III SA/Kr 66/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA Maria Zawadzka Sędziowie S WSA Renata Czeluśniak S WSA Ewa Michna (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi L. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 listopada 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. zasądza na rzecz skarżącej L. K. od Samorządowego Kolegium Odwoławczego kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Wydaną po raz drugi w sprawie decyzją z [...] 2021 r., znak: [...], Wójt Gminy odmówił L. K. (dalej: skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad córką D. K. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że skarżąca nie zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, gdyż nadal podlega ubezpieczeniu w KRUS oraz posiada gospodarstwo rolne, tym samym nie przysługuje jej wnioskowane świadczenie. W odwołaniu skarżąca zarzuciła organowi naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust.1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej: u.ś.r.) przez przyjęcie, że niepodejmowanie przez skarżącą pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką nie wypełniało przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z 2 listopada 2021 r., znak: [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium stwierdziło, że ustalony stan faktyczny nie dawał podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, bowiem zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad córką nie uniemożliwiał jej w sposób zupełny prowadzenia gospodarstwa rolnego, niezależnie od tego czy skarżąca faktycznie gospodarstwo to prowadziła czy też nie. Organ wskazał, że córka skarżącej legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 4 września 2020 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji wydanym na okres do 31 marca 2023 r. z ustaleniem, że niezdolność do samodzielnej egzystencji powstała przed 1 października 2019 r. Ponadto córka skarżącej posiadała także orzeczenie z 13 sierpnia 2010 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności, w którym stwierdzono, że niepełnosprawność w jej przypadku istnieje od urodzenia, tj. od dnia 23 maja 1988 r. Ustalono też, że skarżąca oświadczyła, że jest rolnikiem i z dniem 13 kwietnia 2021 r. zaprzestała prowadzenia bądź pracy w gospodarstwie rolnym. Natomiast zgodnie z oświadczenie syna skarżącej z 13 maja 2021 r., od momentu ciągłego pogarszania się stanu zdrowia jego siostry, skarżąca mama L. całkowicie zaprzestała wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym i obecnie to on wykonuje wszystkie prace związane z jego prowadzeniem, ponadto jest ubezpieczony w KRUS. W wyniku przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego organ ustalił, że skarżąca bezsprzecznie sprawuje opiekę nad swoją córką D., która wymaga pomocy, pokierowania i nadzoru ze strony matki, ponieważ, pomimo że uczęszczała do szkoły specjalnej nie pisze, nie czyta, nie ma swoich zainteresowań, bardzo szybko się nudzi, nie rozumie poleceń, jest nadpobudliwa, często nie odpowiada na pytania, matka musi z nią postępować bardzo delikatnie i spokojnie. Pracownik socjalny odnotował, że nie było możliwe nawiązanie kontaktu z córką skarżącej. Wymienione ustalenia znajdowały potwierdzenie w przedłożonym do akt sprawy zaświadczeniu z badania psychologicznego wystawionego 8 stycznia 2019 r. wskazującego, że sprawność umysłowa córki skarżącej lokuje się w obszarze upośledzenia w stopniu umiarkowanym i nie rokuje na poprawę w dalszej przyszłości. Ustalono też, że skarżąca pomaga córce w ubraniu się, utrzymaniu czystości, uczy ją dbania o higienę osobistą i utrzymanie w czystości pomieszczeń, w których najczęściej przebywa. W oświadczeniu z 13 kwietnia 2021 r. skarżąca podała, że w zakresie higieny (kąpiel, obcinanie paznokci, strzyżenie włosów) pomaga córce 2-3 razy w tygodniu, przygotowanie ubrań i ubieranie - codziennie, podawanie leków - sporadycznie, przygotowanie i podawanie posiłków 3-4 razy dziennie, sprzątanie, pranie, prasowanie - codziennie, wizyty lekarskie - w razie potrzeby, robienie zakupów, realizacja recept - 2 razy w tygodniu, recepty raz na kwartał, wyjścia na spacery - 2-3 razy w tygodniu, układanie do snu – codziennie. Ustalono, że skarżąca od śmierci swojego męża (10 września 2010 r.) prowadziła samodzielnie dom, wychowywała dzieci oraz zajmowała się równocześnie gospodarstwem rolnym. Jednakże obecnie z uwagi na coraz więcej czynności, które musiała wykonywać w ramach opieki nad córką, zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Kolegium ustaliło też, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły żadne negatywne przesłanki wstrzymujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wymienione w art. 17 ust. 5 u.ś.r. Ponadto ustaliło, że skarżąca jest współwłaścicielką w 1/3 gospodarstwa rolnego o pow. 3,1235 ha przeliczeniowych użytków rolnych i podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od 11 września 2010 r. z mocy ustawy jako rolnik i na dzień udzielenia organowi informacji nie zgłosiła zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Z kolei w oświadczeniu z 30 lipca 2021 r. skarżąca wskazała, że z dniem 13 kwietnia 2021 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w nim, co było spowodowane sprawowaniem opieki nad córką. Skarżąca podała, że gospodarstwo rolne przepisała synowi, który w gospodarstwem tym wykonuje prace polowe i prace przy zwierzętach i nie podejmuje on innego zatrudnienia. Na potwierdzenie tych okoliczności skarżąca przedłożyła umowę dzierżawy gospodarstwa rolnego zawartą w 23 września 2021 r. pomiędzy skarżącą, a jej synem na okres 10 lat, potwierdzoną w Urzędzie Gminy. Kolegium wskazało, że organ I instancji wydając decyzję, po raz kolejny nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, jaka nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Wskazując bowiem na niepełnosprawność córki skarżącej nie wziął pod uwagę, że istnieje ona u niej od urodzenia. Jednocześnie, zdaniem Kolegium, z zebranego w sprawie materiału nie wynikało aby niepełnosprawność córki skarżącej, w aktualnym stopniu jej nasilenia i zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad córką były tego rodzaju by uniemożliwiały jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym nawet w niewielkim wymiarze czasowym. Zdaniem Kolegium: "Rolnik, przy właściwej organizacji pracy, może bowiem prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną". Kolegium wskazało, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sprawowana opieka, zdaniem Kolegium, ma być stała lub długoterminowa. Z kolei opieka stała ma być ciągła, nieprzerwana, codzienna, a w niektórych przypadkach wręcz całodobowa. Zdaniem Kolegium, córka skarżącej wymagała codziennego wsparcia ze strony skarżącej, ale nie sprawowania całodziennej opieki w zakresie wymaganym przez art. 17 ust. 1 u.ś.r. W ocenie Kolegium, opieka ta nie jest i nie musiała być świadczona ciągle w sposób nieprzerwany, wyłączający możliwość pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącą w takim wymiarze i zakresie, który umożliwił skarżącej codzienne wykonywanie niezbędnych czynności opiekuńczych wobec córki. Odnosząc się z kolei do przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego Kolegium wskazało, że pojęcie to odnosi się do rzeczywistego stanu rzeczy. Wskazało też, że pojęcie "prowadzenia gospodarstwa rolnego" jest szersze od pojęcia "wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym". Prowadzenie bowiem gospodarstwa rolnego może zatem polegać tylko na zarządzaniu nim. Ponadto Kolegium wskazało, że zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego nie sprzeciwia się ubezpieczenie w KRUS. Podało, że fakt zaprzestania działalności prowadzi do obalenia domniemania, że gospodarstwo jest prowadzone i to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że gospodarstwa już nie prowadzi. Takim dowodem jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust 2 u.ś.r. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, skarżąca domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji. Wniosła również o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji W uzasadnieniu skargi skarżąca powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, III SA/Gd 577/21 podniosła, że warunek "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywanie tej opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, natomiast długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, a jej zakres wyznaczy jest niepełnosprawnością osoby wymagającej tej opieki. W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie ponieważ skarżąca wykazała związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną córką. W ocenie Sądu organy, w tym w szczególności Kolegium, błędnie przyjęły, że zakres ustalonej opieki nad niepełnosprawną córką umożliwiał jej matce podjęcie, chociażby w niepełnym wymiarze, pracy zarobkowej. Nie zostały więc zdaniem Kolegium spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. – przepis ten, zdaniem organu, należało stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sąd zwraca jednak uwagę, że zgodnie z zebranym materiałem dowodowym córka skarżącej praktycznie wymagała stałej obecności matki – z zaświadczenia z badania psychologicznego (k.11 akt administracyjnych) wynika wprost, że: "W życiu codziennym wymaga pokierowania i nadzoru. Jest zamknięta w sobie, lękliwa, bardzo często bywa agresywna i wybuchowa, buntuje się, jest nieposłuszna, zaniedbuje higienę osobistą". Z relacji pracownika socjalnego wynika niezbicie, że córka D. zawsze była zdana na pomoc matki (k. 18). Co więcej stan córki skarżącej był tego rodzaju, że w ogóle nie można było z nią nawiązać kontaktu (por. ustalenia w kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego). Oczekiwanie więc Kolegium, że czynności opiekuńcze będzie można wykonywać poza godzinami pracy (nawet w ograniczonym zakresie) jest zdaniem Sądu oderwane od rzeczywistości. To raczej w rozpatrywanej sprawie wystąpiła odwrotna zależność. Skarżąca usiłowała godzić dotychczas pracę w gospodarstwie rolnym z opieką nad niepełnosprawną córką, ale rozmiar koniecznych czynności i jednoczesne starzenie się skarżącej – uniemożliwiał jej pracę czy też jak sugerowało Kolegium – "zarzadzanie" praca w gospodarstwie rolnym. Z akt wynika przy tym, że to syn skarżącej przejął prowadzenie gospodarstwa rolnego (k. 20). Właściwie nie do końca wiadomo dlaczego Kolegium uznało, że skoro praktycznie nie ma kontaktu z córką skarżącej; nie słucha ona poleceń, a nawet jest agresywna – to można ją pozostawić samą na jakiś czas i w tym okresie podjąć pracę zawodową. Tego typu wnioski są całkowicie dowolną oceną zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co w sposób wpływający na wynik sprawy – stanowiło naruszenie art. 80 k.p.a. Powołany przepis stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 15 lutego 2022 r., II OSK 677/21: "Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki" (podkreślenie Sądu). Oczekiwanie więc, że 33 – letnia kobieta znajdująca się w stanie uniemożliwiającym lub znacznie utrudniającym z nią kontakt przez osoby inne niż matka – będzie mogła funkcjonować bez konieczności stałego nadzoru skarżącej – jest sprzeczne z logika i doświadczeniem życiowym. W ocenie Sądu, jeżeli córka skarżącej wymagała stałego nadzoru matki, co zostało potwierdzone nie tylko oświadczeniami członków rodziny, ale i ustaleniami pracownika socjalnego, który wręcz podkreślał znajomość realiów funkcjonowania rodziny skarżącej od wielu lat – to właśnie ta okoliczność dowodziła, że skarżąca nie mogła pozostawić swojej córki samej i podjąć jakiekolwiek czynności zarobkowe. Z tych to przyczyn Sąd uznał, że organy obu instancji dokonały dowolnej oceny zgormadzonego materiału dowodowego i z tych powodów uchylił zaskarżoną decyzje na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.). O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 powołanej ustawy. Wysokość kosztów (480 zł) Sąd ustalił zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.). W p[ponownym postępowaniu organy będą zobowiązane uwzględnić stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym wyroku na zasadzie art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.