III SA/Kr 950/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący NSA Piotr Lechowski Sędziowie WSA Halina Jakubiec NSA Wiesław Kisiel (spr) Protokolant Katarzyna Dydaś po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 kwietnia 2008 r. sprawy ze skargi P. K. S. S.A. na decyzję Inspektora Pracy z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nakazu wypłaty kosztów podróży służbowych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzający ją nakaz organu pierwszej instancji, II. orzeka, że decyzja i nakaz nie mogą być wykonane, III. zasądza od Inspektora Pracy tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego na rzecz strony skarżącej kwotę 940 ( dziewięćset czterdzieści) złotych. wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 16 kwietnia 2008 r., III SA/Kr 950/07 1. Nakazem z dnia [...], nr [...] Inspektor Pracy zobowiązał P. K. S. Spółka Akcyjna do wypłacenia kosztów podróży służbowych (diet na pokrycie zwiększonych kosztów utrzymania) za styczeń, luty i marzec 2006 r. imiennie wskazanym 142 kierowcom, zatrudnionym przez tego przedsiębiorcę. Nakazowi nadano rygor natychmiastowej wykonalności (art. 11 pkt 7 ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, Dz.U. nr 89, poz. 589 – powoływana w dalszym ciągu niniejszego uzasadnienia wyroku jako "ustawa o PIP"). Jako podstawę prawną całego nakazu powołano wspomniany art. 11 pkt 7 ustawy o PIP oraz art. 775 § 1, art. 94 pkt 5 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998, nr 21, poz. 94 z późn. zm.). Decyzja podlega natychmiastowemu wykonaniu. 2. PKS SA wniosło odwołanie, zarzucając decyzji wydanej w I instancji sprzeczność art. 775 § 1 Kodeksu pracy. Z podróżą służbową mamy do czynienia wówczas, jeżeli pracownik na polecenie pracodawcy wykonuje zadanie służbowe poza miejscowością, w której znajduje się siedziba pracodawcy, lub poza stałym miejscem pracy, i jeżeli to zadanie stanowi wyjątek od codziennych obowiązków pracownika, wynikających z zawartej z nim umowy o pracę. Miejscem wykonywania pracy wskazanym w umowach o pracę zawartych z kierowcami skarżącego przedsiębiorcy jest teren województwa m. Odzwierciedla to specyfikę tej pracy, albowiem kierowcy są zatrudnianie w celu obsługiwania różnych tras komunikacyjnych. Umowa o pracy każdego z kierowców z góry określa, że praca jest świadczona w różnych miejscowościach, zawsze znajdujących się poza N. S. czyli poza siedzibą pracodawcy. Charakter i rodzaj wykonywanej pracy przez pracowników lub struktura organizacyjna pracodawcy determinują niejednokrotnie, iż stałym miejscem wykonywania przez pracownika pracy może być więcej niż jedna miejscowość lub określona trasa (stanowiska Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej i Ministerstwa Finansów). Skoro zatem wykonywanie pracy przez kierowców w różnych miejscowościach i na różnych trasach mieści się w zakresie zwykłych obowiązków tej grupy pracowników, wynikających dla nich z umów o pracę zawartych z pracodawcą, to brak jest podstaw faktycznych i prawnych do traktowania tej pracy jako wykonywanej w ramach podróży służbowej, a tym samym — wypłaty tzw. diet na pokrycie zwiększonych kosztów utrzymania. 3. Decyzją z dnia [...], nr [...] Inspektor Pracy utrzymał w mocy nakaz I instancji z dnia [...], nr rej. [...]. Miejsce wykonywania pracy jest najściślej związane z jej rodzajem. Jeżeli uzasadnia to rodzaj pracy, miejsce wykonywania pracy może więc obejmować pewną zamkniętą przestrzeń poza granicami administracyjnymi jednej miejscowości. Jednakże miejsce wykonywania pracy powinno być tak ustalone, by pracownik miał możliwość wykonywania zadań, wliczając w to czas dojazdu do miejsca ich wykonania, a także powrotu, w ramach umówionej dobowej i tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym. (wyrok SN z dnia 11 kwietnia 2001 r., I PKN 350/00, OSNP 2003, z. 2, poz. 36). Określenie miejsca pracy nie może bowiem prowadzić do obchodzenia przepisów o kosztach podróży służbowych i przerzucania części kosztów na pracownika. Z ustaleń poczynionych w trakcie postępowania wynika, iż u pracodawcy występują przypadki pracy z przerwą dobową i noclegiem poza siedzibą pracodawcy i miejscem zamieszkania kierowców. Zatem czas od wyjazdu do powrotu przekracza 8 godzin na dobę. Biorąc pod uwagę powyższe dowody stwierdzono, iż podstawa faktyczna zobowiązania decyzyjnego nie jest przez pracodawcę kwestionowana i została prawidłowo ustalona. Przedmiotem odwołania jest natomiast wykładnia obowiązujących przepisów prawa pracy. Powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, organ odwoławczy stwierdził, że miejsce wykonywania pracy może być w umowie o pracę określone w sposób szerszy, aniżeli dana miejscowość, pod warunkiem, że taka sytuacja nie stanowi obejścia art. 775 §§ 1, 4 i 5 Kodeksu pracy, czyli nie pozbawia pracowników prawa do diety, jako świadczenia powszechnego i obligatoryjnego. Dieta została uregulowana w przepisach powszechnie obowiązujących, bez różnicowania tego uprawnienia ze względu na charakter pracodawcy (art. 775 § 4 i 5 Kodeksu pracy). W ocenie organu II instancji, sposób określenia miejsca świadczenia pracy kierowców w ich umowach o pracę stanowił próbę PKS SA obejścia obowiązujących przepisów o należnościach z tytułu diety. 4. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie — PKS SA powtórzyło swe argumenty z odwołania. Dodatkowo powołało wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 1985 r., I PR 19/85, OSP 1986, z. 3, poz. 46. Należy odróżnić "miejsce pracy" od "siedziby zakładu pracy". Miejsce pracy, jako jeden z istotnych uzgodnionych przez strony składników umowy o pracę, jest miejscem gdzie pracownik świadczy pracę i może być ono określone na stałe bądź jako miejsce zmienne – przy czym zmienność miejsca pracy może wynikać z charakteru (rodzaju) wykonywanej pracy. Przez miejsce pracy można rozumieć bądź stały punkt w znaczeniu geograficznym, bądź pewien obszar, strefę określoną granicami jednostki administracyjnej podziału kraju, gdzie praca jest świadczona. Tak rozumiane miejsce pracy nie musi być wyposażone w zaplecze socjalne, kadrowe i techniczne. Wykonywanie (świadczenie) przez pracownika pracy w tak rozumianym i uzgodnionym w umowie o pracę miejscu pracy nie rodzi po stronie pracodawcy obowiązku płacenia takiemu pracownikowi ani diet, ani świadczeń rozłąkowych. Inspektor Pracy podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje: A. Stanowiskiem pracy kierowcy może być każde miejsce, w którym kierowca wykonuje czynności związane z wykonywanymi przewozami drogowymi (art. 2 pkt 4 lit. c ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców, Dz.U. z 2004, nr 92 poz. 879 z późn. zm.). W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie nieprawidłowo działały organy odmawiając zastosowania tego przepisy dla oceny postępowania pracodawcy. Pełnomocnik akcentował na rozprawie, że przepis ten określił "stanowisko" pracy, podczas gdy w niniejszej sprawie sporne jest "miejsce" pracy kierowców. Ustawodawca nawiązał tu do kluczowej i niespornej okoliczności faktycznej, że część kierowców zatrudnianych jest wyłącznie w tym celu, aby obsługiwać trasy wykraczające poza granice gmin, w której ma swą siedzibę pracodawca. Do konstytutywnych elementów tego rodzaju umowy o pracę należy zobowiązanie się pracownika do takich jazd. Trudno też przyjąć, że w tych umowach wykluczone zostały z owego standardowego modelu świadczenia pracy kursy, kończące się wieczorem w miejscowości innej, aniżeli siedziba pracodawcy i miejsce zamieszkania kierowcy. Taki sposób określenie miejsca pracy, jakie zastosował skarżący pracodawca, trudno więc potraktować jako przejaw jego złej woli, celem ominięcie bezwzględnie obowiązujących przepisów, jako świadome działanie na szkodę zatrudnionych pracowników. Przeciwnie, wyraźne zaznaczenie w umowie o pracy, że "miejscem (świadczenia) pracy" jest "obszar województwa m." jest elementem prawidłowego, wiernego opisania obowiązków, jakie przyjmuje na siebie umawiający się kierowca. B. W pojęciu "typowej" podróży służbowej nie mieści się stałe pokonywanie przestrzeni w związku z wykonywaniem pracowniczych czynności prowadzenia (konwojowania) różnych środków komunikacji. W takim wypadku wyjazd środkiem lokomocji z miejsca jego stałego postoju nie oznacza rozpoczęcia przez pracownika podróży służbowej, a jedynie rozpoczęcie godzin normalnej pracy (wyrok SN z dnia 8 kwietnia 1998 r., I PKN 24/98, OSNP 1999, z. 7, poz. 239). Jazdy, które są charakterystyczne dla tej grupy pracowników, mają charakter zdecydowanie odmienny, od doraźnego powierzenia innym pracownikom zadania związanego z wyjazdem poza stałe miejsce pracy. Istotne jest więc, aby nie zrównywać każdej jazdy kierowcy poza granice N. S. z tzw. podróżą służbową, gdyż byłoby to nieuprawnione objęcie nieomal całego czasu pracy kierowcy definicją "podróży służbowej". Taką interpretację organów administracyjnych, przedstawioną w niniejszej sprawie — skład sędziowski uważa za nieuprawnioną. Interpretacja ta pomija element wyjątkowości, odstępstwa od reguły, zawarty w ustawowej definicji (art. 775. § 1 Kodeksu pracy). Interpretacja ta nie może oczywiście prowadzić do przerzucania na kierowcę kosztów noclegów poza miejscem zamieszkania czy innych uzasadnionych kosztów, będących konsekwencją spędzenia czasu po zakończeniu dnia pracy poza swym miejscem zamieszkania i poza siedzibą pracodawcy. Skarżący przedsiębiorca nie kwestionuje tej reguły, skoro jego pełnomocnik oświadczył na rozprawie, że PKS SA zapewnia swym kierowcom noclegi na własny koszt. Odrębne pytanie, wykraczające poza zakres przedmiotowy niniejszego postępowania sądowego, dotyczy wynagrodzenie za świadczenie pracy (prowadzenie pojazdu i wykonywanie innych czynności składających się na pracę kierowcy) w godzinach nadliczbowych. Ustalenia powyższe prowadzą do wniosku, że organy administracyjne dokonały błędnej wykładni art. 775 Kodeksu pracy, interpretując go bez uwzględnienia art. 2 pkt 4 lit. c ustawy o czasie pracy kierowców. Dlatego nie dostrzegły potrzeby dokonania bardziej precyzyjnych ustaleń faktycznych, pozwalających ustalić koszty, ponoszone przez kierowcę w dniach, gdy nie kończył swego dnia pracy w N. S. Zaskarżona decyzja i poprzedzający ją nakaz organu I instancji zostały więc wydane z naruszeniem art. 7 i art. 77 K.p.a. w związku z art. 12 ustawy o PIP. C. Zaskarżona decyzja utrzymała nakaz, w którym organ I instancji ustalił konkretne kwoty należne imiennie wskazanym pracownikom. Z akt sprawy wynika, że w tym zakresie treść decyzji nie została samodzielnie ustalona przez Inspektora Pracy, ale przez pracodawcę. Ten fakt potwierdził wyraźnie na rozprawie pełnomocnik organu odwoławczego, odpowiadając na pytanie Sądu. Podmiot kontrolowany ma obowiązek zapewnić inspektorowi pracy warunki i środki niezbędne do sprawnego przeprowadzenia kontroli, a w szczególności niezwłocznie przedstawić żądane dokumenty i materiały, zapewnić terminowe udzielanie informacji, udostępnić urządzenia techniczne oraz, w miarę możliwości, oddzielne pomieszczenie z odpowiednim wyposażeniem. (art. 27 ustawy o PIP). Tak określone obowiązki mają umożliwić Inspektorowi pracy dokonanie ustaleń faktycznych, prowadzących do wykorzystania kompetencji określonych w art. 33 ust. 1 ustawy o PIP. Obowiązki pracodawcy i udzielona pomoc nie zdejmują z Inspektora obowiązku zweryfikowania informacji otrzymanych od pracodawcy oraz wykonania swych kompetencji na własną odpowiedzialność. Decyzja Inspektora nie może być wydana wyłącznie w oparciu o zaufanie, że pracodawca jest uczciwy i solidny, zaś jego dane są wiarygodne. Jeżeli natomiast organy administracyjne uważały, że nie są w stanie wykonać swych ustawowych kompetencji w sposób zgodny z prawem, to tym bardziej skarga zasługuje na uwzględnienie. Skoro organ administracyjne określa kwoty, jakie mają być wypłacone pracownikom, mimo że nie wie nic na temat prawidłowości obliczenia tych kwot, to taka decyzja w sposób rażący narusza zasadę prawdy materialnej (art. 7 i art. 77 K.p.a. w związku z art. 12 ustawy o PIP ). D. Mając powyższe na uwadze należało orzec jak w sentencji, na podstawie art.145 § 1 pkt lit.c w związku z art.134 § 1 i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.nr 153, poz.1270, zm.: Dz.U. 2004, nr 162, poz.1692 oraz 2005, nr 94, poz.788 i nr 169, poz.1417 i nr 250, poz.2118 oraz 2006, nr 38, poz.268 i nr 208, poz.1536 i nr 217, poz.1590 oraz 2007, nr 120, poz.818 oraz 2007, nr 121, poz.831, nr 221, poz.1650).