III SA/Kr 866/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 sierpnia 2023 roku sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 13 marca 2023 r., nr SKO-NP-4115-398/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Skarżąca K. M. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnia z powodu sprawowania opieki nad mężem H. C., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Decyzją z dnia 14 lipca 2022 r., znak: [...] Wójt Gminy J. odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ l instancji wskazał, że odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia była spowodowana brakiem istnienia związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem lub niepodejmowaniem pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Organ doszedł do tej konkluzji na podstawie analizy stanu zdrowia męża skarżącej i zakresu świadczonej mu przez skarżącą opieki. Ponadto, organ pierwszej instancji uznał, że w sprawie występuje negatywna przesłanka określona w art. 17 ust. 5 pkt. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych albowiem wnioskodawczyni pozostaje w związku małżeńskim z osobą wymagającą opieki. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że jej mąż przeszedł udar mózgu w 2012 r. i od tego czasu wraz z wiekiem jego niepełnosprawność się nasila. W maju 2022 r. otrzymał orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym wydanym na stałe. Wyjaśniła, że mąż wymaga opieki osób trzecich z racji ograniczonej samodzielnej egzystencji. Porusza się w domu za pomocą laski, a poza domem na wózku inwalidzkim. Posiada zaburzenia równowagi, co powoduje częste upadki oraz liczne obrażenia (typu sińce). W takich sytuacjach nie potrafi sam się podnieść. Posiada również zaburzenia logicznego myślenia, co ogranicza mu znacznie codzienne funkcjonowanie. Dalej odwołująca podnosi, że mąż jest cewnikowany na stałe, co wymaga regularnego kontrolowania zbiornika oraz wypróżniania oraz wymiany cewnika w przychodni. Przyjmuje na stałe leki, których sam też nie potrafi regularnie zażyć. W codziennych czynnościach jak przygotowanie posiłku, czy kąpiel również wymaga asekuracji i pomocy 24h na dobę. Decyzją z 13 marca 2023 r., nr SKO-NP-4115-398/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy zakwestionował stanowisko organu pierwszej instancji jakoby w sprawie zaistniała negatywna przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem Kolegium małżonek osoby wymagającej opieki jest uprawniony do ubiegania się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy podzielił natomiast stanowisko, że w sprawnie nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy zaprzestaniem lub niepodejmowaniem pracy zarobkowej przez skarżącą, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W tym zakresie wskazano, że skarżąca wraz z mężem prowadzą dwuosobowe gospodarstwo domowe, zamieszkują we własnym budynku mieszkalnym jednorodzinnym. Mąż skarżącej jest po stanie niedokrwiennym móżdżku, przeszedł udar w 2012 r., ma parkinsonizm naczyniowy, leczy się na nadciśnienie tętnicze. Ma problemy z samodzielnym chodzeniem (zaburzenia równowagi) - po mieszkaniu porusza się za pomocą laski, a poza domem czasami korzysta z wózka inwalidzkiego. Na stałe leczy się w poradni neurologicznej i urologicznej, jest cewnikowany i pampersowany. Skarżąca rozpoczyna opiekę od przygotowania posiłków, podawania leków, mierzenia ciśnienia, codziennej toalety, pomaga przy ubieraniu się, asekuruje męża podczas przemieszczenia się po mieszkaniu, przeprowadza również domową rehabilitację, towarzyszy podczas spacerów (pieszo tylko krótkie dystanse). Nadto dowozi męża na wizyty lekarskie, robi zakupy oraz wykonuje czynności związane z utrzymaniem domu. Wykazuje stałą gotowość i chęć świadczenia pomocy w każdym momencie. Jak wskazała, nie może podjąć pracy zarobkowej ponieważ od grudnia 2016 r. zajmuje się opiekę nad mężem, który legitymuje się, znacznym stopniem niepełnosprawności na podstawie orzeczenia z 12 maja 2022 r. Organ zaznaczył przy tym, że skarżąca zawarła związek małżeński z podopiecznym dopiero w dniu 13 września 2019 r. W konsekwencji przyjęto, że skoro skarżąca nie podejmuje zatrudnienia od grudnia 2016 r., a konieczność opieki nad mężem powstała niespełna sześć lat później, tj. w lutym 2022 r., zatem w przedmiotowej sprawie nie występuje związek przyczynowo skutkowy między nie podejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Ponadto stwierdzono, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym mężem nie jest tego rodzaju aby powodował brak możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Materialną podstawę rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.) dalej także jako: "u.ś.r.". Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie natomiast z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mając na uwadze ww. art. 17 ust. 1 ustawy, wyjaśnić bowiem należy, że podstawowym wymogiem do uzyskania ww. świadczenia jest nie tylko sprawowanie stałej, ciągłej opieki, ale aby opieka ta (jej zakres) wykluczała możliwość podjęcia zatrudnienia lub powodowała konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie to ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy, czy też niemożność jej podjęcia z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie to nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy, należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20). Pojęcie opieki, o którym mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. np. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19), przy czym w każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13). Podkreślić należy też - mając na uwadze zasady ogólne wyrażone w dziale I rozdział 2 k.p.a. - że wprawdzie co do zasady gospodarzem postępowania administracyjnego jest organ administracji publicznej, który powinien je prowadzić zgodnie z zasadą oficjalności, to jednak strona ma prawo czynnego uczestniczenia w postępowaniu wyjaśniającym, a w szczególności ma prawo inicjatywy dowodowej, z którego powinna korzystać, chcąc wykazać zasadność podnoszonych przez siebie wniosków i twierdzeń, a tym samym uniknąć negatywnych konsekwencji związanych z poczynionymi przez organ ustaleniami w zakresie stanu faktycznego sprawy na podstawie znanych organowi środków dowodowych. Strona nie jest zatem zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. Powinna ona bowiem przedstawić wszystkie informacje niezbędne do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak również udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu lub które tylko ona może przedstawić, potwierdzające okoliczności wskazane w uzasadnieniu wniosku wszczynającego postępowanie. Jeśli organ administracji publicznej dokonał ustaleń w zakresie stanu faktycznego na podstawie wszystkich wskazanych przez wnioskodawcę dowodów, a strona kwestionuje te dowody i ustalenia, przeciwdowód może być przeprowadzony z jej inicjatywy. Organ nie ma natomiast obowiązku poszukiwania dowodów dla wykazania słuszności stanowiska strony (por. wyrok NSA z 10 grudnia 2009 r., II OSK 1933/08). Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd w pierwszej kolejności zauważa, że w kwestii stanowiska organu l instancji dotyczącego negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., Kolegium właściwie uznało, że małżonek należy do kręgu osób, na których ciąży powinność o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego łączy się prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Przyjęcie literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest nie do pogodzenia z założeniem o racjonalności ustawodawcy, gdyż niweczyłaby możliwość przyznania świadczenia w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują małżonkowie, pomimo że na małżonku ciąży względem drugiego małżonka obowiązek alimentacyjny, który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki. Co więcej, prowadziłaby do nieakceptowanego wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu który nie może sprawować faktycznej opieki z uwagi na swoją własną niepełnosprawność i który sam wymaga. Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Pozbawianie w tej sytuacji małżonka realnej możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, przez interpretację norm dopuszczającą wykluczenie go z grona osób uprawnionych do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy żyją bliscy krewni niepełnosprawnego współmałżonka, byłoby działaniem na szkodę rodziny jaką tworzą małżonkowie, czego nie da się zaakceptować w świetle norm konstytucyjnych. Tak zarysowany pogląd jest aktualnie ugruntowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym czego dowodem są wyroki NSA z 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., sygn. I OSK 2623/12, z dnia 14 grudnia 2018 r. o sygn. I OSK 3539/18, opubl. w LEX. W ocenie Sądu organ odwoławczy prawidłowo przyjął też, że w sprawie nie zaistniała przesłanka w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem. Stan faktyczny sprawy ustalony na podstawie wywiadu środowiskowego i oświadczeń skarżącej wskazuje, że mąż skarżącej natomiast w 2012 r. przeszedł udar mózgu, ma stan niedokrwienny móżdżku, parkinsonizm naczyniowy, nadciśnienie tętnicze, porusza się o kuli lub na wózku, ma zaburzenia pamięci krótkotrwałej, zaburzenia równowagi, jest cewnikowany i pampersowany. Natomiast skarżąca w ramach opieki nad mężem przygotowuje posiłki, podaje leki, mierzy ciśnienie, przeprowadza codzienną toaletę, pomaga przy ubieraniu się, asekuruje męża podczas przemieszczenia się po mieszkaniu, przeprowadza również domową rehabilitację. W miarę dobrego samopoczucia męża skarżąca wychodzi z nim na krótkie spacery. Nadto dowozi męża na wizyty lekarskie, robi zakupy oraz wykonuje czynności związane z utrzymaniem domu. Skarżąca oprócz złożonych oświadczeń nie przedłożyła żadnych innych dowodów na okoliczność zakresu i charakteru sprawowanej przez nią opieki nad mężem. Powyższe wskazuje, że niewątpliwie mąż skarżącej jest osobą z wieloma schorzeniami i wymaga wsparcia nie mniej jednak nie jest osobą obłożnie chorą, bez kontaktu, czy też objawami wymagającymi ciągłej obecności opiekuna. Z akt sprawy nie wynika aby nie był w stanie samodzielnie spożywać posiłków gdyż skarżąca nie wymieniła karmienia męża w zakresie sprawowanych czynności opiekuńczych. Samodzielnie się też porusza przy pomocy laski, a na krótkich spacerach przy asyście skarżącej. Okoliczności te wskazują, że w podstawowych sferach funkcjonowania mąż skarżącej wykazuje samodzielność i nie wymaga opieki w stopniu na tyle absorbującym aby uniemożliwiał skarżącej podjęcie pracy zarobkowej choćby w częściowym wymiarze czasu pracy. W ocenie Sądu takie czynności, jak przygotowywanie posiłków, podanie leków, pomiary ciśnienia, pomoc w czynnościach higienicznych, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego trudno uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności opiekuna. Są to bowiem typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i mają pod opieką chorych członków rodziny, a które wykonują przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy też w dni wolne od pracy. Zatem biorąc pod uwagę stan męża skarżącej oraz zakres i charakter czynności opiekuńczych sprawowanych przez skarżącą Sąd stwierdza, że organ odwoławczy prawidłowo przyjął, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad mężem. Sąd nie kwestionuje stanu zdrowia męża skarżącej i konieczności pomocy mężowi przez skarżącą, jednak samo sprawowanie opieki, jak wyżej podkreślono, nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ww. ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Opieka ta musi wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowego, czego w niniejszej sprawie nie stwierdzono. Reasumując Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu została oparta na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione przez organy ustalenia zostały właściwie ocenione, co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634), skargę oddalił jako bezzasadną.