III SA/Kr 982/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Lechowski (spr.) Sędziowie WSA Wojciech Jakimowicz WSA Janusz Kasprzycki Protokolant Ewelina Knapczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lutego 2014 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 lipca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego skargę oddala. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 23 lipca 2013 r. znak [...], po rozpoznaniu odwołania J. M. od decyzji Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej wydanej z upoważnienia Burmistrza z dnia [...] 2013 r., np. [...], odmawiającej przyznania J. M. prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad osoba niepełnosprawną D. C., utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 3, art. 16a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz.U. z 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm.) dalej "u.ś.r", rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 3 stycznia 2013 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U. z 2013, poz. 3), §1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 sierpnia 2012 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokość świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2012 r., poz. 959), a także art. 138 §1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz.267 ze zm.) Uzasadniając decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało następujące okoliczności faktyczne i motywy prawne przyjęte za postawę rozstrzygnięcia. Decyzją objętą odwołaniem organ I instancji orzekł z wniosku J. M. o odmowie przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieka nad niepełnosprawną siostrą matki J. M., D. C. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji przywołał treść art. 16a u.ś.r. Organ I instancji ustalił, iż D. C. nie jest osobą spokrewnioną w linii prostej z J. M., który jest jej siostrzeńcem, a więc krewnym III stopnia w linii bocznej. D. C. nie posiada żadnych osób spokrewnionych w linii prostej, posiada tylko siostrę, która ma przyznane prawo do emerytury i posiada orzeczenie o zaliczeniu do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. J. M. sprawuje całkowitą, codzienną opiekę nad D. C. W ocenie organu I instancji J. M. nie jest osobą, w świetle obowiązujących przepisów, wymienioną jako uprawniona do pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego, gdyż obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Ponadto ww. nie spełnia również innej przesłanki warunkującej przyznanie przedmiotowego świadczenia, wyrażonej w art. 16a ust. 8 pkt 1 lit. b ustawy u.ś.r. Przepis ten stanowi, że "specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów." Zdaniem Organu I instancji wnoszący o przyznanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego J. M. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w zakresie emerytalno-rentowym oraz jako domownik w zakresie wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim, co wynika z zaświadczenia KRUS z dnia 20.06.2013r.). Od powyższej decyzji odwołanie złożył J. M. podnosząc, iż nie zgadza się z interpretacją przepisów ustawy dot. przyznania prawa do przedmiotowego zasiłku zawartą w uzasadnieniu decyzji organu I instancji. Po zapoznaniu się z materiałem dowodowym Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń regulują przepisy u.ś.r. Przywołana wyżej ustawa została znowelizowana ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustawy (Dz.U. z 2012 r., poz. 1548) zwaną dalej "ustawą nowelizująca", która weszła w życie z dniem 1 lipca 2013 r. Ustawa nowelizująca wprowadziła wiele zmian w u.ś.r. w zakresie zasad ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a ponadto wprowadziła nowe świadczenie opiekuńcze – specjalny zasiłek opiekuńczy. Organ odwoławczy przywołał treść art. 16 a u.ś.r. Wskazał, że specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 623 zł – o której mowa w art. 5 ust. 2. Przepisy art. 5 ust. 4-9 stosuje się odpowiednio (ust.2). W powyższych uregulowaniach zawarty jest katalog przesłanek pozytywnych, od których spełniania ustawodawca uzależnia możliwość objęcia pomocą w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego. Jednocześnie w ustawie o świadczeniach rodzinnych zamieszczono przesłanki negatywne, uniemożliwiające skuteczne ubieganie się o przyznanie omawianego świadczenia opiekuńczego. Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy organ wskazał, że brak było możliwości objęcia skarżącego pomocą w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego z uwagi na okoliczność, iż nie zostały spełnione przesłanki warunkujące przyznanie przedmiotowego świadczenia. W pierwszej kolejności specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2012 r. poz. 788 i 1529) ciąży obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z brzmieniem art. 128 K.r.o.: obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. J. M. jest siostrzeńcem wymagającej opieki D. C., a zatem jest on spokrewniony w linii bocznej w III stopniu, zatem już z tej przyczyny ww. nie przysługuje prawo do przedmiotowego świadczenia. Ponadto z treści zaświadczenia, które włączone zostało do materiału dowodowego wynika, iż J. M. od dnia 1.10.2007 r. do chwili wydania decyzji podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako domownik (zaświadczenie z dnia 20.06.2013 r., [...]; [...]). Podleganie obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu w KRUS uniemożliwia uzyskanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Zgodnie z art. 16a ust. 8 pkt I lit. b u.ś.r specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów. Z uwagi zatem na takie brzmienie powołanego przepisu organ wskazał, iż rolnikowi, małżonkowi rolnika lub domownikowi rolnika, w przypadku gdy osoba ta podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, nawet jeśli spełnia pozostałe warunki do specjalnego zasiłku opiekuńczego określone w art. 16a u.ś.r. Zatem z uwagi na zaistnienie negatywnej przesłanki po stronie osoby sprawującej opiekę, specjalny zasiłek opiekuńczy nie może zostać przyznany. Decyzja w sprawie przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego nie jest decyzja uznaniową lecz związaną, co oznacza, że organ administracji jest zobowiązany do przyznania świadczenia wyłącznie wtedy, gdy są spełnione wszystkie wskazane w przepisach prawa przesłanki jego przyznania. Organ nie może według swojego uznania przyznać świadczenia kierując się zasadami współżycia społecznego w sytuacji nawet ciężkich okoliczności życiowych. Ustawodawca nie zdecydował się bowiem na zamieszczenie w ustawie przepisu dającego możliwość uwzględniania przypadków szczególnych, wykraczających swoim stanem faktycznym poza kryteria ustalone we wskazanych wyżej przepisach, nie pozostawił tym samym organom prawa przyznawania przedmiotowego świadczenia na zasadzie uznania administracyjnego. Kolegium Odwoławcze zaznaczyło, że rozumie trudną sytuację skarżącego, który faktycznie sprawuje opiekę, jednakże w przedmiotowej sprawie przyznanie wnioskowanego świadczenia byłoby niezgodne z obowiązującą wykładnią przepisów u.ś.r. J. M. wniósł na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Podniósł, że opiekuje się sparaliżowaną siostrą matki, która nie ma wstępnych ani zstępnych i powinien w takiej sytuacji dostać wsparcie od państwa, gdyż osoba obłożnie chora wymaga dodatkowego wsparcia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, powtarzając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył. Skarga nie jest uzasadniona. Zgodnie z przepisem art. 3 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 – dalej ustawa P.p.s.a.) w związku z art. 1 §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), przedmiot kontroli działalności administracji publicznej stanowi zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sprawując tę kontrolę zgodnie z art. 134 §1 P.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zaskarżona decyzja ani utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji nie są bowiem obarczone naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, ani naruszeniem przepisów postępowania, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 §1 pkt 1 lit. a-c powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Tylko tego rodzaju naruszenia mogą stanowić postawę uwzględnienia skargi przez uchylenie decyzji. Nie zachodzą też przesłanki do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji lub stwierdzenia jej wydania z naruszeniem prawa a podstawie art. 145 §1 pkt 2 i 3 P.p.s.a. Dokonana na powyższych zasadach kontrola zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku wyrażonego na wstępie. Rozważając kwestię zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, należy podkreślić, że specjalny zasiłek opiekuńczy jest nowym świadczeniem, wprowadzonym do ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139 poz. 922 z późn. zm) przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 7 grudnia 2012r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r., poz. 1548) zmieniającej tę ustawę z dniem 1 stycznia 2013 r. Przesłanki nabycia specjalnego zasiłku opiekuńczego zostały sformułowane w art. 16a ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2012 r. poz. 788 i 1529) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby z związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2 ustawy. Przepis art. 4 ust 4-9 stosuje się odpowiednio. Jednocześnie w art. 16 ust.8 ustawa wskazuje, że zasiłek ten nie przysługuje jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; b) podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów; c) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego; d) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) osoba wymagająca opieki została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, w rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym specjalnym ośrodku szkoleniowo-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; 4) członek rodziny osoby sprawującej opiekę ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego; 5) na osobę wymagającą opieki ustalone jest prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub prawo do świadczenia pielęgnacyjnego; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Zgodne z prawem jest stanowisko organu w zaskarżonej decyzji, że skarżący nie należy do kręgu osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r i o.), ciąży obowiązek alimentacyjny względem siostry jego matki (ciotki) D. C. W myśl art. 128 k.r.i o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, a nie zstępnych. Taki obowiązek ciąży zatem na matce skarżącego jako siostrze D. C. i nie musi być spełniony przez osobistą opiekę. Prawo nie przewiduje natomiast przekazania ciążącego na rodzeństwie obowiązku alimentacyjnego, na swoich zstępnych. Z przytoczonego w pełnym brzmieniu art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych - wbrew stanowisku skarżącego – wynika także, że specjalny zasiłek jest świadczeniem przyznawanym nie na rzecz osoby wymagającej opieki, ale na rzecz osoby sprawującej opiekę wówczas jeżeli rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku koniecznością sprawowania stałej opieki. W świetle tych przepisów zgodne z prawem jest stanowisko zaskarżonej decyzji, że skarżący nie spełnia przesłanki pozostawania w kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym względem D. C., a zatem nie spełnia podstawowego warunku do uzyskania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Zgodne z prawem jest także stanowisko zaskarżonej decyzji, że po stronie skarżącego zachodzi i druga podstawa odmowy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Stosownie do cytowanego wyżej art. 16a ust. 8 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, gdy osoba sprawująca opiekę; ... lit. b) podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu z innych tytułów. Specjalny zasiłek opiekuńczy ma na celu m.in. rekompensatę dla osób, które rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną legitymująca się stosownym orzeczeniem, o którym mowa w art. 16a ust. 1. Zgodne z zebranym w sprawie materiałem jest ustalenie, oparte na zawiadomieniu Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – Placówka Terenowa z dnia 20 czerwca 2013 r., że skarżący od dnia 1 października 2007 podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako domownik. Stosownie do art. 1 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz.U. 2013.1403) w ubezpieczeniu wyodrębnia się; 1) ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie; 2) ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Z kolei ustawa w zakresie ubezpieczeń emerytalno-rentowych wyróżnia ubezpieczenia, którym podlega się z mocy ustawy (tzn. obowiązkowo) i ubezpieczenia na wniosek. Zgodnie z art. 16 ust. 1 ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu podlega z mocy ustawy: 1) rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1ha przeliczeniowego lub dział specjalny; 2) domownik rolnika, o którym mowa w pkt. 1 Dalsza część tego przepisu nie ma dla sprawy doniosłości. W świetle przedłożonego zaświadczenia, prawidłowe jest ustalenie, że skarżący jako domownik rolnika, podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu na podstawie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Po stronie skarżącego zachodzi także zatem przewidziana w art. 16a ust. 8 pkt 1 lit. b negatywna przesłanka, która wyłącza go z grona osób, którym może przysługiwać specjalny zasiłek opiekuńczy. Zgodne z prawem jest zatem stanowisko zaskarżonej decyzji, odmawiające skarżącemu prawa do przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad niepełnosprawną siostrą matki skarżącego. Poszukiwanie zatem ewentualnych środków na poprawę warunków egzystencji osoby wymagającej opieki może następować na płaszczyźnie innych form pomocy przewidzianej przez prawo. Z tych przyczyn na postawie art. 151 powołanej ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.