I SA/Łd 259/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Paweł Janicki (spr.) Sędziowie: sędzia WSA Cezary Koziński sędzia WSA Joanna Tarno Protokolant Asystent sędziego Maciej Dębski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 kwietnia 2011 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od lutego 2001 r. do października 2007 r. uchyla zaskarżoną decyzję. I SA/Łd 259/11 Uzasadnienie Wnioskiem z dnia [...] r. A. S. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne wynikających z decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania po zmarłej w dniu [...] r. matce E. S.. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że w dacie śmierci matki miał 19 lat i nie był wtajemniczany w jakiekolwiek problemy rodzinne, a zwłaszcza finansowe. Podniósł, iż wszelkie oszczędności zostały wydane na leczenie matki, która zmarła na skutek choroby nowotworowej. Obecnie nie ma żadnych dochodów i utrzymuje się jedynie z renty rodzinnej w wysokości 616,72 zł netto. Mieszka w odziedziczonym po matce mieszkaniu, które znajduje się w starej kamienicy i nieposiada gazu ziemnego, ogrzewania miejskiego, ciepłej wody oraz nie jest podłączone do kanalizacji miejskiej. Wnioskodawca wskazał, że miesięczny koszt utrzymania mieszkania to około 200 zł. Podniósł ponadto, że w okresie grzewczym ponosi dodatkowe koszty w wysokości 2.500 zł, które są przeznaczane na zakup opału. Podał również, że od 1 września 2010 r. będzie uczył się w policealnym technikum w Warszawie, co z kolei spowoduje dodatkowe koszty po jego stronie (około 300 zł). Końcowo zauważył, iż renta rodzinna wystarcza mu tylko na podstawowe potrzeby życiowe. Decyzją z dnia [...]r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu ww. składek. Zakład oceniając zebrany materiał dowodowy stwierdził, brak podstaw do umorzenia należności składkowych na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 z późn. zm.) oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Pismem z dnia [...] r. A. S. zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności. W uzasadnieniu wskazał, że decyzja o odmowie umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne jest dla niego krzywdząca. Zarzucił organowi wydającemu powyższą decyzję naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez błędne przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie przedmiotowych należności oraz przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7 i art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w stopniu mającym istotny wpływ na wynik niniejszej sprawy. W ocenie skarżącego decyzja została wydana bez wnikliwego i rzetelnego przeanalizowania zebranego w sprawie całokształtu materiału dowodowego. Wskazał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał uproszczonej oceny stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy, bez uwzględnienia wszystkich okoliczności. Wnioskodawca ponownie podkreślił swoją trudną sytuację majątkową i rodzinną, która w jego ocenie uzasadnia umorzenie zaległości. Decyzją z dnia [...]r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] r. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że rozstrzygając w sprawie o umorzenie na podstawie art. 28 ust. 3a i 3b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ww. Rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej opiera się w znacznej mierze na dostarczonych przez zobowiązanego dowodach potwierdzających jego ciężką sytuację finansową i rodzinną. Zatem obowiązek udowodnienia okoliczności mogących mieć wpływ na rozpatrzenie sprawy, zwłaszcza okoliczności dotyczących sytuacji finansowej i rodzinnej zobowiązanego, leży po stronie wnioskodawcy. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może jedynie uzupełnić materiał dowodowy o informacje, które jest w stanie ustalić we własnym zakresie (z urzędu). Mając na uwadze powyższe nie można – w ocenie organu - zgodzić się z zarzutem zobowiązanego, że Zakład nierzetelnie zgromadził i ocenił materiał dowodowy. Ocena nastąpiła bowiem w oparciu o całokształt zebranego materiału dowodowego. W decyzji z dnia [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przedstawił fakty, które uznał za udowodnione oraz te, którym odmówił uznania. Wskazano także dowody oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Przedstawiono tok rozumowania, który doprowadził do podjęcia decyzji na podstawie dokonanych ustaleń, a także przesłanki, którymi kierował się przy rozstrzygnięciu sprawy. Następnie organ wskazał, iż należy zgodzić się, że zobowiązany może mieć trudności w opłaceniu podstawowych należności zwłaszcza, że wysokość jego dochodu kształtuje się poniżej minimum socjalnego przewidzianego dla gospodarstwa jednoosobowego tj. poniżej 908,40 zł, to jednakże A. S. nie udokumentował, w opinii organu, żeby dążył do poprawienia swojej sytuacji finansowej. Zdaniem organu wydającego decyzję fakt rezygnacji zobowiązanego z zarejestrowania się w urzędzie pracy świadczy o rezygnacji z możliwości podjęcia zatrudnienia. Nie znajduje również właściwego uzasadnienia argument, podnoszony przez zobowiązanego, że nie ma on szans podjęcia pracy zarobkowej na rynku pracy w Skierniewicach, zwłaszcza, że nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy w S. i tym samym nie korzysta z ofert pracy proponowanych przez tamtejszy urząd. Dalej organ zauważył, że jeżeli zobowiązany podejmie słuszną decyzję w zakresie czynnego poszukiwania pracy za pośrednictwem urzędu pracy, to jego sytuacja finansowa znacznie się poprawi i wywrze również pozytywny wpływ na stan psychofizyczny zobowiązanego. Organ wskazał również, iż nie udało się mu ustalić, czy A. S. jakiekolwiek korzyści finansowe z odziedziczonej po matce nieruchomości. Zobowiązany zeznał bowiem jedynie, że nieruchomość jest w złym stanie i wymaga gruntownego remontu. A. S. nie wykazał również na jakich warunkach lokatorzy tej kamienicy oraz on sam korzystają z zajmowanych lokali mieszkalnych. Na powyższą decyzję organu odwoławczego skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. złożył A. S.. W swoim środku zaskarżenia wskazał, iż stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest błędne i wydane zostało z naruszenie prawa materialnego i przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżący podniósł, że organ uznając, iż jego sytuacja majątkowa nie stanowi podstawy umorzenia należności z tytułu składek, nie ustalił, jaka jest rzeczywista sytuacja majątkowa skarżącego i nie rozważył czy i jakie ma on realne możliwości dochodowe pozwalające na spłatę zadłużenia. Podkreślił, że zebrany w sprawie materiał dowodowy oraz jego ocena i wywiedzione wnioski naruszają zasadę swobodnej oceny dowodów, czego konsekwencją jest formułowanie przez organ nielogicznych wniosków. Trudno bowiem w opinii skarżącego uznać, że miesięczny dochód w wysokości ok. 616 zł, po potrąceniu niekwestionowanych kosztów utrzymania jest wystarczający dla zaspokojenia podstawowych potrzeb skarżącego. Wnioski takie w świetle zasad doświadczenia życiowego nie znajdują uzasadnienia. Poza tym skarżący wskazał, iż na skutek śmierci swojej matki zmuszony został nagle sam do zaspokojenia swoich potrzeb życiowych. W świetle powyższego za nieuzasadnione i gołosłowne należy uznać twierdzenie organu, który akceptując powyższe zestawienie dochodów i wydatków skarżącego widzi możliwość pomniejszenie będącej w jego dyspozycji kwoty dochodów o kwoty z tytułu spłaty zaległości, bez uszczerbku dla realizacji podstawowych potrzeb życiowych. W odpowiedzi na skargę organ administracji, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna, gdyż zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego. Truizmem jest stwierdzanie w tym miejscu, że warunkiem prawidłowego zastosowania prawa materialnego jest uprzednie należyte ustalenie stanu faktów mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W rozpoznawanej sprawie organ nie sprostał temu zadaniu. Podstawą rozstrzygnięcia sprawy winny być pewne i miarodajne ustalenia co do wielkości środków, jakie pozostają w dyspozycji skarżącego po opłaceniu wszelkich wydatków niezbędnych do zapewnienia egzystencji. Skoro bowiem znana i niekwestionowana jest wysokość środków jakie uzyskuje skarżący miesięcznie (616,72 zł w dacie wydania decyzji) to badanie istnienia przesłanek umorzenia należności wymienionych w § 3 ust.1 cytowanego rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. musi być oparte na wyliczeniu różnicy pomiędzy obiema pozycjami. Innymi słowy pole wywodów organu jest zawężone do różnicy pomiędzy wielkością otrzymywanych środków a ich stanem po dokonaniu wydatków niezbędnych do przeżycia. Jednak w toku rozpoznawanej sprawy organy rentowe obu instancji takiej operacji rachunkowej nie przeprowadziły. Powoduje to, że decyzje mają charakter przypuszczeń i supozycji organów, a nie rzetelnej i uprawnionej oceny faktów występujących w sprawie. Z jednej strony bowiem organy stwierdzają, ze skarżący ponosi wydatki na różnego rodzaju opłaty w kwocie ok. 200 zł (k. 17 verte), a następnie, po rozliczeniu podatku od nieruchomości nawet 230 zł (k. 61), zaś po doliczeniu wydatków na przejazdy do szkoły ok. 330 zł. Jednak mimo dostrzeżenia jeszcze jednego istotnego wydatku tj. opłat za opał w kwocie 2500 zł na sezon, nie przeprowadzają jego analizy. W szczególności nie ustalają, choćby nawet przyjmując, że jest to okoliczność notoryjna, jak długiego okresu w roku dotyczy określenie "sezon grzewczy" a co za tym idzie nie wykazują o ile zwiększa się obciążenie finansowe skarżącego w każdym miesiącu owego sezonu grzewczego. Tymczasem, gdyby przyjąć optymistyczne (zważywszy na strefę klimatyczną, w której znajduje się Polska) dla skarżącego założenie, że sezon ten trwa 5 miesięcy w roku to należałoby uznać, że jego wydatki zwiększają się średnio o 500 zł w każdym miesiącu sezonu grzewczego, czyli średnio o nieco ponad 200 zł w każdym miesiącu roku. Niezależnie od przedstawionego sposoby wyliczenia tego wydatku (rocznie czy sezonowo) pozostaje on jednym z najdonioślejszych dla skarżącego kosztów i to kosztów niezbędnych dla jego egzystencji. Warto zauważyć, że organy nie kwestionowały co do zasady wysokości poniesionych z tego tytułu wydatków (k. 101 v., s. 6 uzasadnienia decyzji organu odwoławczego). Z całą pewnością wydatek taki winien być rozliczany w ramach ogólnej wielkości tychże środków, które skarżący musi ponieść i o które pomniejsza się wielkość środków, z których może być zaspokojona należność organu rentowego. Brak takiego rozliczenia w najlepszym razie może być uznany za niedopatrzenie organu prowadzące do naruszenia art. 77 kpa. Gdyby bowiem takie rozliczenie przeprowadzić (na podstawie zgromadzonych przez organ danych) to okazałoby się, że w dyspozycji skarżącego pozostaje miesięcznie jedynie ok. 616zł – minimum 530 zł (ustalone 330 zł oraz ok. 200 zł na opał, których organy nie uwzględniły po stronie wydatków) to jest jedynie 86 zł. Warto zauważyć, że rozliczenie powyższe nie uwzględnia wydatków związanych z wyżywieniem. Według wyrywkowych ustaleń organu tego rodzaju wydatki w okresie od 16 do 18 listopada 2010r (1 tydzień) wynosiły 49,51 zł (k. 102 v., s. 6 uzasadnienia organu odwoławczego). Z tego fragmentarycznego wyliczenia wynika zatem wprost, ze skarżący nie posiada środków wystarczających do zapewnienia swych elementarnych potrzeb, nie mówiąc już o spłacaniu jakichkolwiek zobowiązań. W toku ponowionego postępowania organ odwoławczy będzie zmuszony do weryfikacji powyższych wyliczeń. To bowiem organ a nie sąd jest obowiązany do czynienia ustaleń faktycznych, będących podstawą do zastosowania prawa materialnego. Jeśli organ ten nie ujawni innych, nowych dowodów, które zmieniłyby obraz sytuacji skarżącego będzie zobowiązany do odniesienia zarysowanej wyżej sytuacji w zakresie środków finansowych A. S. do dyspozycji § 3 ust. 1 cytowanego rozporządzenia wykonawczego z dnia 31 lipca 2003r. i ocenić, czy zachodzą przesłanki umorzenia spornych należności. Ocena co do ich zaistnienia, zaprezentowana w dotychczasowych decyzjach nie uwzględnia przedstawionych powyżej okoliczności faktycznych. Dlatego też wysnute na jej podstawie wnioski nie są chronione treścią zasady swobodnej oceny dowodów. Powyższe wskazania organ odwoławczy uwzględni na podstawie art. 153 Ppsa. W toku ponowionego postępowania organy rentowe nie mogą stracić z pola widzenia i tej istotnej okoliczności, że nieuprawnione jest stwierdzanie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż organ nie ustalił czy skarżący osiąga korzyści finansowe z nieruchomości, w której zamieszkuje. Jeśli bowiem organ uważa przedmiotową okoliczność za istotną nie może pozostawić jej poza nawiasem swych ustaleń dowodowych. Takie stwierdzenie, jak przedstawione powyżej miałoby rację bytu w uzasadnieniu decyzji, gdyby przedmiotowej okoliczności nie dało się ustalić. Jeśli jednak, co Sądowi znane jest notoryjnie, jej ustalenie jest względnie proste i wymaga jedynie zachowania pewnej staranności przy uzyskiwaniu informacji od lokatorów posesji (względnie od strony) to organ nie może powoływać się na to, że w toku postępowania "nie udało się jej ustalić". Skoro bowiem, jak wyżej wskazano, okoliczność ta ma znaczenie dla rozstrzygnięcia organ nie może odstąpić od próby jej wyjednania. Niejako na marginesie powyższych wywodów podnieść należy, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zachowania bezstronności, zawsze, niezależnie od przypuszczeń i supozycji niepopartych dowodami. Wymogu tego nie spełnia takie sformułowanie myśli autora uzasadnieniu decyzji, z którego wynika, że nie daje on wiary, iż strona nie osiąga korzyści finansowych z przedmiotowej nieruchomości, a jedynie nie jest w stanie ich wykazać. Stąd formuła przyjęta przez organ na s. 8 uzasadnienia zaskarżonej decyzji, od słów: "W toku postępowania" do słów "lokali mieszkalnych" jest nie do przyjęcia i może oznaczać niedopuszczalny brak bezstronności organu. Nie ma również racji organ rentowy wywodząc w uzasadnieniu decyzji I instancji, iż mieszkanie skarżącego jest ogrzewane za pomocą centralnego ogrzewania. Gdyby tak było w istocie skarżący nie potrzebowałby płacić znacznych kwot za węgiel na opał, czego zresztą organ co do zasady nie kwestionuje. Powyższe stwierdzenia organ musi także uwzględnić w toku ponowionego postępowania dowodowego. Organ myli się również co do tego, że nie jest uprawniony przepisami prawa do umarzania samych odsetek za zwłokę, bez umarzania tzw. kwot głównych (s. 8 uzasadnienia zaskarżonej decyzji, in fine). Wbrew twierdzeniu organu bynajmniej nie zabrania tego art. 28 ust. 4 ustawy systemowej. Zgodnie z utrwalonym poglądem orzeczniczym artykuł 28 ust. 4 ustawy z 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w ogóle nie dotyczy dopuszczalności umarzania odsetek (te kwestie reguluje art. 28 ust. 1 ustawy). Artykuł 28 ust. 4 ustawy wprowadza jedynie niejako "rozszerzony" skutek umorzenia składek – vide wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2009r., sygn. akt II GSK 679/08. Z kolei z art. 28 ust. 1 taki zakaz nie wynika, co oznacza, że błędnie i krzywdząco dla skarżącego organ a priori zanegował możliwość zastosowania ulgi polegającej na umorzeniu odsetek. Reasumując podnieść należy, że dopiero weryfikacja dostrzeżonych powyżej uchybień o charakterze procesowym może doprowadzić do ustalenia pełnego obrazu sytuacji, zwłaszcza w zakresie istnienia przesłanek z § 3 ust.1 cytowanego rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. lub art. 28 ust. 1 ustawy systemowej. To z kolei, wraz z uniknięciem wytkniętego wyżej uchybienia w postaci błędnej interpretacji prawa materialnego tj. art. 28 ust. 4 cytowane ustawy systemowej pozwoli na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego i wydanie decyzji uznaniowej w oparciu o należycie zebrany i rozważony materiał dowodowy w sprawie. Mając na uwadze wszystkie powyższe okoliczności, na podstawie art. 145 § 1 punkt 1 litera a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zmianami) należało orzec jak w sentencji. P.Z-C.