I SA/Łd 1222/10

Dnia 22 grudnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski po rozpoznaniu w dniu 22 grudnia 2011 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku H. J.-K. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi H. J.-K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie określenia prawidłowej wysokości nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za wrzesień, październik, listopad i grudzień 2004 roku p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie sądowe z ponownego wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Postanowieniem z dnia [...] r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Ł., po rozpoznaniu wniosku H. J. –K. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, umorzył postępowanie sądowe z ponownego wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu Referendarz sądowy podniósł, że skarżąca dwukrotnie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie dotyczącym zarówno zwolnienia od kosztów sądowych, jak i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Po raz pierwszy wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Wniosek ten został rozpoznany pozytywnie dla skarżącej, która uzyskała prawo pomocy zarówno w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jak i ustanowienia dla niej profesjonalnego pełnomocnika w osobie doradcy podatkowego. W tej sytuacji wyznaczenie doradcy podatkowego z urzędu w osobie J. D. przez Krajową Radę Doradców Podatkowych oraz podjęcie przez tegoż pełnomocnika czynności procesowych, których efektem było sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 27 kwietnia 2011 r., w ocenie Referendarza sądowego stanowiło wykonanie wydanego w sprawie postanowienia z dnia [...]r. o przyznaniu prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego z urzędu. Wychodząc z powyższych przesłanek Referendarz sądowy stwierdził, że w analizowanej sytuacji strona nie może skutecznie domagać się wyznaczenia kolejnego pełnomocnika z urzędu, tym razem w osobie radcy prawnego, bowiem przyznane jej prawo pomocy w tym zakresie zostało już skonsumowane poprzez ustanowienie doradcy podatkowego, zgodnie z uprzednio złożonym przez nią wnioskiem. Uwzględniając zatem fakt, że postanowienie z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego zostało skonsumowane w wyniku podjętych przez pełnomocnika czynności (tj. zapoznanie z aktami sprawy, sporządzenie fotokopii z akt sprawy oraz złożenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku z dnia 27 kwietnia 2011 r.), Referendarz sądowy uznał, że zawarte we wniosku z dnia 6 listopada 2011 r. żądanie wyznaczenia nowego pełnomocnika, tym razem w osobie radcy prawnego, jest bezprzedmiotowe. Jednocześnie z uwagi na fakt, iż mocą wskazanego na wstępie postanowienia skarżąca korzysta ze zwolnienia od kosztów sądowych w niniejszej sprawie Referendarz sądowy, uznając za bezprzedmiotowe postępowanie z wniosku o prawo pomocy także w tym zakresie, w konsekwencji umorzył postępowanie z wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Od powyższego postanowienia w dniu 5 grudnia 2011 roku skarżąca złożyła sprzeciw, wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia i ponowne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie kolejnego pełnomocnika, tym razem w osobie radcy prawnego. Zaskarżonemu postanowieniu skarżąca zarzuciła naruszenie art. 243, art. 244, art. 246, art. 251 i art. 258 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W uzasadnieniu skarżąca, przywołując przebieg postępowania w przedmiocie przyznania jej prawa pomocy oraz treść art. 251 i art. 249 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, podniosła, że dotąd nie skorzystała z przyznanego jej prawa pomocy. Pełnomocnik w osobie doradcy podatkowego nie skontaktował się z nią przed przedłożeniem Sądowi opinii o braku podstaw do złożenia skargi kasacyjnej. Tym samym nie poznał jej oczekiwań co do prawa pomocy, nie zapoznał się z jej stanowiskiem w sprawie, odmówił spotkania z nią, a nawet odpowiedzi na kierowane do niego pytania poprzez e-mail. W tej sytuacji, zdaniem skarżącej, doradca podatkowy nie dysponował pełnomocnictwem do działania w jej imieniu. Wskazanie pełnomocnika samo w sobie nie może skutkować domniemaniem Sądu, że pełnomocnictwo zostało mu udzielone. Na skutek istotnego uchybienia procesowego strona nie mogła zatem brać udziału w istotnej części postępowania, a także przedstawić swoich racji, przez co została pozbawiona możliwości obrony swoich praw, czym naruszono jej konstytucyjne prawo do sądu. Przyznana jej przez Sąd pomoc prawna nie została więc skonsumowana. Jednocześnie skarżąca podniosła, że przesłanie do WSA w Łodzi opinii o braku podstaw do złożenia skargi kasacyjnej bez porozumienia z nią stanowiło naruszenie art. 12 ust. 3 Zasad etyki doradców podatkowych. Ponadto w ocenie skarżącej ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie zawiera normy zabraniającej stronom wnioskowania o ustanowienie pełnomocnika w osobie doradcy podatkowego, a następnie w osobie radcy prawnego, w trakcie tej samej sprawy. Jej zdaniem w postanowieniu WSA z dnia 21 listopada 2011 r. nie wskazano normy prawnej, na podstawie której Sąd umorzył postępowanie z ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W świetle postanowień art. 258 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zachodzi brak uprawnień do umarzania postępowania sądowego przez referendarza sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnić należy, że instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym uregulowana została w Rozdziale 3 Działu V ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.". Przepis art. 244 tej ustawy stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do przepisu art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje, zgodnie z § 2 tego przepisu, zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast, według § 3 powołanego przepisu, zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej określa natomiast przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. I tak, przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast – gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wedle przepisu art. 260 p.p.s.a. z kolei w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z przepisu tegoż wynika jednoznacznie, iż zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy wywołuje ten skutek, iż Sąd wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznaje od początku, tzn. tak jakby wniosek ten nie był jeszcze przedmiotem analizy, oceny i rozpoznania. Sąd nie wypowiada się więc o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia i nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, że analiza akt sprawy dowodzi, że skarżąca dwukrotnie wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie dotyczącym zarówno zwolnienia od kosztów sądowych, jak i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Pierwotnie złożony wniosek zakresem swym obejmował żądanie przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy także w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika w osobie tym razem radcy prawnego skarżąca wystąpiła w dniu 7 listopada 2011 r. Zauważyć przy tym należy, że pierwotnie złożony wniosek został rozpoznany przez Referendarza sądowego pozytywnie dla skarżącej, w drodze postanowienia z dnia 18 sierpnia 2011 r. uzyskała ona prawo pomocy zarówno w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jak i ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika w osobie doradcy podatkowego. Postanowienie to stanowiło następnie podstawę do zwrócenia się przez Sąd do Krajowej Rady Doradców Podatkowych – Oddział w Ł. o wyznaczenie konkretnego doradcy podatkowego z urzędu dla skarżącej w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] roku w przedmiocie określenia prawidłowej wysokości nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za wrzesień, październik, listopad i grudzień 2004 roku. W odpowiedzi na to pismo Krajowa Rada Doradców Podatkowych wyznaczyła doradcę podatkowego w osobie J. D.. Pełnomocnik skarżącej w dniu [...] roku w Sekretariacie Wydziału Informacji Sądowej zapoznał się z aktami sprawy, dokonał fotokopii z akt sprawy, a następnie w dniu 12 września 2011 roku złożył do akt sprawy opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od wymienionego na wstępie wyroku. W tej sytuacji, w ocenie Sądu, uznać zatem należało, że wyznaczenie doradcy podatkowego z urzędu w osobie J. D. przez Krajową Radę Doradców Podatkowych oraz podjęcie przez tegoż pełnomocnika czynności procesowych, których efektem było sporządzenie opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej od ww. wyroku, stanowiło wykonanie wydanego w sprawie postanowienia Referendarza sądowego z dnia 18 sierpnia 2011 r. o przyznaniu prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego z urzędu. W konsekwencji strona nie może skutecznie domagać się wyznaczenia kolejnego pełnomocnika z urzędu, tym razem w osobie radcy prawnego, bowiem przyznane jej prawo pomocy w tym zakresie zostało już skonsumowane poprzez ustanowienie doradcy podatkowego. Stąd też z uwagi na fakt, że postanowienie Referendarza sądowego z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego zostało skonsumowane w wyniku podjętych przez pełnomocnika ww. czynności, w ocenie Sądu uznać należało, iż zawarte we wniosku z dnia 6 listopada 2011 r. żądanie wyznaczenia nowego pełnomocnika, tym razem w osobie radcy prawnego, jest bezprzedmiotowe. Jednocześnie z uwagi na fakt, że w drodze wskazanego na wstępie postanowienia Referendarza sądowego skarżąca korzysta ze zwolnienia od kosztów sądowych w niniejszej sprawie, zdaniem Sądu należało uznać za bezprzedmiotowe postępowanie z wniosku o prawo pomocy także w tym zakresie i konsekwencji umorzyć postępowanie z wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Zgodnie bowiem z art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., mającym w niniejszej sprawie zastosowanie z uwagi na odesłanie zawarte w art. 64 § 3 p.p.s.a., Sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania, gdy postępowanie z innych przyczyn (niż śmierć skarżącego i cofnięcie skargi) stało się bezprzedmiotowe. Okoliczność przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitym niewątpliwie wypełnia wskazaną w powołanym przepisie przesłankę umorzenia postępowania sądowego wywołanego ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy także w zakresie całkowitym, bez względu na objętą żądaniem wnioskodawcy osobę pełnomocnika z urzędu. Końcowo podkreślić należy, że Sąd nie rozpoznaje merytorycznie zarzutów zawartych w zgłoszonym sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. Stąd też odnosząc się jedynie ma marginesie niniejszej sprawy do argumentacji skarżącej w kwestii braku w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi normy zabraniającej stronom wnioskowania o ustanowienie pełnomocnika w osobie doradcy podatkowego, a następnie w osobie radcy prawnego, Sąd pragnie zauważyć, że w ustawie tej wprowadzono jednoznaczny zapis określający istotę prawa pomocy przyznawanego w zakresie całkowitym. Przepis art. 245 § 2 p.p.s.a. wyraźnie stanowi, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Z istoty swej przyjęta konstrukcja prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zatem zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie jednego ze wskazanych w tym przepisie pełnomocników procesowych w konkretnej, jednostkowej sprawie sądowoadministracyjnej, o której mowa w art. 1 p.p.s.a. Ponadto samo niezadowolenie strony z działań pełnomocnika z urzędu nie może stanowić podstawy do zmiany postanowienia w kwestii jego ustanowienia przez referendarza sądowego bądź Sąd. Nie czyni ono również zasadnym zarzutu pozbawienia strony możliwości obrony swych praw. W niniejszej sprawie doradca podatkowy podjął stosowne czynności, w wyniku których uznał, że zachodzi brak podstaw do sporządzenia skargi kasacyjnej, tym samym chroniąc stronę przed negatywnymi skutkami związanymi z oddaleniem tego środka odwoławczego, w postaci choćby konieczności zwrotu kosztów postępowania stronie przeciwnej (art. 248 p.p.s.a.). Dodatkowo na uwagę w tej sprawie zasługuje także fakt, iż Krajowa Rada Doradców Podatkowych odmówiła skarżącej zmiany wyznaczonego doradcy podatkowego, nie dopatrując się tym samym uchybień w zakresie udzielenia stronie pomocy prawnej z urzędu. Ponadto Sąd w tym miejscu podziela prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, zgodnie z którym katalog czynności referendarza sądowego określony w art. 258 § 2 p.p.s.a. ma charakter otwarty, co powoduje, że ma on także możliwość wydawania innych niż wymienione w tym przepisie zarządzeń i postanowień. Jeśli zatem referendarz sądowy na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. został uprawniony do merytorycznego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, to takie jego uprawnienie obejmuje tym bardziej kompetencję do zakończenia tego postępowania z powodu zaistnienia w jego toku zdarzeń, które uniemożliwiają osiągnięcie tego celu (por. postanowienie NSA z dnia 13 grudnia 2007 roku, sygn. akt I OZ 942/07, a także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 8 grudnia 2008 r., sygn. akt III SA/Gd 379/08). Z tych względów, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 w zw. z art. 64 § 3 i art. 260 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. P.Z-C.