I SA/Łd 41/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział I w składzie następującym: Sędzia NSA Teresa Porczyńska po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. K. od postanowienia Starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi z dnia 26 kwietnia 2016 r. w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług za II i IV kwartał 2012 r. wraz z odsetkami za zwłokę p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 15 stycznia 2016 r. skarżący M. K. został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 500 zł. W otwartym terminie do uiszczenia wpisu skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Na podstawie danych zawartych we wniosku oraz dodatkowych dokumentów referendarz sądowy przyjął za podstawę orzeczenia następujące okoliczności: Skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i trójką (dwójką niepełnoletnich) dzieci. Skarżący utrzymuje się z działalności gospodarczej (132 zł dochodu) i gospodarstwa rolnego o powierzchni 5,7657 ha (dochód to 383,23 zł miesięcznie). Żona skarżącego pracuje, uzyskuje wynagrodzenie w kwocie 4500 zł. Jednakże z uwagi na trudności ze znalezieniem pracy w miejscu zamieszkania, żona skarżącego podjęła ją 200 km od domu, gdzie wynajmuje mieszkanie (koszt 1500 zł), w którym mieszka z dwójką młodszych dzieci. Najstarsza córka jest studentką, nie osiąga dochodów, wynajmuje pokój za 440 zł miesięcznie. Skarżący wykazał majątek w postaci 113-metrowego domu jednorodzinnego (obciążonego kredytem hipotecznym) oraz dwóch aut osobowych: Skody Fabii z 2004 r. i Skody Octavii z 2012 r. (rata za auto wynosi 822,59 zł). Z rocznego zeznania podatkowego za 2014 r. wynika, że skarżący osiągnął z działalności gospodarczej przychód w wysokości 72.811,51 zł, co przy kosztach rzędu 71.222,60 zł dało dochód w kwocie 1.588,91 zł. Z deklaracji VAT-7K wynika, że w poszczególnych kwartałach 2015 r. skarżący wykazywał następujące kwoty uzyskane z dostawy towarów (na potrzeby podatku od towarów i usług): w I kwartale – 12 727 zł. w II kwartale – 3.667 zł, w III kwartale – 5.347 zł, w IV kwartale – 2.820 zł. Skarżący jako przedsiębiorca nabył kolejnych kwartałach 2015 r. towary za kwotę: 13.912 zł, 3.542 zł, 7.044 zł, 1.403 zł. Żona skarżącego w 2014 r. osiągnęła przychód w wysokości 37.094,47 zł, co dało jej dochód w wysokości 35.425,75 zł. Skarżący poinformował także, że posiada wierzytelność w wysokości 132.000 zł, jednakże jego nierzetelny dłużnik pozostaje w upadłości likwidacyjnej i prawdopodobieństwo odzyskania pieniędzy jest bardzo małe. Wskazał także, że na opał wydaje 350 zł, na energię elektryczną – 250 zł, a na wyżywienie 1.800 zł. Mimo wezwania referendarza sądowego z dnia 16 marca 2016 r., skarżący nie przedstawił: 1/ zaświadczenia o wysokości dochodów osiąganych przez żonę skarżącego za ostatnie 3 miesiące, 2/ wyciągów i wykazów z posiadanych przez żonę skarżącego rachunków i lokat bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, 5/ odpisu umowy najmu mieszkania, w którym przebywa żona skarżącego. Skarżący oświadczył przy tym, że nie posiada rachunków i lokat bankowych, nie przedstawił też informacji odnośnie do kredytu hipotecznego obciążającego dom jednorodzinny, mimo takiej informacji zawartej w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stwierdził również, że nie zna podstawy prawnej nałożenia na niego obowiązków dostarczenia dokumentów od jego żony, mimo że zamieszkuje ona poza miejscem jego zamieszkania i oświadczenia o prowadzeniu przez małżonków odrębnych gospodarstw domowych. Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu przyznania prawa pomocy. Skarżący wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia, w którym zarzucił, że nie przeanalizowano dokumentów, które dostarczył, nie wyliczono dochodu przypadającego miesięcznie na członka rodziny. Zarzucił, że referendarz skoncentrował się na braku dowodów, które winna przedstawić żona wnioskodawcy, czyli – jak podkreślił skarżący - osoba nie wnosząca o przyznanie prawa pomocy. Skarżący podkreślił, że referendarz dysponował zeznaniami małżonków za rok 2014 r. oraz deklaracjami VAT-7 skarżącego. Skarżący wyraził wątpliwości, czy żądanie by przedstawił zaświadczenie o wysokości dochodów żony za ostatnie 3 miesiące, znajduje umocowanie w obowiązujących przepisach prawa i nie stanowi zbytniej ingerencji w prywatność osoby trzeciej, podobnie jak wezwanie do przedstawienia wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych. Podniósł, że wymaganie by jego żona przedstawiła takie zaświadczenie od pracodawcy wiąże się z koniecznością poinformowania osoby trzeciej o toczącym się postępowaniu sądowym, co stanowi naruszenie wynikającego z art. 47 Konstytucji RP, prawa do ochrony życia rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz wynikającej z art. 49 Konstytucji RP wolności i ochrony tajemnicy komunikowania się. W ocenie wnioskodawcy zaskarżone postanowienie jest błędne i brak mu oparcia w obowiązującym prawie, faktach oraz doświadczeniu życiowym. Skarżący podkreślił, że rodzina wnioskodawcy jest pięcioosobowa. Dochód przypadający miesięcznie na jednego członka rodziny jest niższy niż 800 zł, czyli kwota uprawniająca do korzystania ze wsparcia ze strony Państwa w ramach programu 500+. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej w skrócie jako P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Ustawodawca w art. 246 § 1 P.p.s.a. uzależnił przyznanie prawa pomocy od wykazania przez stronę, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący nie uczynił zadość tym wymaganiom. Odnosząc powyższe do okoliczności faktycznych przedstawionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, referendarz sądowy trafnie wskazał, że skarżący prowadzi wciąż działalność gospodarczą, która mimo zmniejszenia skali w ostatnich latach wciąż generuje kilkudziesięciotysięczne przychody w skali roku. Skarżący prowadzi także działalność rolniczą. Żona skarżącego, według oświadczenia we wniosku, uzyskuje wynagrodzenie za pracę w wysokości 4500 zł. Osiągane dochody pozwalają regulować bieżące wydatki, w tym spłacać kredyt samochodowy. Skarżący wprawdzie przedstawił upomnienie bankowe z 10 marca 2016 r. o zaleganiu z ratą, tym niemniej zaległość wynosiła jeden miesiąc, co oznacza, że kredyt zaciągnięty w 2012 r. spłacany jest systematycznie. Tymczasem koszty sądowe, które skarżący mógłby w niniejszej sprawie ponieść, to 500 zł wpisu od skargi, a następne - już tylko ewentualne i zależne od wyniku rozstrzygnięcia sądowego - to opłata kancelaryjna za odpis wyroku z uzasadnieniem w wysokości 100 zł i ewentualny wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 250 zł. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych (kredyt samochodowy) ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową wnioskodawcy, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o pozytywnym załatwieniu jego wniosku. Konieczność spłacania kredytu nie przesądza o braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy nie tyle istotna jest wysokość deklarowanych przez stronę wydatków, co kwota wydatków uznawanych za niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny i zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. Tymczasem spłata zobowiązań finansowych nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Podobnie jak referendarz, sąd podzielił, prezentowany w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06). W ocenie sądu uzasadniona jest ocena referendarza, który nie dał wiary wyjaśnieniom skarżącego, że nie posiada żadnych kont bankowych i związku z tym nie może przedstawić żądanych wyciągów i wykazów. O fakcie posiadania rachunku(ów) świadczyć może chociażby sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej. Z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. 2015 r., poz. 584 ze zm.), wynika, że dokonywanie lub przyjmowanie płatności związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą następuje za pośrednictwem rachunku bankowego przedsiębiorcy w każdym przypadku, gdy stroną transakcji, z której wynika płatność, jest inny przedsiębiorca. W tym kontekście niewiarygodne są wyjaśnienia strony jakoby nie posiadała ona żadnego rachunku bankowego, w sytuacji gdy prowadzi działalność gospodarczą. Również transakcje z urzędem skarbowym i ZUS-em odbywają się co do zasady za pośrednictwem rachunków bankowych. Kolejną kwestią rzutującą na negatywne załatwienie wniosku skarżącego jest niedostarczenie, mimo wezwania referendarza sądowego, wyciągów i wykazów z rachunków bankowych żony skarżącego, zaświadczenia o wysokości jej wynagrodzenia oraz odpisu umowy najmu mieszkania (czynsz miałby wynosić, zgodnie z oświadczeniem skarżącego 1500 zł). Wbrew wątpliwościom skarżącego, wyrażonym w sprzeciwie wezwanie skarżącego do przedstawienia zaświadczenia o zarobkach żony, z którą skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nie stanowi naruszenia życia prywatnego, ani nie narusza wolności i tajemnicy komunikowania się. Podkreślić należy, że obowiązek przedstawienia i udokumentowania dochodów i wydatków wszystkich wynika z treści art. 252 § 1 P.p.s.a., który przewiduje, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek złożyć oświadczenie obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Również z treści formularza (PPF), którego wzór stanowi część rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257), wynika że wnioskodawca ma obowiązek podać dane osobowe i dochody osób z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Ujawnienie tych danych jest niezbędną koniecznością w sytuacji, gdy skarżący ubiega się o zwolnienie z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Bez tych danych referendarz ani sąd nie byłby w stanie ocenić, czy wnioskodawca nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, bądź że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Referendarz sądowy prawidłowo wyjaśnił i ocenił, że instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich". Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Tymczasem skarżącego trudno uznać za osobę ubogą - posiada majątek nieruchomy (dom, gospodarstwo rolne – nie zmienia tego fakt posiadania przez agencję rządową prawa pierwokupu), a także ruchomy – dwa auta osobowe. Dodatkowo skarżący ma możliwość pozyskania środków na udział w postępowaniu przed sądem administracyjnym na takich samych zasadach, na jakich pozyskuje środki na regulowanie zobowiązań w sferze prywatnej. Przyznania prawa pomocy nie może bowiem uzasadniać chęć zaspokojenia w pierwszej kolejności innych zobowiązań, preferencyjnie traktowanych przez skarżącego. Nie sposób również przyjąć, aby uprawnione i społecznie usprawiedliwione było przenoszenie ciężaru ryzyka spłaty pożyczki na ogół społeczeństwa. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. Ake.