II SA/Łd 1028/10

Dnia 16 lutego 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Protokolant asystent sędziego Marcelina Chmielecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lutego 2011 roku sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], nr [...], 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi T. B. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ulicy [...] kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych obejmującą stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., decyzją z dnia [...], nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], którą organ pierwszej instancji uchylił własną decyzję z dnia [...], zmienioną decyzją z dnia [...], jednocześnie orzekł w stosunku do B. M. o odmowie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego w roku 2008-2009 na osoby uprawnione, tj. M. M. i K. M. Jako podstawę prawną wydanego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało art. 24 ust. 1, w związku z art. 2 pkt 7 lit. d) oraz art. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. Nr 192, poz. 1378 ze zm.) W trakcie przeprowadzonego postępowania organ odwoławczy ustalił, żę wnioskiem z dnia 22 sierpnia 2008 roku B. M. wystąpiła do Prezydenta Miasta Ł. o ustalenie, w okresie świadczeniowym 2008/2009, prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na M. M. i K. M. Wspomnianą już decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł. przyznał wnioskowane świadczenia na okres od dnia 1 października 2008 roku do dnia 30 września 2009 roku, w kwocie 350 zł. miesięcznie na każdą z uprawnionych osób. Następnie decyzją z dnia [...] organ zmienił w/w rozstrzygnięcie w części dotyczącej wysokości świadczeń, podwyższając je do kwoty 400 zł. miesięcznie na każdą z osób uprawnionych. W dalszej kolejności Prezydent Miasta Ł. wymienioną we wstępie decyzją z dnia [...] uchylił w całości decyzję z dnia [...] i orzekł o odmowie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na M. M. i K. M. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji powołał się na treść art. 24 ust. 1 oraz art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, wyjaśniając, że za świadczenia pobrane nienależnie rozumieć należy przy tym m.in. świadczenia wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. W niniejszej sprawie w dniu 13 października 2009 roku B. M. przedłożyła zaświadczenie Sądu Okręgowego w Ł. nr [...], z którego wynika, iż dłużnik alimentacyjny przekazuje regularnie świadczenia alimentacyjne w różnej wysokości, wraz z dowodami potwierdzającymi otrzymywanie owych świadczeń od października 2008 roku. Dodatkowo, w dniu 16 grudnia 2009 roku B. M. poinformowała organ o fakcie otrzymania środków od dłużnika również we wrześniu i październiku 2009 roku. W odwołaniu od powyższej decyzji B. M. wyjaśniła, iż alimenty otrzymywane od dłużnika alimentacyjnego są świadczeniami zaległymi i jako takie nie powinny mieć wpływu na prawo do świadczeń bieżących z funduszu alimentacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. w uzasadnieniu wskazanej na wstępie decyzji wyjaśniło, że z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że świadczenia zostały przyznane B. M. decyzją z dnia [...], zaś w dniu 13 października 2009 roku do organu pierwszej instancji wpłynęło pismo Sądu Okręgowego w Ł., informujące o egzekucji świadczeń alimentacyjnych prowadzonej wobec dłużnika alimentacyjnego, z którego wynika, iż dłużnik, co miesiąc przekazuje alimenty na rzecz dzieci, w różnej wysokości, które przez wierzycielkę zaliczane są na poczet alimentów zaległych. Dodatkowo B. M. przedłożyła organowi pierwszej instancji kserokopie dowodów wpłat dokonanych przez dłużnika – W. M. Z dokumentów tych wynika, iż od października 2008 roku dłużnik wpłaca tytułem alimentów kwotę 400 zł. Zdaniem organu odwoławczego z okoliczności powyższych bezspornie wynika, iż pani B. M. otrzymała świadczenia alimentacyjne w okresie, w którym pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W opinii Kolegium wszelkie kwoty ściągnięte przymusowo przez organ prowadzący postępowanie egzekucyjne bądź wpłacone dobrowolnie przez dłużnika alimentacyjnego, podlegają rozliczeniu zgodnie z zasadami opisanymi w treści art. 28 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Powyższą decyzję B. M. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, zarzucając jej: - obrazę prawa materialnego art. 2 pkt 7d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, iż skarżąca jako osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie ich pobierania otrzymała alimenty, a tym samym uznanie iż świadczenie jest nienależne bowiem egzekucja jest skuteczna, podczas gdy zebrany materiał dowodowy w sprawie wskazuje na fakt, iż wpłaty dokonywane przez dłużnika alimentacyjnego bez określenia okresu, za jaki są dokonywane zostały zaliczone przez wierzycielkę na poczet zaległych alimentów co pozostaje w zgodzie z prawem, a tym samym podstawowa przesłanka stanowiąca o prawie do świadczenia alimentacyjnego tj. bezskuteczność egzekucji w niniejszej sprawie jest nadal aktualna bowiem, w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych; - obrazę art 138 § 2 k.p.a., poprzez zaniechanie zastosowania przy ponownym rozpatrywaniu sprawy przez Prezydenta Miasta Ł. – Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł., a następnie przy rozpatrywaniu odwołania od decyzji przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. prawnej wykładni w zakresie ustalenia "świadczenia nienależnego" i "bezskuteczności egzekucji" zawartych w decyzji uchylającej wydanej przez Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...]; - obrazę art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., w związku z art. 140 k.p.a., poprzez oparcie się przy ponownym rozpoznawaniu sprawy na materiale dowodowym zebranym w sprawie, który stanowił podstawę wydania decyzji uchylającej wydanej przez Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...], bez dodatkowego wnikliwego wyjaśnienia sprawy i przeprowadzenia dodatkowych dowodów w sprawie, a jedynie ograniczenie się przy ponownym rozpoznawaniu sprawy przez organy obu instancji do odmiennej wykładni przepisów prawa aniżeli dokonana w decyzji z [...], co powoduje, iż wykładnia przepisów dotyczących zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest rozbieżna. W oparciu o powyższe skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci M. i K. M. za okres od 1 października 2008 roku do 30 września 2009 roku. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Ustawa z dnia z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 roku, Nr 1, poz. 7 ze zm.) ma na celu wsparcie osób, które z niezależnych od nich przyczyn nie są w stanie wyegzekwować należnych im świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego. W preambule do ustawy prawodawca wyraźnie określił ten cel, wskazując jednocześnie na subsydiarny charakter pomocy Państwa w tym zakresie, akcentując obowiązki rodziny, wynikające z ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 roku, Nr 9, poz. 59 ze zm.), dalej k.r.i o.. Stosownie do art. 133 k.r. i o. obowiązek zaspokajania potrzeb małoletnich, czy uczących się pełnoletnich dzieci obciążą przede wszystkim rodziców. Alimenty ze swej istoty służą utrzymaniu uprawnionego, nie są świadczeniami stricte pieniężnymi. Ich immanentną cechą jest skierowanie na zaspokojenie bieżących potrzeb. Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wkracza wówczas, gdy uprawniony tych środków na bieżące utrzymanie nie uzyskuje od zobowiązanego. Uprawniony do alimentów w sytuacji dwumiesięcznej bezskutecznej egzekucji alimentów ma prawo złożyć wniosek. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organy dokonały niewłaściwej wykładni art. 2 pkt 7 lit."d" ustawy. Stanowi on, że ilekroć w ustawie mowa jest o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Oznacza to, że uprawniony musi jednocześnie pobierać świadczenia z dwóch źródeł: z instytucji wypłacającej świadczenie w trybie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz od dłużnika (komornika, innego organu egzekwującego alimenty). Należy przy tym zaznaczyć, że zarówno alimenty, jak i świadczenie, wypłacane w trybie ustawy są formami świadczeń przyznawanych w określonych cyklach, z zasady miesięcznych – przy czym świadczenie z ustawy na okres jednego roku, z możliwości przyznania w kolejnym okresie, zaś cezurą czasową alimentów jest z reguły osiągnięcie pełnoletniości lub zakończenie nauki po jej uzyskaniu. Jednoczesność, o której stanowi art. 2 pkt 7 lit."d" ustawy, czyli zbieg świadczeń ma miejsce wówczas, gdy uprawniony otrzyma równocześnie obydwa świadczenia. Przy tym w ocenie sądu nie ulega wątpliwości, że jednoczesność oznacza również tożsamość okresu, za który obydwa świadczenia wypłacono. Mając na uwadze istotę i cel alimentów, jakim jest dostarczanie środków na bieżące utrzymanie, to również taki cel należy przypisać świadczeniu z funduszu – ma ono zapewniać środki na bieżące utrzymanie uprawnionemu do alimentów. Tym samym i świadczenie wypłacane w trybie ustawy o pomocy osobom uprawnionym (.....) może być uznane za świadczenie jednocześnie wypłacane, gdy opiewa na ten sam okres, co otrzymane alimenty. W przeciwnym razie łatwo doszłoby do sytuacji, w której pomoc Państwa w postaci świadczenia wypłacanego w trybie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stawałaby się iluzoryczną. Tak byłoby na przykład w przypadku, gdy uprawniony po dłuższym czasie bezskutecznej egzekucji otrzymałby zaległości alimentacyjne już w okresie pobierania świadczenia z ustawy o pomocy uprawnionym, ale zaległości alimentacyjne nie dotyczyłyby okresu, na który przyznano świadczenie. Uprawniony, zgodnie z ogólnymi regułami ma bowiem prawo zaliczyć otrzymaną kwotę na poczet zaległości. Jeżeli uzyskana z opóźnieniem kwota alimentów nie niweczy zaległego długu, co więcej, zaliczenie jej na poczet zaległości powoduje, że nie można jej chociażby w części przeznaczyć na bieżące zaspokojenie potrzeb, a więc na poczet (bieżących) alimentów, nie sposób uznać, że doszło do jednoczesnego otrzymania świadczeń. W okresie, na który przyznano świadczenie w trybie ustawy, w istocie uprawniony nie otrzymał alimentów, data ich wypłacenia nie jest bowiem tożsama z okresem alimentacji. Łatwo natomiast ustalić, czy nie doszło do zbiegu świadczenia z alimentami w okresie minionym, możliwe jest bowiem porównanie czasu pobierania świadczenia z kwotami zaległych alimentów i sposobem zaliczenia długu. Można mówić w takiej sytuacji co najwyżej o skuteczności egzekucji, gdyż z definicji zawartej w art. 2 pkt 2 ustawy wynika, że egzekucja bezskuteczna oznacza egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych; za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zauważyć wypada, że ustawodawca podkreśla niemożność wyegzekwowania pełnej kwoty alimentów, nie chodzi zatem o spłatę jakiejkolwiek ich części Gdyby zaakceptować interpretację pojęcia świadczenia nienależnego, jaką prezentują w uzasadnieniach zaskarżonych decyzji organy, mogłoby dojść do sytuacji, gdy uprawniony w istocie zawsze będzie narażony na pozbawienie prawa do świadczenia w trybie w/w ustawy, przy najmniejszej choćby spłacie zaległości alimentacyjnych, w dodatku odległych w czasie. Tym samym, pomimo bezskuteczności egzekucji w czasie wskazanym w ustawie i pozbawienia uprawnionego w dłuższym okresie świadczeń alimentacyjnych, w istocie uprawniony nie będzie mógł skorzystać z pomocy Państwa, nie będzie otrzymywał ani alimentów, ani świadczenia, nie będzie zatem dysponował środkami na bieżące utrzymanie, czemu służyć winny zarówno alimenty, jak i świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Pamiętając o tym, że naczelnym celem świadczeń alimentacyjnych, poddanych regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest zaspokajanie bieżących potrzeb uprawnionego, nie sposób podzielić wniosków organów co do zbiegu świadczeń, a przynajmniej należy uznać go za przedwczesny w okolicznościach danej sprawy. Takim wnioskom nie sprzeciwia się również subsydiarny charakter pomocy Państwa, świadczenia mają stanowić pewną "protezę" w miejsce alimentów. Odnosząc powyższe rozważania do rozpoznawanej sprawy, wadliwa wykładnia art. 2 pkt 7 lit.d ustawy bez wątpienia w sposób bezpośredni wpłynęła na wynik postępowania, bowiem doprowadziła do niewyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia. Organ zaniechał wyjaśnienia, w jaki sposób B. M. zaliczyła otrzymane alimenty, szczególności, czy dublowały one w jakiejkolwiek części świadczenie wypłacane w trybie ustawy. Organ nie uwzględnił informacji Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 1 października 209 roku. Wynika z niej, że pomimo wpłat dokonywanych w 2009 roku stan zaległości dłużnika alimentacyjnego przekracza 11.000 zł. Na dowodach wpłat widnieje wprawdzie adnotacja "alimenty 20009", ale zobowiązany nie wskazał, jakiego konkretnie miesiąca dana wpłata dotyczy. Dłużnik nie wskazał też, na rzecz której z córek wpłaca alimenty. To istotne, zważywszy że alimenty to świadczenia okresowe, comiesięczne, że wysokość wpłat nie przekraczała nigdy alimentów zasądzonych na rzecz jednej z córek. W tej sytuacji nie sposób uznać, że dłużnik dokonał wyboru zaliczenia długu, o którym stanowi przepis art. 451 §1 k.c., zachowujący zastosowanie w sprawach alimentacyjnych. Dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Jednakże to, co przypada na poczet danego długu, wierzyciel może przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem zaległe należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne (§1). Z przepisu tego wynika, że zachowania dłużnika alimentacyjnego w niniejszej sprawie nie odpowiadają dyspozycji art. 51 §1 k.c. z przyczyn, o kt orych mowa w powyższym akapicie. W takiej sytuacji w grę wchodzi unormowanie § 3 tegoż art. 451k.c., zgodnie z którym w braku oświadczenia dłużnika lub spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych - na poczet najdawniej wymagalnego Brak jakichkolwiek ustaleń i wyjaśnień tych fundamentalnych kwestii czyni decyzję o zmianie okresu wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego co najmniej przedwczesną. Z przyczyn wskazanych wyżej brak podstaw do uznania, ze egzekucja bieżąca stała się skuteczna czy że skarżąca pobrała świadczenie nienależne. Ponadto warto podkreślić, że zgodnie z art. 24 ust.1 ustawy organ właściwy wierzyciela może zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli m.in. egzekucja stała się skuteczna, osoba nienależnie pobrała świadczenia. Sformułowanie tego przepisu wskazuje, że w razie zaistnienia którejkolwiek z wymienionych przesłanek organ za każdym razem winien rozważyć, czy z punktu widzenia celów ustawy byłoby to uzasadnione w danym, konkretnym przypadku i wskazać w uzasadnieniu przesłanki, jakim się kierował przy podejmowaniu decyzji. Decyzja pozostawiona została swobodnemu uznaniu organu, przesłanki skorzystania przez organ z uprawnienia nadanego w art. 24 ustawy winny więc zostać przekonująco podane w uzasadnieniu decyzji. Z uwagi na powyższe na podstawie art. 145 §1 pkt.1 lit. "a" i "c", w związku z art. 135 p.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielnej skarżącej przez adwokata ustanowionego z urzędu orzeczono w oparciu art. 250 p.p.s.a., w związku z § 2 ust. 1 – 3, § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Organy rozpoznając ponownie sprawę zobowiązane będą do uzupełnienia postępowania wyjaśniającego w zakresie wskazanym w uzasadnieniu niniejszym oraz do uwzględnienia oceny prawnej zawartej w niniejszym uzasadnieniu wyroku. m.o.