I SA/Łd 636/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodnicząca: Sędzia NSA Teresa Porczyńska Sędziowie: Sędzia WSA Bożena Kasprzak Sędzia WSA Paweł Kowalski (spr.) Protokolant: Szymon Chrostek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu podatku od nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi M. B. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych powiększoną o kwotę podatku od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. I SA/Łd 636/12 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Ł. z [...] r. odmawiającą A. S. umorzenia zaległości z tytułu podatku od nieruchomości w wysokości 14.907,00 zł wraz z odsetkami. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że wnioskiem z dnia 16 lipca 2010 r. A.S. zwróciła się do organu pierwszej instancji o umorzenie należności z tytułu podatku od nieruchomości położonej w Ł. przy ul. A 3 za okres od 2006 r. do maja 2010 r. w wysokości 14.907,43 zł z odsetkami. Jako podstawę żądania wskazała trudną sytuację finansową, gdyż utrzymuje się z emerytury w wysokości 595 zł i większość świadczenia przeznacza na leczenie. Nie może podjąć dodatkowej pracy z uwagi na wiek (74 lata) i stan zdrowia. Wyjaśniła również, że nieruchomość, której dotyczy zaległość została zlicytowana w sierpniu 2008 r. i cały przychód został zabrany przez urząd skarbowy. Strona pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem Z. S., osiągającym dochód z emerytury w wysokości 662 zł i synem T.S. - bezrobotnym. Rodzina zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym o powierzchni 46 m2. Innego majątku strona nie posiada. Wnioskodawczyni ponosi koszty z tytułu miesięcznych opłat eksploatacyjnych: czynsz -140 zł, energia elektryczna - 150 zł, gaz - 43 zł, inne - 50 zł. Zaległości w stosunku do Urzędu Skarbowego wynoszą 25.000 zł, a w stosunku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych 15.000 zł. Burmistrz Miasta Ł. odmówił A. S. umorzenia zaległości, powołując art. 67a § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.; dalej "O.p."), a wskazaną na wstępie decyzją SKO utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Od decyzji SKO w S. A. S. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł., który wyrokiem z dnia [...] r. (I SA/Łd [...]) uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że organ prawidłowo prowadził postępowanie na podstawie art. 67a § 1 O.p., nie zaś art. 67b tej ustawy. Uznał natomiast, że nie zostały ustalone wszystkie istotne elementy stanu faktycznego sprawy, niezbędne dla oceny zaistnienia przesłanki "ważnego interesu podatnika", czym naruszono ogólne zasady postępowania wynikające z Ordynacji podatkowej: zasadę zaufania do organów podatkowych (art. 121), prawdy obiektywnej (art. 122) oraz zupełności postępowania podatkowego (art. 187), co w rezultacie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd zgodził się z organami, że ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej spoczywa na przedsiębiorcy, zaznaczył jednak, że wyciąganie z tej tezy wniosków negatywnych dla podatnika, byłoby zasadne tylko wtedy, gdyby organ stwierdził brak należytej staranności w działaniu podatnika, czy też jego niedbalstwo, prowadzące do utraty zdolności finansowych. W ocenie Sądu, przez "ważny interes podatnika" należy rozumieć również takie względy, które mogłyby powodować zachwianie podstaw jego egzystencji. Wskazał, że wprawdzie w decyzjach obu instancji organy kwotowo podały dochody rodziny skarżącej pozostającej we wspólnym z nią gospodarstwie domowym, a także główne koszty utrzymania, poinformowały również o postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym innych zobowiązań (w tym podatkowych), nie podały jednak jaką kwotą skarżąca dysponuje po uiszczeniu wszystkich stałych obciążeń (w tym obciążeń wynikających z prowadzonego postępowania egzekucyjnego) i czy w ramach tej kwoty będzie możliwe spłacenie zaległości, o których umorzenie skarżąca wystąpiła z przedmiotowym wnioskiem. Sąd zauważył też, że nie jest ważny stan majątkowy drugiej współwłaścicielki nieruchomości B. R., co błędnie eksponował organ pierwszej instancji. Wskazał, że organy podały informację o postępowaniu egzekucyjnym z tytułu innych zaległości, ale nie wyjaśniły, czy postępowanie to zostało już zakończone, czy też prowadzone jest nadal, co wymaga szczegółowego ustalenia, gdyż jest istotne dla wykazania jakim dochodem rodzina skarżącej faktycznie może dysponować. Sąd argumentował, że istnienie zaległości z różnych tytułów nie pozbawia podatnika automatycznie możliwości skutecznego ubiegania się o umorzenie jednego z długów. Dla zastosowania ulgi podatkowej ważna jest bowiem aktualna sytuacja życiowa, majątkowa, rodzinna i zdrowotna zobowiązanego, a nie ustalanie hierarchii ważności ciążących na nim zobowiązań. W konkluzji Sąd zlecił organowi dokonanie oceny, czy dochód, którym dysponuje rodzina skarżącej umożliwia uregulowanie zaległego podatku, a także czy rodzina ta posiada realną możliwość zwiększenia dochodu w przyszłości. Na skutek powyższego wyroku SKO uchyliło decyzję organu pierwszej instancji z [...] r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Decyzją z [...] r. Burmistrz Miasta Ł. ponownie odmówił A. S. umorzenia zaległości z tytułu podatku od nieruchomości, zaś po rozpatrzeniu odwołania w dniu [...] r., SKO utrzymało zaskarżone rozstrzygnięcie w mocy. Organ odwoławczy wskazał, że z informacji nadesłanych przez stronę w toku ponowionego postępowania wynikało, iż sytuacja majątkowa wnioskodawczyni nie uległa poprawie. Strona nadal pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem i bezrobotnym synem. Z tytułu utrzymania mieszkania komunalnego ponosi koszty w kwocie: 140 zł za czynsz, 150 zł za energię elektryczną, 43 zł za gaz, 50 zł z tytułu innych opłat. Ogółem zajęcia komornicze wynoszą 67.460,69 zł. Z emerytury podatniczki komornik co miesiąc potrąca 150 zł na rzecz ZUS. Podatniczka otrzymuje emeryturę w wysokości 596,42 zł, a jej mąż – 662 zł. Organ wywodził, że wnioskodawczyni i B. R., gdy prowadziły działalność gospodarczą, nie regulowały m.in. podatku od nieruchomości (od 2006 r.), należności z tytułu ubezpieczeń społecznych, kredytów i innych zobowiązań. Doprowadzając do powstania zaległości nie dołożyły należytej staranności do ich zminimalizowania. Mimo zapewnień nie regulowały należności. SKO wskazało, że ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej ponosi przedsiębiorca, który powinien być przygotowany na ewentualne problemy finansowe i w razie gdyby one wystąpiły, w pierwszej kolejności poszukiwać rozwiązania we własnym zakresie, bez udziału środków publicznych. Z akt nie wynika natomiast by podatniczka podejmowała tego rodzaju próby. Organ podkreślił, że sama niewypłacalność nie jest przesłanką umorzenia zaległości podatkowych. Organ odwoławczy nie stwierdził, by wystąpiły przyczyny o charterze nadzwyczajnym lub losowym, które uniemożliwiały stronie uregulowanie zobowiązań podatkowych. W ocenie organu stan faktyczny został dostatecznie wyjaśniony i w oparciu o poczynione ustalenia zasadnym było odmówienie stronie umorzenia objętych wnioskiem zaległości podatkowych w ramach uznania administracyjnego. W skardze A. S. wskazała, że ma 78 lat i w tym wieku i stanie zdrowia nie ma już realnych szans na znalezienie zatrudnienia, które umożliwiłoby uzyskanie środków na uregulowanie zaległości. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie wyrażone w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z 30 listopada 2012 r., stanowiącym uzupełnienie skargi, pełnomocnik skarżącej z urzędu zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 121 § 1 i § 2, art. 122 i art. 187 § 1 O.p. w związku z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 13 marca 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej "P.p.s.a.") poprzez zaniechanie ustalenia oraz dokonania oceny, czy dochód którym dysponuje rodzina skarżącej umożliwia uregulowanie zaległego podatku od nieruchomości oraz czy rodzina ta posiada realną możliwość zwiększenia dochodu w przyszłości, w sytuacji gdy organy podatkowe były zobowiązane do poczynienia powyższych ustaleń z uwagi na związanie wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w wyroku WSA w Ł. w sprawie I SA/Łd [...]. Podnosząc powyższe pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o przyznanie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W odpowiedzi na to pismo organ podtrzymał swoje stanowisko. Na rozprawie w dniu 22 stycznia 2013 r. pełnomocnik skarżącej popierając skargę wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu w wysokości 150% wartości minimalnej stawki, uzasadniając to nakładem pracy (stawiennictwem na dwóch terminach rozprawy oraz sporządzeniem pisma stanowiącego uzupełnienie skargi) i oświadczając, że koszty zastępstwa nie zostały uiszczone ani w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Zasada związania organu ponownie rozpatrującego sprawę dotyczy zarówno sentencji jak i uzasadnienia orzeczenia. W uzasadnieniu bowiem sąd wyraża ocenę prawną zaskarżonego aktu oraz udziela organom wskazań co do dalszego postępowania. Sąd pierwszej instancji uchylając zaskarżoną decyzję w dniu [...] r. (I SA/Łd [...]) wskazał na potrzebę ustalenia przez organ, czy dochód, którym dysponuje rodzina skarżącej umożliwia uregulowanie zaległego podatku, a także czy rodzina ta posiada realną możliwość zwiększenia dochodu w przyszłości. Zaleceń tych organ nie wykonał. Owszem ustalono w toku postępowania wysokość emerytury otrzymywanej przez skarżącą i jej męża, kwoty poszczególnych wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania, wartość zadłużenia z różnych tytułów oraz kwotę comiesięcznych potrąceń komorniczych na rzecz ZUS, niemniej jednak organ nie dokonał oceny tych faktów w kontekście wytycznych sformułowanych przez Sąd we wcześniej wydanym w tej sprawie wyroku. W myśl art. 67a § 1 pkt 3 O.p. organ podatkowy, na wniosek podatnika, z zastrzeżeniem art. 67b, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem podatnika lub interesem publicznym, może umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe, odsetki za zwłokę lub opłatę prolongacyjną. Decyzja w tej sprawie jest decyzją uznaniową, z której istoty wynika pozostawienie organowi swobody wyboru określonego rozwiązania, co oczywiście musi być odpowiednio uzasadnione. Uznanie administracyjne sprowadza się do tego, że organ podatkowy jest zobligowany do ustalenia, czy w danej sprawie mają miejsce przesłanki uzasadniające przyznanie ulgi. Musi zatem wszechstronnie wyjaśnić okoliczności faktyczne po to, aby na tej podstawie stwierdzić, czy występuje "ważny interes podatnika" lub "interes publiczny". Pojęcia "ważny interes podatnika" lub "interes publiczny" nie mają definicji ustawowej. Na podstawie analizy orzecznictwa można wskazać na kilka głównych tez, które je precyzują: "Ważny interes podatnika to sytuacja, gdy z powodu nadzwyczajnych, losowych przypadków podatnik nie jest w stanie uregulować zaległości podatkowych. Będzie to utrata możliwości zarobkowania, utrata losowa majątku. Interes publiczny to sytuacja, gdy zapłata zaległości podatkowych spowoduje konieczność sięgania przez podatnika do środków pomocy państwa, gdyż nie będzie w stanie zaspakajać swoich potrzeb materialnych" (wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 1999 r., SA/Sz 850/98, niepubl.). "Przesłanki umorzenia (a więc ważny interes podatnika i interes publiczny) należy oceniać nie tylko w kontekście osobistej sytuacji majątkowej podatnika, lecz także z uwzględnieniem związku zachodzącego pomiędzy obniżeniem zdolności płatniczej a zajściem wypadków powodujących i uzasadniających niemożność zapłaty" (wyrok NSA z dnia 26 listopada 1999 r., I SA/Łd 13/98, niepubl.). "W sprawach stosowania ulg podatkowych przedmiotem oceny organów podatkowych musi być stan faktyczny, w tym głównie sytuacja finansowa, rodzinna i życiowa podatnika istniejąca w dacie rozstrzygnięcia sprawy" (wyrok NSA z dnia 27 czerwca 2000 r., I SA/Ka 1821/98 (w:) D. Jankowiak, Ordynacja podatkowa w orzecznictwie SN i NSA, Wrocław 2004, s. 179). O ile organy podatkowe ustaliły sytuację materialną i życiową skarżącej o tyle nie odniosły jej do wskazanych wyżej przesłanek z art. 67a O.p. Powołanie jedynie ustalonych okoliczności faktycznych jest niewystarczające dla uzasadnienia odmowy przyznania ulgi podatkowej. Zadaniem organu jest bowiem nie tylko zbadanie jaka jest sytuacja osobista wnioskodawcy, ale również to, czy w tym konkretnym analizowanym przypadku występuje "ważny interes podatnika" lub "interes publiczny", który pozwalałby na uwzględnienie wniosku. Jak wskazywały organy zadłużenie skarżącej z różnych tytułów jest bliskie 70 tysięcy złotych, podczas gdy miesięczne dochody trzyosobowej rodziny wynoszą około 1 250 zł (w tym 613 zł emerytura skarżącej), zaś wydatki, łącznie z komorniczym potrąceniem, stanowią kwotę rzędu 530 zł. W związku z takimi ustaleniami organy miały stwierdzić, czy dochód, którym dysponuje rodzina skarżącej pozwala na spłatę zaległego podatku oraz czy rodzina ta ma faktyczną możliwość zwiększenia dochodu w przyszłości, zważywszy między innymi na to, że skarżąca na dzień wydania zaskarżonej decyzji miała 78 lat. Zaskarżona decyzja nie zawiera ustaleń w tym zakresie, a może okazać się, że z dochodów rodziny skarżącej nie będzie możliwe uiszczenie przedmiotowej zaległości w jakiejkolwiek części (również w postępowaniu egzekucyjnym) i stan ten ma charakter trwały. Stwierdzenie przez organ tego rodzaju okoliczności niewątpliwie miałoby wpływ na ocenę tego, czy zachodzi przesłanka "ważnego interesu podatnika" lub "interesu publicznego", a w konsekwencji na możliwość uwzględnienia wniosku strony. Niewątpliwie umorzenie zaległości stanowi wyjątek od zasady powszechności opodatkowania, powinno być stosowane w szczególnie uzasadnionych wypadkach i nie może mieć charakteru powtarzalnego. Jednakże odmowa udzielenia ulgi wymaga wnikliwego uzasadnienia, aby kontrolując rozstrzygnięcie organu, sąd administracyjny nie miał wątpliwości, że wszystkie istotne elementy stanu faktycznego zostały wyjaśnione i wzięte pod uwagę. Analogicznie jak w poprzednio wydanym wyroku również tym razem Sąd uznał, że z uwagi na nieustalenie wszystkich istotnych elementów stanu faktycznego sprawy doszło do naruszenia ogólnych zasad postępowania wynikających z Ordynacji podatkowej: zasady zaufania do organów podatkowych (art. 121), prawdy obiektywnej (art. 122) oraz zupełności postępowania podatkowego (art. 187), co w rezultacie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Z uwagi na zwiększony nakład pracy, Sąd uwzględnił wniosek pełnomocnika z urzędu i przyznał mu wynagrodzenie w wysokości 150% stawki minimalnej w oparciu o art. 250 P.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c), § 19 pkt 1 i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). AK.