc pod uwagę ww. okoliczności organ odwoławczy uznał, że sama konieczność sprawowania opieki czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowiły w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uznano, że sprawowane przez skarżącą czynności opiekuńcze nie mają charakteru bezpośredniej, ciągłej i trwałej opieki, która uniemożliwiałby podjęcie zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Stwierdzono, że zebrany materiał dowodowy jest w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką, a niepodejmowaniem zatrudnienia nie istniał związek przyczynowo – sutkowy. Ponadto stwierdzono, że skarżąca ma dwóch braci, którzy w równym co ona stopniu są zobowiązani alimentacyjnie względem matki i powinni partycypować w opiece nad matką w możliwej formie. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze domagała się zmiany zaskarżonej decyzji i przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na sprawowanie opieki nad matką. Stwierdziła, że zakres opieki sprawowanej nad matką – szczegółowo opisany w skardze - jest tego rodzaju, że uniemożliwia podjęcie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia. Do skargi dołączyła dokumentację medyczną potwierdzającą stan matki. W piśmie uzupełniającym skargę dodała, że w istocie zamieszkuje z matką, a nie pod wskazanym przez siebie adresem (przy ul. [...] w A.), który jest tylko adresem meldunkowym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając w sprawie organ odwoławczy nie naruszył także przepisów prawa materialnego. Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) – dalej ustawa, w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Wskazany przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 17 ust 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13). W przedmiotowej sprawie, odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji nastąpiła z powodu braku realizacji przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. W ocenie SKO natomiast, stanowisko organu I instancji względem skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 było błędne, jednak nie wpłynęło ono na prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu za prawidłowe uznać należy stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. W ocenie Sądu organ odwoławczy prawidłowo przyjął także, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, tj. nie zaistniała przesłanka w postaci istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowania zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Ze stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że skarżąca w ramach sprawowanej opieki wykonywała przy matce takie czynności jak: mierzenie ciśnienia, poziomu cukru, podawanie insuliny i leków, sprzątnie, gotowanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, pilnowanie diety, pomaganie w kąpieli i ubieraniu matki. Ponadto organizuje wizyty lekarskie i załatwia sprawy urzędowe. Taki zakres pomocy przy niepełnosprawnej matce wskazuje, że słusznie organ przyjął, że były to w istocie czynności sprowadzające się do pomocy przy czynnościach codziennych. Tak świadczona pomoc nie wykracza poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Czynności te w rozmiarze świadczonym przez skarżącą nie wykluczały możliwości podjęcia pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Odnosząc się do faktu osobnego zamieszkiwania skarżącej i jej matki Sąd wskazuje, że organ odwoławczy wziął to pod uwagę wydając rozstrzygnięcie w sprawie, ale okoliczność ta wynikała z oświadczeń skarżącej znajdujących się na karcie 1 i 6 akt administracyjnych. W toku postępowania przed organami administracyjnymi skarżąca nie wskazywała aby okoliczność ta miała ulec zmianie. Podnoszenie na etapie postępowania sądowego, że skarżąca mieszka z matką jest zmianą stanu faktycznego względem stanu faktycznego prawidłowo ustalonego przez organ odwoławczy przy wydaniu zaskarżonej decyzji, a zatem może być jednie powoływane przy ewentualnym przyszłym wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy wydaje bowiem rozstrzygnięcie według stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania decyzji i taka decyzji jest przedmiotem kontroli sądu. Nowe okoliczności nie istniejące w chwili wydania decyzji nie mogą doprowadzić do wzruszenia decyzji ostatecznej. Z tych samych przyczyn również dołączona do skargi dokumentacja medyczna potwierdzająca stan zdrowia matki skarżącej nie mogła doprowadzić do wzruszenia zaskarżonej decyzji zwłaszcza, że ustalenia organu co do stanu zdrowia matki nie odbiegają od tego, co wynika z przedłożonych dokumentów medycznych. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że organ nie kwestionował złego stanu zdrowia matki skarżącej nie mniej jednak był zobligowany do wydania rozstrzygnięcia w aspekcie wszystkich przesłanek wymaganych do spełnienia w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślić także należy, że skarżąca ma jeszcze dwójkę rodzeństwa, gdzie każda z osób jest w równym stopniu zobowiązana alimentacyjnie wobec matki. Jako powody, dla których osoby te nie sprawowały opieki nad matką wymieniono zamieszkiwanie za granicą i pracę zawodową. Tymczasem, zgodnie z art. 128 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Sąd w składzie orzekającym podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowania opieki matką, jednak jej nie uniemożliwiają. Tym bardziej, że w przypadku dwójki rodzeństwa nie zachodzą obiektywne przeszkody do pomocy skarżącej w opiece nad matką. Świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się: "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019). Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20). W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez przekazanie stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwiłyby wynajęcie opiekuna, bądź byłyby wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec matki. Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad matką. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione. Reasumując, zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił jako bezzasadną.