I SA/Łd 615/09

Dnia 20 maja 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2010 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku D. K. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za miesiące: lipiec, sierpień, wrzesień i październik 2005 roku oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym za miesiąc listopad i grudzień 2005 roku postanawia: przyznać skarżącej – D. K. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 6 października 2009 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił przyznania skarżącej – D. K.-I. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za miesiące: lipiec, sierpień, wrzesień i październik 2005 r. oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym za miesiąc listopad i grudzień 2005 r. Skarżąca nie skorzystała z możliwości wniesienia sprzeciwu od powyższego postanowienia i w dniu 19 października 2009 r. uiściła wpis od skargi w kwocie 4.483 zł. Następnie wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę podatniczki na powyższą decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...]. Wobec treści wyroku skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę kasacyjną i złożyła na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przy czym w uzasadnieniu wniosku pełnomocnik skarżącej wskazał, że na podstawie art. 243 § 1 i art. 245 § 2 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wnosi o udzielenie jego mocodawczyni prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ponadto do wniosku załączył pismo, w którym stwierdził, iż wnosi o przyznanie skarżącej prawa pomocy poprzez zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej. Postanowieniem z dnia 26 marca 2010 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, przyjmując w związku z oświadczeniem skarżącej, że przedmiotem żądania zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest jedynie zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia Referendarz sądowy stwierdził, że wskazane przez skarżącą okoliczności faktyczne dotyczące jej sytuacji materialnej i możliwości płatniczych budzą liczne zastrzeżenia co do ich wiarygodności, głównie z uwagi na rozbieżności pomiędzy oświadczeniami samej wnioskodawczyni dotyczącymi wysokości jej dochodów oraz braku możliwości skorzystania z pomocy finansowej męża a przedłożonymi dokumentami mającymi te okoliczności potwierdzać. W tej sytuacji, w ocenie Referendarza sądowego, zachodzi brak możliwości przeprowadzenia całościowej oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych skarżącej w celu ustalenia, czy rzeczywiście obiektywnie odpowiada ona przesłankom uzasadniającym przyznanie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Ponadto w uzasadnieniu podkreślono, że skarżąca, mimo usilnie deklarowanej trudnej sytuacji majątkowej wynikłej między innymi z braku możliwości skorzystania z pomocy finansowej męża i braku możliwości podjęcia pracy, uiściła wpis od skargi w kwocie 4.483 zł. W konkluzji Referendarz sądowy stwierdził, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Od powyższego postanowienia w dniu 12 kwietnia 2010 r. skarżąca złożyła sprzeciw, wnosząc o jego uchylenie lub zmianę na podstawie art. 194 § 3 w związku z art. 198 i art. 258 § 3 p.p.s.a. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik skarżącej, kwestionując fakt braku dostatecznego sprecyzowania wniosku o przyznanie prawa pomocy, stwierdził, że złożony wniosek, wbrew twierdzeniom Referendarza sądowego wydającego postanowienie, nie dotyczył zwolnienia w zakresie całkowitym, lecz jedynie zwolnienia od całości kosztów sądowych bez wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Odnosząc się w dalszej kolejności do przyczyn odmowy przyznania prawa pomocy dotyczących obowiązku alimentacyjnego męża skarżącej, wskazanych przez Referendarza sądowego w zakwestionowanym postanowieniu, pełnomocnik skarżącej stwierdził, że strona pozostaje z mężem w stanie tzw. "separacji faktycznej". Mąż z własnego wyboru nie utrzymuje z nią kontaktu, przebywa w A., co z przyczyn obiektywnych utrudnia jakikolwiek z nim kontakt, a także świadczy o braku woli partycypowania przez niego w kosztach nie tylko postępowania sądowego, ale również w kosztach bieżącej egzystencji rodziny. W ocenie pełnomocnika obowiązek z art. 27 k.r.o. jest aktualny, gdy istnieje związana węzłem wspólnego pożycia rodzina, którą tworzą bądź bezdzietni małżonkowie, bądź jeden z małżonków pozostający z dziećmi we wspólnym gospodarstwie rodzinnym. Podzielając przy tym pogląd Sądu Najwyższego zawarty w wyroku z dnia 26 maja 1999 r. (III CKN 153/99), pełnomocnik skarżącej w konkluzji przyjął, że jeśli nie ma rodziny, to nie może istnieć wynikający z art. 27 k.r.o. obowiązek "zaspokajania potrzeb rodziny". Wychodząc z powyższego założenia pełnomocnik skarżącej stwierdził, że rozważania dotyczące zakresu obowiązków małżonka strony i ich wpływu na prawo pomocy dla skarżącej są całkowicie dowolne, pomijając już faktyczną niemożność wyegzekwowania od męża skarżącej jakiejkolwiek pomocy. Pełnomocnik skarżącej zakwestionował także istnienie pomiędzy skarżącą i jej mężem więzi małżeńskiej, posiłkując się w tym względzie stanowiskiem Sądu Najwyższego zawartym w wyroku z dnia 18 lutego 1998 r. (II UKN 523/97). Jednocześnie pełnomocnik skarżącej zakwestionował ustalenia Referendarza sądowego dotyczące wysokości miesięcznych kosztów utrzymania skarżącej, wskazując, że miesięczne płatności skarżącej z tytułu podatku od nieruchomości są niższe i wynosić mogą co najwyżej 59,4 zł. Ponadto pełnomocnik skarżącej odnosząc się do zawartych w postanowieniu Referendarza sądowego twierdzeń, iż skarżąca po wcześniejszej odmowie przyznania prawa pomocy, mimo akcentowanej trudnej sytuacji majątkowej, zdołała zgromadzić środki na uiszczenie wpisu od skargi w kwocie 4.483 zł, wskazał, że stwierdzenie to opiera się na mylnym i jednostronnie niekorzystnym dla skarżącej stwierdzeniu, że przedmiotowe pieniądze na wpis zostały wygospodarowane przez skarżącą z nieujawnionych źródeł, a zarazem, iż osiąga ona dochody wyższe od wskazanych i że jest w stanie pokryć koszty wpisu bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Pełnomocnik skarżącej podkreślił przy tym, że wydający postanowienie całkowicie odrzucił możliwość otrzymania przez skarżącą powyższej sumy od osoby trzeciej, która z dobrej woli mogła udzielić jednorazowej pomocy, w sytuacji gdy pomocy tej bezpodstawnie odmówił jej uprzednio organ państwa, które na mocy art. 45 Konstytucji RP, jak również ratyfikowanych umów międzynarodowych z zakresu ochrony praw człowieka, zobowiązane jest do przyznania prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Pełnomocnik skarżącej wskazał również, że ocena zdolności finansowej skarżącej zgodnie z zasadami zdrowego rozsądku powinna być czyniona w stanie faktycznym z daty złożenia wniosku, nie zaś w odniesieniu do stanu faktycznego dotyczącego wcześniejszych etapów postępowania. Sytuacja finansowa każdej osoby jest dynamiczna, zmienna w czasie. Nie jest zatem prawidłowe przyjęcie, że skoro skarżąca na etapie skargi do WSA uzyskała (samodzielnie lub z pomocą osób trzecich) środki finansowe, to uzyska je również na etapie skargi kasacyjnej. Ponadto w ocenie pełnomocnika skarżącej w niniejszej sprawie Referendarz sądowy wydający zaskarżone postanowienie zaniechał działań zmierzających do usunięcia wątpliwości dotyczących kondycji finansowej skarżącej, a przypisywanie skarżącej złej woli wskazywać może na fakt, że przedmiotowe rozstrzygnięcie zapadło bez dokładnej i obiektywnej analizy sprawy. Zdaniem pełnomocnika m.in. przykładem takiego podejścia jest też uznanie, że posiadany przez skarżącą samochód jest "drogi w eksploatacji" bez jakiejkolwiek, nawet szczątkowej analizy realiów sprawy dotyczących np. ustalenia, czy skarżąca z opisanego pojazdu w ogóle korzysta, czy też jest on nieużywany, właśnie ze względu na wysokie koszty eksploatacyjne połączone z brakiem środków finansowych u skarżącej. W końcowej części sprzeciwu pełnomocnik skarżącej, wskazując na minimalne wynagrodzenie w 2010 roku (1.317 zł), stwierdził, że kwota ta w zestawieniu z dochodami skarżącej jednoznacznie wskazuje, że nie powinna ona partycypować w kosztach postępowania i przyznane powinno być jej prawo pomocy. Autor sprzeciwu podkreślił również, że zarysowany we wniosku dochód rzędu 400-600 zł, jest jedynie przybliżonym szacunkiem, pewnym uśrednieniem, nie można bowiem przewidzieć, że za każdym razem skarżąca osiągnie taki dochód. Jak wynika z notoryjnej wiedzy o tym segmencie handlu, dostępnej przeciętnemu obywatelowi, nie można wykluczyć ryzyka, że w danym miesiącu skarżąca osiągnie zysk daleko niższy od zakładanego, a wręcz może nie osiągnąć żadnego zysku. Poniesienie kosztów sądowych może więc doprowadzić skarżącą do sytuacji, w której nie będzie ona w stanie zabezpieczyć podstawowych i koniecznych kosztów utrzymania. W związku z powyższym Sąd, korzystając z uprawnienia wynikającego z art. 255 p.p.s.a., zarządzeniem z dnia 19 kwietnia 2010 r. zobowiązał pełnomocnika skarżącej do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez wskazanie, czy skarżąca korzysta z pomocy finansowej osób trzecich (a jeśli tak - wskazanie kwoty środków uzyskiwanych z tego tytułu); nadesłanie wyciągów z posiadanych przez skarżącą rachunków i lokat bankowych, w tym rachunku związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą - z okresu ostatnich 3 miesięcy; nadesłanie deklaracji w podatku od towarów i usług VAT-7 za ostatnie 4 miesiące rozliczeniowe bądź zaświadczenia z urzędu skarbowego potwierdzającego fakt ich nieskładania, a także udokumentowanie wysokości miesięcznych stałych obciążeń jej gospodarstwa domowego - w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie pełnomocnik skarżącej w piśmie z dnia 29 kwietnia 2010 r. wyjaśnił, że skarżąca nie korzysta z pomocy finansowej osób trzecich, a ponadto przedstawił dokumenty i informacje dotyczące sytuacji majątkowej skarżącej, zgodnie z zarządzeniem z dnia 19 kwietnia 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z przepisu tego wynika zatem jednoznacznie, iż zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy wywołuje ten skutek, iż sąd wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznaje od początku, tzn. tak jakby wniosek ten nie był jeszcze przedmiotem analizy, oceny i rozpoznania. Sąd nie wypowiada się więc o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia i nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe lub co najmniej bardzo trudne. Jednocześnie należy mieć na uwadze, że opłaty sądowe nie powinny być przeszkodą dla obywatela w dochodzeniu swych praw na drodze sądowej. Przystępując do oceny wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w pierwszej kolejności odnosząc się do kwestii zakresu żądania nim objętego wskazać należy, iż wniosek ten obarczony był nieprecyzyjnym wskazaniem zakresu żądania i jego uzasadnienia. Analiza wniosku pod tym względem dowodzi bowiem, że wprawdzie skarżąca wskazała, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych, niemniej w uzasadnieniu wniosku, przywołując jako podstawę prawną żądania art. 243 § 1 i art. 245 § 2 p.p.s.a., wyraźnie stwierdzono cyt. "... wnoszę o udzielenie mojej Mocodawczyni prawa pomocy w zakresie całkowitym". Z kolei w piśmie załączonym do wniosku o przyznanie prawa pomocy pełnomocnik strony przedmiotem żądania objął zwolnienie z zapłaty wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Opisana rozbieżność w treści wniosku i jego uzasadnienia wymagała zatem wzięcia pod uwagę najszerszego zakresu zgłoszonego żądania, a w konsekwencji wezwania strony do złożenia oświadczenia w kwestii pozostawania w stosunku prawnym z pełnomocnikiem i podyktowana była koniecznością jednoznacznego ustalenia zakresu żądania wynikającego ze złożonego wniosku, tak by działanie referendarza sądowego arbitralnie nie rozstrzygało o przedmiocie tego żądania. Podkreślić przy tym należy, że z kwestionowanego postanowienia, wbrew twierdzeniom autora sprzeciwu, nie wynika, aby Referendarz sądowy rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy przyjął, że wniosek ten dotyczył "zwolnienia w zakresie całkowitym". Z przepisów regulujących problematykę prawa pomocy wynika, że nie zwolnienie, lecz prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Będzie ono zatem przyznane w zakresie całkowitym, jeżeli wnioskodawca wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), a w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przy czym w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych ustawodawca wyraźnie sprecyzował zakres żądania, wskazując w art. 245 § 3 p.p.s.a na możliwość ubiegania się o zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od opłat sądowych i wydatków. Przechodząc w dalszej kolejności do oceny merytorycznej wniosku o przyznanie prawa pomocy stwierdzić należy, że przedstawiona przez skarżącą sytuacja materialna i rodzinna pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Z oświadczeń skarżącej zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz akt sprawy, w tym nadesłanych przez nią wielu dodatkowych dokumentów i informacji, wynika w szczególności, że wnioskodawczyni prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jej mąż przebywa w A. i pozostaje z nią w separacji faktycznej. Małżonkowie pozostają przy tym w ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej. W związku z tym skarżąca nie posiada informacji dotyczących sytuacji majątkowej męża i uzyskiwanych przez niego dochodów i nie ma możliwości skorzystania z jego pomocy finansowej. W 2007 roku skarżąca osiągnęła z tytułu działalności gospodarczej dochód w wysokości 279.058,25 zł. W 2008 roku poniosła zaś stratę w kwocie 79.141,68 zł. Od października 2008 roku skarżąca praktycznie nie prowadzi działalności gospodarczej. W związku z działaniami organów podatkowych całość posiadanych przez nią środków finansowych została zajęta przez organy egzekucyjne. Aktualnie skarżąca utrzymuje się ze sprzedaży własnej używanej odzieży, zakupionej w minionych latach. Z tego tytułu osiąga dochód w wysokości ok. 400-600 zł miesięcznie. Obciążenie tak kształtującego się budżetu skarżącej stanowią wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które miesięcznie łącznie stanowią kwotę ok. 320 zł. Na kwotę tę składają się opłaty za wywóz śmieci (9 zł), podatek od nieruchomości (61,50 zł), opłaty za wodę (ok. 10 zł), opłaty za energię (220 zł), wydatki na leki (ok. 19 zł). Majątek skarżącej stanowią przy tym dwa lokale mieszkalne o pow. 73,66 m2 oraz o pow. 46,49 m2 znajdujące się na jednej działce, a ponadto samochód JEEP Grand Cherokee, rok produkcji 2005, zakupiony na raty, aktualnie zajęty przez Naczelnika Urzędu Skarbowego Ł.. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Sąd uznał, iż wniosek skarżącej zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu skarżąca wykazała bowiem dostatecznie, iż nie jest w stanie obecnie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżącą, jak wskazała we wniosku, utrzymuje się z dochodu osiąganego ze sprzedaży własnej odzieży używanej w wysokości 400-600 zł. Nie posiada innych źródeł dochodu ani oszczędności. Z akt sprawy wynika wprawdzie, że mimo niskiej kwoty dochodu i stałych wydatków związanych z własnym utrzymaniem, skarżąca zgromadziła środki na uiszczenie wpisu od skargi w wysokości 4.483 zł, jednakże stwierdziła, iż środki te uzyskała od osoby trzeciej, która z dobrej woli mogła jej udzielić jednorazowej pomocy. Te twierdzenia, jak również dotyczące braku możliwości otrzymania wsparcia finansowego ze strony męża, trudno jest Sądowi zweryfikować, a zatem należy je uznać za prawdziwe. Fakt zapłaty wpisu od skargi nie musi oznaczać, że strona nadal posiada możliwość pozyskania środków na poniesienie dodatkowych kosztów sądowych. Istnienie takich możliwości Sąd ocenił na podstawie przedstawionych obecnie przez skarżącą twierdzeń i dokumentów. Istotne jest również to, że skarżąca wskazała obecnie niską kwotę stałych wydatków miesięcznych związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego – 320 zł, choć wiadomo, że musi także ponosić wydatki np. na zakup żywności. Mając na uwadze powyższe uznać należało, że skarżąca wykazała, że znajduje się w na tyle trudnej sytuacji majątkowej, iż uzasadnione byłoby przyznanie jej prawa pomocy na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Dochodząc do takiego rozstrzygnięcia Sąd miał w znacznej mierze na uwadze, że nawet w razie istnienia pewnych wątpliwości co do braku możliwości poniesienie przez stronę kosztów sądowych i praktycznego wyczerpania możliwości ustalenia w tej mierze stanu faktycznego, przede wszystkim należy mieć na uwadze konstytucyjną zasadę prawa obywatela do sądu. Końcowo na marginesie niniejszej sprawy wyjaśnić należy, że wskazane przez pełnomocnika skarżącej przepisy art. 194 § 3 i art. 198 p.p.s.a nie znajdują zastosowania w postępowaniu wywołanym wniesieniem sprzeciwu. Instytucję sprzeciwu regulują bowiem przepisy art. 259-260 p.p.s.a. Podkreślić przy tym należy, że sprzeciw, jest szczególnym środkiem zaskarżenia o charakterze niedewolutywnym. Jego skuteczne wniesienie powoduje zatem, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 p.p.s.a.). Sąd nie wypowiada się przy tym o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia, a tym bardziej nie dokonuje zmiany bądź uchylenia tego orzeczenia. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku art. 245 § 3 i art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia. (MSi)