I SA/Łd 610/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział I w składzie następującym: Sędzia WSA Cezary Koziński po rozpoznaniu w dniu 18 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z 4 sierpnia 2017 r., w przedmiocie wniosku P. M. o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi P. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł.) z dnia [...] r. Nr [...], UNP: [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postępowanie w niniejszej sprawie toczy się w przedmiocie skargi P. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z [...] r. w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008 r. W toku postępowania referendarz sądowy postanowieniem z 18 października 2016 r. odmówił przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał między innymi, że strona, mimo wezwania, nie wskazała źródeł bieżącego utrzymania oraz wydatków z tytułu spłaty kredytu i alimentów. Referendarz uznał zatem za niewiarygodne jej twierdzenia o braku środków umożliwiających pokrycie kosztów postępowania. Wyrokiem z 11 kwietnia 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę. Skarżący wystąpił następnie z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia powyższego wyroku, załączając formularz PPF z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z 8 maja 2017 r. starszy referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego. Po rozpatrzeniu sprzeciwu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z 31 maja 2017 r. utrzymał w mocy postanowienie referendarza. Kolejnym wnioskiem z 17 maja 2017 r. skarżący wystąpił o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Z przedstawionego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz akt sprawy wynikało, że skarżący w dalszym ciągu samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Majątek wnioskodawcy stanowi dom o powierzchni 160 m2 i wartości 300.000 zł, obciążony hipoteką na rzecz banku oraz udział wynoszący ½ w nieruchomości zabudowanej domem, o wartości ok. 200.000 zł, a także samochód Volkswagen T4 z 2000 r. o wartości ok. 6.000 zł. Wnioskodawca wskazał, że miesięcznie ponosi wydatki w wysokości 750 zł z tytułu alimentów, 730 zł na spłatę kredytu oraz ok. 1000 zł tytułem kosztów utrzymania. Skarżący oświadczył, że źródłem jego utrzymania jest praca dorywcza i pomoc rodziców. W uzupełnieniu wniosku podatnik nadesłał oświadczenie syna potwierdzające otrzymywanie alimentów w wysokości 750 zł, zenanie podatkowe za 2016 r., z którego wynikał dochód skarżącego z innych źródeł w wysokości 1.357 zł. Skarżący udokumentował dalej wysokość podatku od nieruchomości w wysokości 686 zł rocznie oraz wysokość rat kredytowych, wskazanych wcześniej w formularzu PPF. Podatnik nadesłał także rachunek za energię elektryczną wysokości ok. 100 zł na miesiąc oraz informację, że za okres kwiecień–maj miał do dopłaty kwotę 125 zł. Postanowieniem z 4 sierpnia 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez stronę zakresie. W uzasadnieniu referendarz podkreśli, że obowiązkiem strony ubiegającej się o pomoc państwa w opłaceniu kosztów profesjonalnego pełnomocnika jest rzetelne przedstawienie sytuacji finansowej. Tymczasem wnioskodawca, w toku całego postępowania, konsekwentnie nie wskazuje wysokości posiadanych dochodów oraz pomocy uzyskiwanej od rodziców. Uchyla się także – mimo kierowanych do niego wezwań – od przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych, które mogłyby zobrazować wielkość środków stanowiących źródło pokrycia comiesięcznych wydatków skarżącego, przekraczających 2.500 zł. Brak tych informacji w zestawieniu z wysokością ponoszonych wydatków, z których znaczna część nie może zostać potraktowana jako stanowiące niezbędne koszty utrzymania osoby ubogiej, przeczyła w ocenie referendarza twierdzeniom strony, iż nie jest w stanie ponieść kosztów pełnomocnika z wyboru w sprawie niniejszej. W sprzeciwie od postanowienia referendarza skarżący zarzucił naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 "Europejskiej Konstytucji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności", w zw. z art. 233 k.p.c. poprzez faktyczne ograniczenie dostępu do sądu. Zdaniem strony referendarz nie rozważył w sposób wnikliwy i szczegółowy wniosku strony, a przy ocenie tego wniosku pominął zasady doświadczenia życiowego i reguły logiki. Odmawiając ustanowienia pełnomocnika z urzędu referendarz zamknął mu tym samym drogę odwoławczą, ponieważ skarżący nie posiada odpowiednich funduszy na opłacenie adwokata, a tylko on może wnieść skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie, referendarz sądowy słusznie zwrócił uwagę, że aktualnie rozpoznawany wniosek jest ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Rozpoznanie takiego wniosku następuje w oparciu o art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). Przepis ten daje prawo uchylenia lub zmiany prawomocnego postanowienia wskutek zmiany okoliczności sprawy, z uwzględnieniem materialnych przepisów stanowiących podstawę przyznania prawa pomocy (art. 243 i nast. p.p.s.a.). Skarżący zatem, po prawomocnym oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, może wprawdzie złożyć kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, jednak rozpoznanie tego kolejnego wniosku nie może polegać na weryfikowaniu ocen i rozstrzygnięcia objętego wcześniejszym prawomocnym postanowieniem. Prawomocne postanowienie w tym zakresie wiąże nie tylko strony, ale także sąd. Ponowne rozstrzygnięcie w tym przedmiocie jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na takie okoliczności, które powstały później i w sposób zasadniczy zmieniły sytuację materialną strony (por. postanowienie NSA z 25 czerwca 2008 r., II OZ 654/08, CBOSA). W obecnie rozpoznawanym wniosku skarżący nie wskazał na żadną nową okoliczność świadczącą o pogorszeniu jego sytuacji materialnej, która wpływałaby w sposób zasadniczy na możliwości poniesienia kosztów postępowania. Już z tej tylko przyczyny rozpatrywany wniosek nie mógł być uwzględniony. W tym miejscu wskazać należy, że w poprzednim wniosku, dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych, złożonym 11 kwietnia 2017 r., skarżący przedstawiając swoją sytuację finansową wykazał, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, od 2015 r. pozostaje bez pracy bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych, a mimo to ponosi wydatki w wysokości 750 zł z tytułu alimentów, 750 zł na spłatę kredytu oraz ok. 400 zł tytułem kosztów utrzymania i 100 zł wydatków na benzynę. Wnioskodawca deklarował wówczas, że źródłem jego utrzymania jest praca dorywcza oraz pomoc ze strony rodziców, jednak nie wskazał wysokości dochodów z uzyskiwanych z tych źródeł. W rozpatrywanym obecnie wniosku skarżący w istocie powtórzył ww. informacje. Skarżący uchylił się również od wskazania wysokości dochodów oraz zakresu pomocy uzyskiwanej od rodziców. Ponadto referendarz trafnie zauważył, że skarżący nie wykazał również przesłanek przyznania prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym unormowaniem przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Obowiązkiem strony ubiegającej się o pomoc państwa w opłaceniu kosztów sądowych jest rzetelne przedstawienie swojej sytuacji finansowej. To strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie pomocy. Ponadto powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności, na które się powołuje. Uchylenie się strony od rzetelnego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (postanowienie NSA z 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). W rozpatrywanym obecnie wniosku skarżący – mimo że miał świadomość jakimi okolicznościami kierował się referendarz wydając postanowienia z 18 października 2016 r. i 8 maja 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy oraz sąd utrzymując postanowieniem z 31 maja 2017 r. rozstrzygnięcie referendarza – ponownie nie wykazał pokrycia dla regularnie ponoszonych wydatków, nie wyjaśnił wysokości dochodów, które uzyskuje z prac dorywczych, ani zakresu pomocy udzielanej mu przez rodziców. Podzielić zatem należy ocenę referendarza co do tego, że brak powyższych informacji w zestawieniu z wysokością ponoszonych co miesiąc wydatków rzędu 2.000 zł, z których większość nie może zostać potraktowana jako stanowiące niezbędne koszty utrzymania osoby ubogiej, przeczą twierdzeniom strony, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w sprawie, które na obecnym etapie (wpis od skargi kasacyjnej) sprowadzają się do kwoty 750 zł. Na koniec zwrócić wypada uwagę na fakt, że skarżący posiada znaczący majątek w postaci domu w S. oraz udział we współwłasności domu rodziców. Posiadanie tego majątku wyklucza możliwość uznania skarżącego za osobę znajdującą się na skraju ubóstwa, która to okoliczność wiązałaby się z ryzykiem wystąpienia zagrożenia dla jej koniecznego utrzymania. Reasumując, skoro w niniejszej sprawie stan rzeczy nie uległ istotnej zmianie, referendarz sądowy a za nim również sąd, nie mogli odmiennie oceniać kolejnego wniosku o przyznaniu prawa pomocy. Referendarz sądowy był zatem w pełni uprawniony do negatywnej oceny rozpatrywanego wniosku i w konsekwencji – do odmowy przyznania prawa pomocy. Odnosząc się do podniesionych w sprzeciwie zarzutów naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) wskazać należy, że przewidziane tam prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Z uwagi na ograniczoną ilość funduszy publicznych na udzielanie pomocy prawnej, koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości staje się przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. postanowienie NSA z 15 lipca 2015 r., I GZ 456/15 i powołane tam szeroko orzecznictwo NSA i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka; CBOSA). W ocenie Sądu, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności i powyżej przytoczonej argumentacji, należy podzielić stanowisko referendarza, że strona nie wykazała zaistnienia przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W tej sytuacji odmowa udzielenia jej prawa pomocy korzysta z ochrony przewidzianej tym unormowaniem i nie pozbawia skarżącego prawa do sądu, w rozumieniu powołanych wyżej przepisów Konstytucji i Konwencji. Mając powyższe na uwadze, uznać należy, że referendarz sądowy trafnie ocenił, iż przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 165 p.p.s.a. nie została spełniona, a zatem kwestionowane postanowienie, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., należało utrzymać w mocy. Ake.