I SA/Łd 684/09

Dnia 20 września 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski po rozpoznaniu w dniu 20 września 2010 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku K. Sz. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. Sz. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006 rok postanawia: odmówić przyznania skarżącemu – K. Sz. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 4 lutego 2010 roku, wydanym po sprzeciwie od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 24 grudnia 2009 roku, odmówił K.S. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006 rok. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych dodatkowych informacji wynika, iż skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną B.S.. Utrzymuje się z wynagrodzenia ze stosunku pracy w wysokości około 1.300 zł, bowiem prowadzona działalność gospodarcza nie przynosi w chwili obecnej dochodów. Skarżący zamieszkuje wraz z żoną w lokalu należącym do córki. Od 21 kwietnia 2007 roku małżonkowie pozostają w ustroju rozdzielności majątkowej. Majątek skarżącego stanowią udziały w A Sp. z o.o. o wartości nominalnej około 45.500 zł, zajęte przez Naczelnika Urzędu Skarbowego. Skarżący wraz z małżonką ponoszą opłaty związane z utrzymaniem ww. lokalu w łącznej kwocie ok. 618 zł. Żona skarżącego uzyskuje dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie 2.450 zł brutto, obciążone w wysokości 50 % z tytułu zajęć komorniczych. Przychody skarżącego z prowadzonej działalności gospodarczej w 2007 roku wyniosły 1.505.112 zł, zaś koszty 1.453.716 zł, dając dochód zamykający się kwotą 51.395 zł. Przychód z działalności gospodarczej w roku 2008 wyniósł 5.509 zł i po odliczeniu kosztów w wysokości 783 zł przyniósł skarżącemu dochód w wysokości 4.726 zł. W roku 2008 podatnik uzyskał także dochód ze stosunku pracy wynikający z nadesłanego zeznania PIT 37 w wysokości 23.498,75 zł. Jednocześnie oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd wskazał, iż z porównania oświadczenia o miesięcznych dochodach (1.300 zł) oraz informacji wynikającej ze złożonej w rozpoznawanej sprawie deklaracji podatkowej PIT za 2008 r., zgodnie z którą skarżący osiągnął w tym okresie dochód w wysokości około 23,5 tys. zł, wynika, że część dochodów deklarowanych do opodatkowania (około 8.000 zł) nie ma pokrycia w jego wyjaśnieniach złożonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stwierdził, że z akt sprawy o sygn. I SA/Łd 682/09 wynika, iż w 2007 r. K.S. podjął szereg czynności w celu uchronienia posiadanego majątku przed ewentualną egzekucją zobowiązań podatkowych. W maju tego roku dokonał z żoną darowizny mieszkania na rzecz swej córki, natomiast w grudniu faktycznie zlikwidował działalność gospodarczą, którą dotąd prowadził wraz z W.K. w formie spółki cywilnej o nazwie B przekształcając ją w A Sp. z o.o. Mienie, którym zadysponował skarżący, było stosunkowo dużej wartości. Wartość mieszkania określono w umowie na 150 tys. zł. Z kolei majątek, którym skarżący dysponował w ramach spółki cywilnej, generował rocznie łączne przychody rzędu 3 mln zł (na podatnika przypadała połowa tej kwoty). Na przełomie 2007 i 2008 r. z łącznej sumy udziałów w nowo utworzonej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością o wartości nominalnej 241 tys. zł, podatnik wraz ze swym wspólnikiem przekazali swoim córkom A. M. S. i B.K., a także krewnej W.K. – H.G. udziały o wartości 150 tys. zł, czyli pozostali współwłaścicielami udziałów o wartości 91 tys. zł. Ponadto powołując się na utrwalone orzecznictwo NSA, Sąd podkreślił, że nie może wnosić o zwolnienie od kosztów sądowych strona, która bez ważnych powodów pozbawiła się wszelkich środków finansowych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1987 r., sygn. akt I CZ 26/87). Postanowieniem z dnia 19 maja 2010 roku Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie K.S. na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 4 lutego 2010 roku o odmowie przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniające zwolnienie skarżącego z ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Z wyjaśnień skarżącego, przedłożonych dokumentów i treści zażalenia wynika, że jedynym źródłem jego utrzymania jest wynagrodzenie otrzymywane w związku z zatrudnieniem w Spółce (1.300 zł brutto). W ocenie NSA nieracjonalne i niezrozumiałe jest to, że – jak zauważył Sąd pierwszej instancji - skarżący zaakceptował zmniejszenie zarobków do poziomu niewiele przekraczającego minimalną płacę ustawową, w sytuacji gdy jako współwłaściciel B spółki cywilnej uzyskiwał dochody czterokrotnie wyższe. Wniosek ten jest tym bardziej zasadny, że w świetle ustaleń poczynionych przez WSA w Łodzi z porównania oświadczenia o miesięcznych dochodach (1.300 zł) oraz informacji wynikającej ze złożonej w sprawie I SA/Łd 683/09 deklaracji podatkowej PIT za 2008 r., zgodnie z którą skarżący osiągnął w tym okresie dochód w wysokości ok. 23,5 tys. zł, wynika, że część dochodów deklarowanych do opodatkowania (około 8.000 zł) nie ma pokrycia w jego wyjaśnieniach złożonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie NSA, przedstawienie sytuacji materialnej skarżącego jest więc niespójne, co zasadnie wzbudziło wątpliwości WSA w Łodzi. Tym samym skarżący nie wykazał klarownie, że nie jest w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego, a taki obowiązek nakłada na niego art. 246 § 1 p.p.s.a Jednocześnie NSA podkreślił, iż nie można zgodzić się z argumentacją skarżącego, że o zasadności przyznania prawa pomocy przesądza okoliczność, iż łączna kwota wpisów od skarg we wszystkich toczonych z jego udziałem sprawach znacznie przewyższa udziały skarżącego w Spółce, które zostały zajęte. Przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd administracyjny bierze pod uwagę całą sytuację majątkową wnioskodawcy, a nie jej fragmentaryczny wycinek. Na gruncie rozpoznawanej sprawy działania skarżącego prowadzące do utraty kontroli nad swoim majątkiem w sytuacji wystąpienia prawdopodobieństwa (a nawet pewności) udziału w postępowaniu podatkowym, a w dalszej perspektywie potencjalnie w postępowaniu sądowoadministracyjnym, należy ocenić jako przejaw złej wiary. Zatem słusznie WSA w Łodzi, oceniając możliwość skarżącego uiszczenia wpisów od skarg we wszystkich sprawach, w których występuje jako strona przed WSA w Łodzi, wziął pod uwagę sytuację majątkową skarżącego sprzed podjęcia w.w. działań. Odmienna ocena naruszyłaby zasadę sprawiedliwości, która jako ogólna zasada ustrojowa i zasada orzekania sądowego wyrażona została w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Uwzględniając tę zasadę nie można zaakceptować zachowania, którego celem jest ochrona majątku własnego kosztem ogółu społeczeństwa w sytuacji, w której przepis prawa (art. 199 p.p.s.a.) wyraźnie wskazuje podmiot, który powinien ponieść wskazane tam koszty. Przepis prawa nie obarczył co do zasady kosztami postępowania sądowoadministracyjnego społeczeństwa, więc działanie w złej wierze w celu uniknięcia obowiązku partycypowania w w.w. kosztach godzi w sprawiedliwość społeczną. W związku z powyższym postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w odpowiedzi na wezwanie sądu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, skarżący ponownie zwrócił się o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym na urzędowym formularzu PPF oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oświadczył, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w sprawie, a jako nowe okoliczności uzasadniające wniosek wskazał, że w 2007 roku B s.c. wniosła aportem majątek do A Sp. z o.o., której udziałowcem pozostaje. A Sp. z o.o. nigdy nie przynosiła zysków, lecz straty. Nie uzyskiwał w związku z tym żadnych zysków z dywidendy. Nie mógł także poczynić żadnych oszczędności związanych z posiadanymi udziałami, które następnie zostały zajęte przez Urząd Skarbowy. Łączna kwota wpisów we wszystkich sprawach z jego udziałem wynosi blisko 100.000 zł. Do wniosku skarżący dołączył także bilanse oraz rachunki zysków i strat dokumentujące, że A Sp. z o.o. w roku 2008 ponosiła stratę w wysokości 126.140 zł, zaś w roku 2009 jej strata wyniosła 13.180 zł. Przedstawił również zaświadczenie o zarobkach uzyskiwanych przez jego żonę, potwierdzające fakt zajęcia komorniczego. Postanowieniem z dnia 29 lipca 2010 roku Referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazano, że w złożonym ponownie wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie wykazał nowych okoliczności faktycznych, które uzasadniałyby zmianę stanowiska o odmowie przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia w dniu 17 sierpnia 2010 roku skarżący złożył sprzeciw, zarzucając naruszenie przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, tj. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sytuacji, w której skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z tych względów wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego rozstrzygnięcia i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik skarżącego wskazał, że w treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia Referendarz sądowy powołał się na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 maja 2010 r., którym to postanowieniem zostało oddalone zażalenie skarżącego na postanowienie WSA w Łodzi z dnia 4 lutego 2010 r. odmawiające przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W postanowieniu tym NSA stwierdził m.in., że strona sama wyzbyła się kontroli nad uprzednio posiadanym majątkiem. Zdaniem pełnomocnika w złożonym ponownie wniosku o przyznanie prawa pomocy strona wskazała na nowe okoliczności, które nie były przedmiotem badania przez Sąd w toku postępowania dotyczącego przyznania prawa pomocy. Mianowicie strona złożyła bilanse A Sp. z o.o., z których wynikało, że już w 2008 roku Spółka poniosła stratę. Tymczasem NSA sugerował, że strona zaczęła wyzbywać się majątku później, co spowodowało pogorszenie sytuacji majątkowej bezpośrednio przed wszczęciem postępowania sądowoadministracyjnego. Skoro zatem Spółka już wtedy przynosiła stratę, to dla strony nie miał znaczenia fakt, jakie Spółka osiągnęła obroty – skarżący fizycznie nie miał żadnych zysków związanych z działalnością Spółki. W ocenie pełnomocnika strona załączyła również nowe, niezbadane wcześniej przez Sąd dokumenty, potwierdzające fakt obciążenia wynagrodzenia żony skarżącego z tytułu zajęć komorniczych. Ponadto dopiero po otrzymaniu wszystkich wezwań okazało się, że łączne wpisy we wszystkich sprawach, w których skarżącą jest B s.c., czy też skarżący (sam i z małżonką), wynoszą ok. 100.000 zł. Okoliczność ta prowadzi do sytuacji, w której skarżący nie mogą w żaden sposób spowodować, by ich sprawy zostały merytorycznie rozstrzygnięte przez WSA w Łodzi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Wniosek jest niezasadny. Zgodnie z art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie zaś do treści art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Jak wynika z wniosku, strona ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym określa art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W świetle tego przepisu przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ciężar dowodu powyższych okoliczności spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym użyty w art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże". Do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczeniem życiowym i dostępną wiedzą należy natomiast ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Przechodząc do merytorycznej oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych przede wszystkim zauważyć należy, że jest to kolejny wniosek w przedmiocie prawa pomocy złożony przez skarżącego w postępowaniu ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006 rok. Jak wynika bowiem z akt sprawy, postanowieniem z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 158/10, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie podatnika na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 4 lutego 2010 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowienie to jest więc prawomocne (art. 168 § 1 p.p.s.a.). Nie wyklucza to jednak możliwości ponownego ubiegania się przez stronę o przyznanie prawa pomocy, gdyż zgodnie z treścią art. 243 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku (na każdym jego etapie). Nie można jednak zapominać, że zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe. Wspomniana moc wiążąca w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, iż dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2006, s. 365). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że Sąd, rozpoznając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie może odstąpić od oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy zawartej we wskazanym wcześniej prawomocnym postanowieniu. Podkreślić przy tym należy, że możliwość zmiany bądź uchylenia wspomnianego orzeczenia daje art. 165 p.p.s.a., jednakże tylko i wyłącznie przy spełnieniu wskazanego w nim warunku, czyli zmiany okoliczności sprawy. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy przy tym rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia (por. T. Ereciński, w: Komentarz do K.p.c. III, LexisNexis, s. 661). W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy będzie to w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy. W niniejszej sprawie skarżący jako nowe okoliczności uzasadniające wniosek wskazał, że w 2007 roku B s.c. wniosła aportem majątek do A Sp. z o.o., której jest on udziałowcem. Spółka ta nigdy nie przynosiła zysków, lecz straty. W związku z taką sytuacja finansową nie mógł poczynić żadnych oszczędności związanych z posiadanymi udziałami, które następnie zostały zajęte przez Urząd Skarbowy. Łączna kwota wpisów we wszystkich sprawach z jego udziałem wynosi blisko 100.000 zł, nie miał możliwości odłożenia takiej kwoty. Ponadto skarżący dołączył bilanse oraz rachunki zysków i strat, potwierdzające, że A Sp. z o.o. w 2008 roku poniosła stratę w wysokości 126.140 zł, zaś w 2009 roku jej strata wyniosła 13.180 zł. W ocenie Sądu, powyższe okoliczności nie przesądzają o pogorszeniu sytuacji materialnej skarżącego, uzasadniającej zmianę postanowienia z dnia 4 lutego 2010 roku na podstawie wskazanego powyżej art. 165 p.p.s.a. W szczególności o niemożności poniesienia kosztów postępowania na obecnym etapie postępowania nie przesądza fakt, iż prowadzona poprzednio przez skarżącego spółka cywilna została przekształcona w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. Wykreślenie bowiem z rejestru faktycznie niefunkcjonującego podmiotu gospodarczego w żadnej mierze nie wpływa na pogorszenie kondycji finansowej skarżącego. Podobnie okoliczność, że A Sp. z o.o. w ostatnich dwóch latach działalności przyniosła straty, nie decyduje o braku możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów sądowych. Wskazać bowiem należy, że strata w zakresie prowadzonej przez Spółkę działalności jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych. W tym kontekście należy także zwrócić uwagę na obroty Spółki, jakie osiąga prowadząc działalność gospodarczą. Rozliczenie wyniku finansowego za 2009 rok dowodzi, że Spółka obraca znacznymi kwotami pieniędzy, jej przychody ze sprzedaży w 2009 roku wyniosły 2.652,746 zł. Skarżący zaś nadal jako prezes zarządu sprawuje faktyczną kontrolę nad majtkiem tejże Spółki, na co uwagę zwracał już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w postanowieniu z dnia 4 lutego 2010 roku. Podkreślenia wymaga przy tym fakt, że Spółka prowadzi działalność na znaczną skalę, co znajduje potwierdzenie w złożonych wyciągach z rachunku tejże Spółki, załączonych do sprawy o sygn. akt I SA/Łd 835/09. Analiza tych wyciągów dowodzi, że Spółka w ubiegłym roku co miesiąc dysponowała środkami kilkukrotnie przekraczającymi należności sądowe, w tym należności wynikające ze wskazanej obecnie łącznej kwoty wpisów od wszystkich skarg wniesionych przez skarżącego. Z wyciągów tych w szczególności wynika, że tylko w październiku 2009 roku z rachunku tego podjęto ponad 400.000 zł, przy czym większa część tej kwoty (ponad 300.000 zł) została podjęta w formie wypłaty gotówkowej. Ponadto z oświadczenia skarżącego wynika, że uzyskiwane przez jego żonę wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w stosunku do poprzednio deklarowanej kwoty (2.450 zł brutto) wzrosło i obecnie wynosi 3.040 zł brutto. Fakt zaś obciążenia dochodu żony skarżącego w związku z zajęciami komorniczymi został już przez skarżącego wskazany we wcześniej złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy. W tym stanie rzeczy uznać zatem należało, że ponowny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych nie wskazuje na zmianę okoliczności faktycznych, ani też prawnych w stosunku do tych, które stanowiły podstawę odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy postanowieniem z dnia 4 lutego 2010 r. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 oraz art. 170 i art. 165 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia. (MSi)