III SA/Kr 601/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 września 2023 roku sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 31 stycznia 2023 r., nr SKO-NP-4115-469/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę Skarżący M. T. wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką H. T., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ustalonym od 27 sierpnia 2019 r. Decyzją Wójta Gminy G. z 29 sierpnia 2022 r., znak: DŚR.5231 .201.SP.08.2022, orzeczono o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia uzasadniono niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zarzucił jej naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne zastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie uwzględniono bowiem okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy w prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Decyzją z 31 stycznia 2023 r., nr SKO-NP-4115-469/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że jakkolwiek w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, to jednak zaskarżona decyzja jest słuszna, albowiem w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Przywołując istotne dla sprawy okoliczności faktyczne Kolegium wskazało, że matka skarżącego jest wdową, ma 75 lat, mieszka razem ze skarżącym, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z przyczyn niepełnosprawności oznaczonych symbolem: 05-R - upośledzenie narządu ruchu, 07-S - choroby układu oddechowego i krążenia, 09 - M - choroby układu moczowo -płciowego. Z przedłożonej dokumentacji medycznej wynika, że ma choroby współistniejące takie jak: choroba niedokrwienna serca, cukrzyca, nadciśnienie, zaburzenia gospodarki lipidowej, w 2008 r. przeszła operację onkologiczną. Ze względu na stan zdrowia wymaga ona wsparcia i pomocy drugiej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Pomocy tej i opieki udziela jej skarżący, który pomaga jej w ubieraniu się, codziennej toalecie i utrzymaniu higieny osobistej, zapewnia jej posiłki podaje leki, robi zakupy, pierze, sprząta, mierzy ciśnienie i cukier. Ponadto organizuje wizyty lekarskie i towarzyszy jej podczas tych wizyt, realizuje recepty. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego ze względu na tę opiekę, nie podejmuje on zatrudnienia. Z załączonych do akt dokumentów wynika, że skarżący pozostawał w zatrudnieniu w okresie od 3 września 2018 r. do 21 października 2020 r. w E. Sp. z.o.o; w okresie od 27 stycznia 2021 r. do 27 kwietnia 2021 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych; w lipcu 2021 r. wykonywał pracę na umowę zlecenia w firmie E. 1; później pozostawał bez zatrudnienia, a od 1 listopada 2021 r. uzyskał uprawnienie do specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres zasiłkowy 2021/2022. Ustalono też, że oprócz skarżącego w równym stopniu zobowiązane do alimentacji matki jest jeszcze troje jego rodzeństwa. Jak ustalono rodzeństwo nie uczestniczy w opiece nad matką. Bracia K. i W. T. oraz siostra K. T. pracują zawodowo, z kolei brat K. T. i siostra mieszkają poza granicami kraju, a drugi z braci mieszka na terenie kraju ale poza miejscem zamieszkania matki. Kolegium uznało, że wykazany przez skarżącego zakres opieki, nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał go do definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, biorąc pod uwagę również to że są jeszcze inne osoby zobowiązane do współudziału w opiece nad niepełnosprawną matką oraz istnieje możliwość uzyskania wsparcia w opiece w ramach usług opiekuńczych. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzucił: 1/ naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji tj. art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego oraz w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną; 2/ naruszenie prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615) poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że żyją jeszcze inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny w stopniu pierwszym, które jednak są osobami nie dającymi rękojmi sprawowania należytej opieki nad osobą niepełnosprawną z uwagi na własny stan zdrowia i inne obowiązki oraz żaden przepis prawa nie przewiduje kryteriów wyboru opiekuna z grupy osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny w tym samym stopniu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), powoływanej dalej także jako "u.ś.r.". Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd zauważa, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. Sąd podziela też stanowisko organu odwoławczego, że mimo błędnego stanowiska organu pierwszej instancji w zakresie ww. przesłanki, decyzję należało utrzymać w mocy z uwagi na niezaistnienie przesłanki w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Niekwestionowane okoliczności faktyczne sprawy co stanu zdrowia matki skarżącego i czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego (przywołane w pierwszej części uzasadnienia) niewątpliwie wskazują, że matka skarżącego z uwagi na posiadane schorzenia wymaga wsparcia, a skarżący jej go udziela. Sąd wskazuje jednak, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni i ścisły związek przyczynowo skutkowy (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). Opieka ta powinna być zatem w takim stopniu absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla podopiecznego (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21). Tymczasem stan faktyczny sprawy wskazuje, że jakkolwiek matka skarżącego niewątpliwie jest osobą z wieloma schorzeniami i wymaga wsparcia, to jednak nie jest osobą obłożnie chorą, czy bez kontaktu, tudzież z objawami wymagającymi stałej i ciągłej obecności opiekuna. Z akt sprawy wynika, że skarżący codziennie wychodzi z matką na spacery, do lasu zatem jej kondycja ruchowa musi jej na to pozwalać. Skarżący nie wskazał aby matka w jakikolwiek sposób miała ograniczoną możliwość komunikowania się, czy sprawność intelektualną. Z akt sprawy nie wynika też, żeby matka skarżącego musiała być karmiona, skarżący jedynie przygotowuje i podaje jej posiłki. Opieka sprawowana przez skarżącego, nie ma więc takiego charakteru, żeby zmuszała go do definitywnej rezygnacji i niepodejmowania jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Nie sposób przyjąć, aby takie czynności jak: przygotowanie posiłków, pomoc w ubieraniu, wyjazdy do lekarzy, wykupywanie leków i pomoc w ich zażywaniu, palenie w piecu, odśnieżanie, czynności ogrodnicze mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Również pomoc w czynnościach higienicznych, czy budzenie i układanie do snu jest wykonywana zwykle w określonych porach dnia lub raz na jakiś czas, a zatem i te czynności nie mają charakteru ciągłego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które mogą być wykonywane przez osoby na co dzień pracujące zawodowo i wykonujące je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, mające pod opieką starszych zwykle schorowanych rodziców. Ponadto rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Ponadto historia zatrudnienia skarżącego wskazuje, że do listopada 2021 r. był osobą aktywną zawodowo. Dokumentacja medyczna matki skarżącego wskazuje, że miała ona problemy kardiologiczne (w tym zawał) i związane z tym pobyty szpitalne w 2019 r. Również z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że niepełnosprawność w stopniu znacznym u matki skarżącego istnieje od 27 sierpnia 2019 r. Zatem nawet w tym okresie i później skarżący był w stanie godzić opiekę nad matką i pracę zawodową. Tymczasem nie wykazano aby od tego czasu nastąpiło pogorszenie sytuacji zdrowotnej matki. Skarżący nie podnosił takich twierdzeń, a dołączona do akt dokumentacja medyczna pochodzi z lat 2008 r. i 2019 r. Zatem stan matki skarżącego w zestawieniu z zakresem opieki jakiej wymaga nie wskazuje, że skarżący nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że możliwe jest skorzystanie z usług opiekuńczych świadczonych w ramach pomocy społecznej, co dodatkowo ułatwia godzenie pracy zarobkowej z opieką. Dodatkowo, poza zasadniczą przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. brakiem związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącego pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, Sąd zauważa, że skarżący ma trójkę rodzeństwa, co do których nie wykazano aby istniały obiektywne przeszkody we wspieraniu skarżącego w opiece nad matką w ramach ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem matki. Nie są takimi praca zawodowa, czy zamieszkiwanie poza granicami kraju. Przeszkody obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Nadto wskazać należy, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych (por. uchwała Sądu Najwyższego z 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90). Możliwe jest więc zatem takie ułożenie stosunków rodzinnych aby wszystkie dzieci osoby niepełnosprawnej - w wybranej przez siebie formie - współuczestniczyły w opiece nad matką. Zwłaszcza, że w toku wywiadu środowiskowego ustalono, że istnieje pozytywny kontakt z rodzeństwem. Orzekający w niniejszej sprawie Sąd podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element stanu faktycznego mający wpływ na ustalenie istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1235/22, wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1280/22, wyrok WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 669/22, wyrok WSA w Krakowie z 5 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 918/22)". Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.