I SA/Łd 758/09

Dnia 26 stycznia 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Joanna Tarno (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Cisowska-Sakrajda Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski Protokolant: Asystent sędziego Joanna Skrzypczak-Zajger po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 stycznia 2010 roku sprawy ze skargi K. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszy Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na rzecz adwokat M. K. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu plus należny podatek od towarów i usług liczony od tej kwoty. I SA/Łd 758/09 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną z upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Zdrowotnych utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Zdrowotnych z dnia [...] nr [...], odmawiającą K. P. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy, za wymienione okresy rozliczeniowe 1999 r. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że pismem z dnia 27 marca 2009 r. K. P. zwrócił się z prośbą o umorzenie zadłużenia. Wyjaśnił, że w 1999 r. prowadził działalność gospodarczą pod nazwą Ochrona Mienia, jednak z powodu zabierania przez komornika 100 % należności nie był w stanie regulować należnych składek. Wyjaśnił również, że jego zdaniem komornik pobierając 100 % należności przekroczył swoje uprawnienia, więc zadłużenie powstało nie z jego winy. Pismem z dnia 27 kwietnia 2009 r. K. P. ponownie poinformował organ, że zadłużenie powstało z winy urzędnika państwowego i dlatego nie poczuwa się do obowiązku jego uregulowania. Wskazał ponadto, że nie dotyczą go przepisy, na które powołał się Zakład w swoim piśmie i nie jest istotne jaki jest jego stan posiadania. W związku z tym nie będzie przesyłał żadnych informacji o swojej sytuacji finansowej, długach i majątku. O anulowanie zadłużenia i zaliczenie jako składkowego okresu, którego zadłużenie dotyczyło, strona zwróciła się również do Sądu Rejonowego w Ł., który dniu 14 kwietnia 2009 r. przekazał pozew organowi do rozpatrzenia według właściwości. Z pozwu wynika m. in., że uciążliwości postępowania egzekucyjnego doprowadziły stronę do konieczności podjęcia leczenia w szpitalu psychiatrycznym. Po wyjściu ze szpitala zobowiązany ponad rok mieszkał w schronisku dla bezdomnych. W dniu 6 lipca 2009 r. został spisany kwestionariusz o możliwościach płatnika składek, zgodnie z którego wynika, że strona jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę z wynagrodzeniem miesięcznym w wysokości 1.300,00 zł brutto, otrzymuje również rentę w wysokości 1.000,00 zł, przyznaną na czas określony do 31 lipca 2009 r. W ocenie organu oznacza to brak podstaw prawnych do umorzenia składek na podstawie art. 28 ust 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz.887 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "u.s.u.s.", z tytułu całkowitej ich nieściągalności. Strona osiąga bowiem stały miesięczny dochód, co oznacza, że postępowanie egzekucyjne z wynagrodzenia za pracę może być prowadzone. Aktualnie zobowiązany ma kłopoty finansowe w związku z zadłużeniem wobec Funduszu Alimentacyjnego, jednak w ocenie Zakładu, fakt ten nie wyczerpuje dostatecznie dyspozycji § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), powoływanego dalej jako "rozporządzenie". Umorzenie zaległych składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne, jest realnie niemożliwe wywiązanie się ze zobowiązań wobec ZUS. W ocenie Zakładu przedstawione dokumenty dotyczące wysokości dochodów nie dają podstaw do stwierdzenia, że podjęcie spłaty zobowiązań spowodowałoby pogorszenie się sytuacji materialnej dłużnika. Organ wskazał ponadto, że mimo oświadczenia strony o wysokości otrzymywanego wynagrodzenia tj. (1.300,00 zł miesięcznie brutto), zgodnie z danymi wygenerowanymi z systemu KSI podstawa wymiaru składek za okres od stycznia do czerwca 2009 r. wynosiła średnio około 2.168,00 zł brutto. Z kwestionariusza zobowiązanego wynika, że spłaca on dwa kredyty w wysokości 1.500,00 zł i 800,00 zł w ratach po 310,00 zł i 215,00 zł miesięcznie. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy zobowiązany podniósł ponownie, że w czasie prowadzenia działalności gospodarczej uzyskiwał fundusze na opłacenie składek należnych ZUS, jednak komornik [...] Urzędu Skarbowego Ł. egzekwował 100 % jego należności. Nadmienił również, że obecna lepsza sytuacja finansowa jest chwilowa, natomiast argumenty dotyczące postępowania komornika powinny być wystarczającym wskazaniem do umorzenia zadłużenia. Wskazał, że po potrąceniu z tytułu prowadzonego postępowania egzekucyjnego, jego dochody stanowią: renta w wysokości 337,00 zł i wynagrodzenie za pracę w wysokości 550,00 zł miesięcznie, natomiast ma zobowiązania kredytowe, które będzie spłacał w ratach jeszcze 6 miesięcy po 550,00 zł., Dłużnik oświadczył, że biorąc pod uwagę koszty leczenia (cukrzyca, schizofrenia i nadciśnienie) oraz pogarszający się stan zdrowia, uzyskiwane dochody nie wystarczają mu na życie. Utrzymując w mocy decyzję Zakładu, Prezes ZUS stwierdził, że argumenty strony nie stanowią przesłanki do umorzenia zobowiązań na podstawie obowiązujących przepisów. Umorzenie zaległych składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne oraz znikome źródło przychodów na utrzymanie, jest realnie niemożliwe wywiązanie się ze zobowiązań wobec ZUS, a w rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie zachodzi. Pomimo złego stanu zdrowia, który nie został udowodniony żadnymi dokumentami, zobowiązany podjął zatrudnienie. Organ stwierdził, że brakuje również dokumentów potwierdzających trudną sytuację materialną strony, bowiem sama informacja o wysokości wydatków, uniemożliwia prawidłowe rozpatrzenie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Zgodnie z art. 47 u.s.u.s., na płatniku składek ciąży ustawowy obowiązek terminowego, comiesięcznego rozliczania i opłacania składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych dochodów, czy też problemów pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności. Obligatoryjność opłacania składek na ubezpieczenia społeczne dotyczy wszystkich płatników składek. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, odpowiada podmiot prowadzący tą działalność zarówno w trakcie jej prowadzenia jak i po zakończeniu. Organ wyjaśnił, że istnieje możliwość spłaty przedmiotowych zobowiązań w formie układu ratalnego, którego okres oraz wysokość rat będzie adekwatna do możliwości finansowych strony. Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego przez K. P. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że w 1999 r. komornicy zabierali mu 100% dochodu i nie mógł opłacać należnych składek z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Wyjaśnił, że do 31 lipca 2009 r. otrzymuje rentę okresową w wysokości 337 zł netto i pobory 500 zł netto. Oprócz zobowiązań z tytułu składek ma również zasądzone alimenty na troje dzieci. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1296) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły prawa, i to przynajmniej w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga jest niezasadna, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Należności z tytułu składek zasadniczo mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.). Zgodnie z ust. 3 art. 28 całkowita nieściągalność, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust 3a). Warunkiem niezbędnym (ale nie wystarczającym) jest zaistnienie okoliczności wymienionych w § 3 ust. 1 rozporządzenia, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Okoliczności wymienione w tym przepisie nie mają charakteru katalogu zamkniętego, o czym świadczy użyte w nim sformułowanie "w szczególności". Nie muszą występować łącznie i dają możliwość organowi uwzględnienia jeszcze innych ważnych przyczyn trudnej sytuacji zobowiązanego. Decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są na zasadzie uznania administracyjnego. Oczywiście podlegają one kontroli sądowej, ale ze względu na specyficzny charakter spraw, których dotyczą, kontrola ta ma zakres nieco ograniczony. Jeżeli zatem organ poprawnie przeprowadzi postępowanie dowodowe i dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, to samo wyprowadzenie wniosku przesądzającego o wyniku sprawy jest zagadnieniem natury słusznościowej, które pozostaje poza zakresem kontroli sądowej. Sąd administracyjny bada bowiem zgodność z prawem, a nie wnika w celowość wydania decyzji i rozstrzygnięcia sprawy w niej zawartego. Z tego też względu kontrola sądowa zmierza jedynie do ustalenia czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami (por. B. Adamiak, J. Borkowski Kodeks postępowania administracyjnego, Warszawa 2006, s. 505). Podkreślić należy bowiem, że nawet spełnienie przesłanki całkowitej nieściągalności nie powoduje automatycznie obowiązku umorzenia należności przez organ. Odnosząc się natomiast do przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia, należy stwierdzić, że przepis ten wymaga od zobowiązanego wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. A zatem ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia spoczywa na zobowiązanym. Treść przepisu należy więc odnieść do konkretnej sytuacji, tak, aby organ miał podstawy przypuszczać, że zapłata należności (jednorazowa, w ratach lub w drodze egzekucji) spowoduje egzystencjalną ruinę bytu zobowiązanego i jego rodziny. Nie wystarczy, gdy zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W takich przypadkach bowiem istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązku, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy. Przepisy nie wyjaśniają co należy uważać za zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, o którym stanowi pkt 1, jednakże dokonując wykładni gramatycznej należy przyjąć, że chodzi tu o niezbędne minimum, a nie o coś na przeciętnym, uśrednionym poziomie. Analizując dochody skarżącego organ wziął pod uwagę zarówno te, które strona ujawniła w toku postępowania, jak i te, które organ ustalił z urzędu i stwierdził, że ich wysokość oznacza brak całkowitej nieściągalności długu, a zarazem brak możliwości umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Organ wskazał i przeanalizował również obciążenia strony z tytułu kredytów i alimentów, nie mógł natomiast odnieść się do innych zobowiązań, których skarżący nie udowodnił w toku postępowania. Należy podzielić stanowisko organu, że umorzenie zaległych składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia i inne względy społeczne, strona nie ma realnych możliwości wywiązania się ze zobowiązań wobec ZUS – co w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiło. Błędne natomiast jest stanowisko Prezesa zaprezentowane na piątej stronie uzasadnienia zaskarżonej decyzji, iż przedstawione dokumenty dotyczące wysokości dochodów nie dają podstaw do stwierdzenia, że podjęcie spłaty zobowiązań spowodowałoby pogorszenie się sytuacji materialnej dłużnika. W ocenie Sądu dochody skarżącego nie są na tyle wysokie, aby podjęcie spłaty zaległości z tytułu składek było dla niego nieodczuwalne. Nie daje to jednak wystarczającej podstawy aby dług umorzyć, tym bardziej, że zobowiązany otrzymał propozycję spłaty zadłużenia w układzie ratalnym. W tej sytuacji, dokonując ogólnej oceny zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że organ przeanalizował sytuację życiową i materialną zobowiązanego, na tyle, na ile skarżący ją ujawnił i udowodnił oraz podjął decyzję mieszczącą się w pojęciu uznania administracyjnego. Odnośnie zarzutów dotyczących postępowania egzekucyjnego, należy stwierdzić, że wykraczają one poza przedmiot zaskarżonej decyzji. W postępowaniu egzekucyjnym służą stronie odrębne środki zaskarżenia, które nie mogą być analizowane w sprawie dotyczącej umorzenia zaległości z tytułu składek. Z powyższych względów, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd orzekł jak w sentencji.