I SA/Łd 41/16

Dnia 26 kwietnia 2016 roku Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi - Leszek Foryś po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2016 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku M. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] roku Nr UNP: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług za II i IV kwartał 2012 r. wraz z odsetkami za zwłokę postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. I SA/Łd 41/16 Uzasadnienie M. K. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi o zwolnienie go od kosztów sądowych, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] r. w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług za II i IV kwartał 2012 r. wraz z odsetkami za zwłokę. Z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, a także z dodatkowych dokumentów złożonych na wezwanie referendarza sądowego wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i trójką (dwójką niepełnoletnich) dzieci. Skarżący utrzymuje się z działalności gospodarczej (132 zł dochodu) i gospodarstwa rolnego o powierzchni 5,7657 ha (dochód to 383,23 zł miesięcznie). Żona skarżącego pracuje, uzyskuje wynagrodzenie w kwocie 4500 zł. Jednakże z uwagi na trudności ze znalezieniem pracy w miejscu zamieszkania, żona skarżącego podjęła ją 200 km od domu, gdzie wynajmuje mieszkanie (koszt 1500 zł), w którym mieszka z dwójką młodszych dzieci. Najstarsza córka jest studentką, nie osiąga dochodów, wynajmuje pokój za 440 zł miesięcznie. Skarżący wykazał majątek w postaci 113-metrowego domu jednorodzinnego (obciążonego kredytem hipotecznym) oraz dwóch aut osobowych: Skody Fabii z 2004 r. i Skody Octavii z 2012 r. (rata za auto wynosi 822,59 zł). Z podatkowego zeznania rocznego za 2014 r. wynika, że skarżący osiągnął z działalności gospodarczej przychód w wysokości 72 811,51 zł, co przy kosztach rzędu 71 222,60 zł dało dochód w kwocie 1588,91 zł. Z deklaracji VAT-7K wynika, że w poszczególnych kwartałach 2015 r. skarżący wykazywał następujące kwoty uzyskane z dostawy towarów (na potrzeby podatku od towarów i usług): w 1 kwartale – 12 727 zł. w 2 kwartale – 3667 zł, w 3 kwartale – 5 347 zł, w 4 kwartale - 2820 zł. Jednocześnie firma skarżącego nabywała w odpowiednich kwartałach 2015 r. towary za kwotę: 13 912 zł, 3542 zł, 7044 zł, 1403 zł. Żona skarżącego w 2014 r. osiągnęła przychód w wysokości 37 094,47 zł, co dało jej dochód w wysokości 35 425,75 zł. Skarżący poinformował także, że posiada wierzytelność w wysokości 132 000 zł, jednakże jego nierzetelny dłużnik pozostaje w upadłości likwidacyjnej i prawdopodobieństwo odzyskania pieniędzy jest bardzo małe. Wskazał także, że na opał wydaje 350 zł, na energię elektryczną – 250 zł, a na wyżywienie 1800 zł. Mimo wezwania referendarza sądowego z dnia 16 marca 2016 r. , skarżący nie przedstawił: 1/ zaświadczenia o wysokości dochodów osiąganych przez żonę skarżącego za ostatnie 3 miesiące, 2/ wyciągów i wykazów z posiadanych przez żonę skarżącego rachunków i lokat bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, 5/ odpisu umowy najmu mieszkania, w którym przebywa żona skarżącego. Skarżący oświadczył przy tym, że nie posiada rachunków i lokat bankowych, nie przedstawił też informacji odnośnie do kredytu hipotecznego obciążającego dom jednorodzinny, mimo takiej informacji zawartej w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stwierdził również, że nie zna podstawy prawnej nałożenia na niego obowiązków dostarczenia dokumentów od jego żony, mimo że zamieszkuje ona poza miejscem jego zamieszkania i oświadczenia o prowadzeniu przez małżonków odrębnych gospodarstw domowych. Referendarz sądowy zważył, co następuje: Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, Lex nr 75481). Zgodnie z treścią art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Jednocześnie ustawodawca w art. 246 § 1 uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący nie uczynił zadość tym wymaganiom. Przede wszystkim skarżący prowadzi wciąż działalność gospodarczą, która mimo zmniejszenia skali w ostatnich latach wciąż generuje kilkudziesięciotysięczne przychody w skali roku. Skarżący prowadzi także działalność rolniczą. Żona skarżącego, według oświadczenia we wniosku, uzyskuje wynagrodzenie za pracę w wysokości 4500 zł. Osiągane dochody pozwalają regulować bieżące wydatki, w tym spłacać kredyt samochodowy. Skarżący wprawdzie przedstawił upomnienie bankowe z 10 marca 2016 r. o zaleganiu z ratą, tym niemniej zaległość wynosiła jeden miesiąc, co oznacza, że kredyt zaciągnięty w 2012 r. spłacany jest systematycznie. Tymczasem koszty sądowe, które skarżący mógłby w niniejszej sprawie ponieść, to 500 zł wpisu od skargi, a następne - już tylko ewentualne i zależne od wyniku rozstrzygnięcia sądowego - to opłata kancelaryjna za odpis wyroku z uzasadnieniem w wysokości 100 zł i ewentualny wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 250 zł. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych (kredyt samochodowy) ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową wnioskodawcy, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o pozytywnym załatwieniu jego wniosku. Okoliczność spłacania kredytu nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy nie tyle istotna jest wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. Tymczasem spłata zobowiązań finansowych nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się już stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06). Referendarz nie dał wiary wyjaśnieniom skarżącego, że nie posiada żadnych kont bankowych i związku z tym nie może przedstawić żądanych wyciągów i wykazów. O fakcie posiadania rachunku(ów) świadczyć może chociażby sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej. Odwołać się w tym przypadku należy m.in. do art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. 2015 r., poz. 584 ze zm.), zgodnie z którym dokonywanie lub przyjmowanie płatności związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą następuje za pośrednictwem rachunku bankowego przedsiębiorcy w każdym przypadku, gdy stroną transakcji, z której wynika płatność, jest inny przedsiębiorca. W tym kontekście niewiarygodne są wyjaśnienia strony jakoby nie posiadała ona żadnego rachunku bankowego, w sytuacji gdy prowadzi działalność gospodarczą. Również transakcje z urzędem skarbowym i ZUS-em odbywają się co do zasady za pośrednictwem rachunków bankowych. Kolejną kwestią rzutującą na negatywne załatwienie wniosku skarżącego jest niedostarczenie, mimo wezwania referendarza sądowego, wyciągów i wykazów z rachunków bankowych żony skarżącego, zaświadczenia o wysokości jej wynagrodzenia oraz odpisu umowy najmu mieszkania (czynsz miałby wynosić, zgodnie z deklaracją skarżącego, 1500 zł). Wbrew wątpliwościom skarżącego, zawartym w piśmie 12 kwietnia 2016 r., na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie twierdził, że prowadzi z żoną odrębne gospodarstwo domowe, Wręcz przeciwnie – mimo że jego żona pracuje obecnie poza miejscem zamieszkania, wszystkie zawarte we wniosku informacje odnosiły się do wspólnego pożycia z żoną, zaczynając od pozostawania we wspólności ustawowej małżeńskiej, a kończąc na wspólnym wychowywaniu dzieci. Informacje dotyczące finansów żony skarżącego pozwoliłby w sposób najbardziej obiektywny zbadać przepływy finansowe w jej majątku (a więc i majątku wnioskodawcy), co z kolei umożliwiłoby obiektywną ocenę jego możliwości płatniczych. Zaniechanie wykonania obowiązku dostarczenia wymaganych przez referendarza dokumentów nie pozwala na taką ocenę, co oznacza niespełnienie przez wnioskodawcę warunków do przyznania prawa pomocy. Instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Tymczasem skarżącego trudno uznać za osobę ubogą - posiada majątek nieruchomy (dom, gospodarstwo rolne – nie zmienia tego fakt posiadania przez agencję rządową prawa pierwokupu), a także ruchomy – dwa auta osobowe. Dodatkowo skarżący ma możliwość pozyskania środków na udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym na takich samych zasadach, na jakich pozyskuje środki na regulowanie zobowiązań w sferze prywatnej. Przyznania prawa pomocy nie może bowiem uzasadniać chęć zaspokojenia w pierwszej kolejności innych zobowiązań, preferencyjnie traktowanych przez skarżącego. Nie sposób również przyjąć, aby uprawnione i społecznie usprawiedliwione było przenoszenie ciężaru ryzyka spłaty pożyczki na ogół społeczeństwa. Wobec powyższego, na podstawie art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. Ake.