II SA/Łd 1112/05

Dnia 25 kwietnia 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień, Sędziowie: Sędzia NSA Ewa Markiewicz, Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.), Protokolant asystent sędziego Arkadiusz Widawski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2006 roku sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2. zasądza na rzecz J. P. od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. II SA/Łd 1112/05 U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 154 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit "a", art. 4 ust. 1, ust. 2 i ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996r. Nr 87 poz. 395 ze zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił zmiany decyzji własnej z dnia [...] Nr [...], utrzymującej w mocy decyzję własną z dnia [...], Nr [...], o odmowie przyznania J. P. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu represji w gminie Petites – Armoises (Ardeny) w okresie od kwietnia 1944 r. do kwietnia 1945 r. W uzasadnieniu decyzji Kierownik urzędu podniósł, iż w złożonym przez stronę, w dniu 7 kwietnia 2005 r. wniosku w przedmiocie przyznania uprawnienia do powyżej powołanego świadczenia J. P. nie powołała się na ustawowe podstawy do wznowienia postępowania ani też podstawy do wszczęcia postępowania w celu stwierdzenia nieważności decyzji. W związku z powyższym stosownie do art. 235 § 1 k.p.a. pismo z dnia 7 kwietnia 2006 r. zakwalifikowane zostało jako wniosek o uchylenie decyzji własnej na podstawie art. 154 k.p.a. Zgodnie z treścią art. 154 k.p.a. decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. W myśl art. 2 pkt 2 lit "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR represją jest deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w latach 1939 -1945. Zgodnie z zebranym w sprawie materiałem dowodowym strona poddana była represjom w rozumieniu powyżej powołanej ustawy w okresie od 1 kwietnia 1944 r. do 17 września 1944 r. (data zajęcia terenu gminy Petites – Armoises – Ardeny przez wojska alianckie ustalona na podstawie "United States Army in Word War II. Special Studies. Chronology 1941/1945" pod redakcją Mary H. Williams, Washington 1960). Zatem represja strony trwała 5 miesięcy i 17 dni, a więc krócej niż wymagany ustawowo minimalny okres 6 miesięcy. J. P. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu wniosku J. P. podniosła, iż zmyliła ją prasa gdzie zostało podane, iż "wszystkie dzieci urodzone w czasie wojny otrzymają dodatek". Ponadto zarzuciła Kierownikowi Urzędu, że nie czyta jej pism tylko wyrzuca do kosza. Inaczej przyznano by jej dodatek do emerytury. Decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego t.j. Dz.U. z 2000r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 , ust. 2 i ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996r. Nr 87 poz. 395 ze zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzje własną z dnia [...] Nr [...]. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu podniósł, iż strona nie wykazała, aby w przedmiotowej sprawie zaistniały nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie decyzji. W myśl art. 16 § 1 k.p.a. uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznych, stwierdzenia ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie. Jednym z takich wyjątków jest art. 154 k.p.a., zgodnie z którym decyzja ostateczna na mocy, której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji państwowej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes stron. Kierownik Urzędu podniósł, iż przepisy kodeksu postępowania administracyjnego nie definiują pojęcia "słuszny interes strony". Jednak zdaniem Kierownika, ten słuszny interes strony nie może prowadzić do obchodzenia innych przepisów prawa, w tym przypadku art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Nie można uznać za "słuszny interes strony" dążenia strony do innej oceny przez organ administracji publicznej tego samego stanu faktycznego, który był już przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją administracyjną. Zmiana zasad polityki administracyjnej, dążenie do liberalizacji oceny stanu faktycznego, zmiana wykładni przepisów prawa nie stanowią "słusznego interesu strony" J. P. zwracała się o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pobytu na deportacji w Les Petites- Armoises w okresie od kwietnia 1944 r. do listopada 1945 r. Pobyt strony na deportacji po dniu 14 września 1944 r. (data wyzwolenia Les Petites – Armoises ustalona na podstawie wydawnictwa: "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana, Letter Perfect International, Warszawa 1995) stracił charakter represji w rozumieniu cytowanej powyżej ustawy. Przymusowy pobyt wnioskodawczyni na deportacji trwał 5 miesięcy i 14 dni. Strona nie spełnia więc warunku zawartego w art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy – pobytu przez okres co najmniej 6 miesięcy. J. P. wniosła na powyższe postanowienie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, iż nie zgadza się z twierdzeniem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w kwestii nie spełnienia pobytu na deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Skarżąca podniosła, iż z przedstawionych przez nią dokumentów wynika, że przebywała na deportacji 20 miesięcy. Wskazała również, że przed ostatecznym zakończeniem wojny powrót z deportacji do Polski był niemożliwy. Nadto powrót do kraju zależny był również od transportu, który organizowała strona francuska. Wobec powyższego skarżąca wniosła o ponowne i uczciwe rozpatrzenie sprawy oraz o przyznanie należnych jej świadczeń. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu podniósł, iż wprawdzie z dokumentu francuskiego wynika fakt zamieszkania rodziny strony skarżącej na terenie gminy Petites – Armoises od dnia 1 kwietnia 1944 r. do dnia 30 listopada 1945 r., jednak okupacja hitlerowska trwała tylko do momentu wyzwolenia danego obszaru. Tym samym nie jest wiarygodne, by strona pozostawała pod okupacją niemiecką do dnia 30 listopada 1945 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd dopatrzył się uchybień, które skutkować musiały uchyleniem zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji. Przepis artykułu 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Represją w rozumieniu ustawy jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 (art.2 pkt 2 lit.a), b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art.2pkt2lit.b). Pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest zatem do dwóch kategorii osób: - po pierwsze, osób osadzonych w obozach pracy oraz, - po drugie, do osób deportowanych do pracy przymusowej. Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Z tego względu przyjmuje się, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek. W wyroku z dnia z dnia 19 sierpnia 2004 r. Naczelny Sąd Administracyjny wyraził nadto pogląd, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), można mówić również w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. sygn. akt III RN 120/02 trafnie przyjęto, że nie można bowiem zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko. / por. OSK 135/04, ONSAiWSA 2005/1/15, glosa aprobująca W. Kręcisza OSP 2005/6/74 / Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie opowiada się w pełni za poglądem wyrażonym w przedstawionych powyżej wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego. W rozpatrywanej sprawie Kierownik Urzędu uznał za udowodniony okres represji od dnia 1 kwietnia 1944 r. do dnia 17 września 1944 r. ( 5 miesięcy 17 dni ) przyjmując, że pobyt na deportacji po okresie zajęcia terenu gminy Petites – Armoises – Ardeny przez wojska alianckie nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej wyżej ustawy. Odmawiając przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji organ powołał się na opracowania mówiące o zajęciu miejscowości, w której przebywała skarżąca (data wyzwolenia Les Petites – Armoises ustalona na podstawie wydawnictw: "United States Army in Word War II. Special Studies. Chronology 1941/1945" pod redakcją Mary H. Williams, Washington 1960 i "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana, Letter Perfect International, Warszawa 1995). Kwestia ustalenia okresu deportacji ( wywiezienia ) w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. wymaga rozważenia. Przepis ten stanowi o deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny 1939 - 1945. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, niedopuszczalne jest czynienie istotnych dla sprawy ustaleń w oparciu o wskazane w uzasadnieniu decyzji opracowanie, którego kserokopii nie załącza organ do akt, a które nie należy do powszechnie dostępnych. Lecz nie ta okoliczność jest główną przyczyna uchylenia zaskarżonej decyzji. Podkreślić należy, iż w wyroku Sądu Najwyższego z 25 marca 1999 r. ( sygn. akt III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86) przyjęto, iż "pojęcie «deportacji» użyte w art. 2 pkt 2 lit. "a" wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...)odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r.". Sąd stwierdził ponadto, że praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową. Powstaje jednak pytanie, czy określenie "zakończenie wojny" odnieść należy do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (tereny Niemiec), czy też do daty 8 maja 1945 r. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w powyższym wyroku Sądu Najwyższego jak również pogląd zaprezentowany w nie publikowanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002r. sygn. II SA/Łd 535/00, iż decydująca musi być data zakończenia wojny - 8 maja 1945 r. Zdaniem Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Należy mieć na uwadze to, iż przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych częstokroć nie było szans i warunków na powrót z deportacji do Polski - trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę i na terenie III Rzeszy, kończyły się w różnym okresie. Działania wojenne uniemożliwiały powrót do Polski i nie sposób było przewidzieć jak będą dalej przebiegać i kiedy ostatecznie zakończy się wojna, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk". W takiej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. mogłaby być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Postępowanie wszczęte (jak zakwalifikował organ w trybie art. 154 k.p.a. ) z wniosku o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego jest postępowaniem administracyjnym prowadzonym według zasad określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1990 roku - III ARN 9/90 - oświadczenie składane przez stronę w postępowaniu administracyjnym oraz przedstawione przez nią dokumenty korzystają z domniemania prawdziwości, jeżeli nie są sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi organowi administracyjnemu z urzędu. Organy administracji obowiązane są stosować się do zasad przeprowadzenia dowodów określonych w rozdziale 4 działu II Kodeksu postępowania administracyjnego (OSNCP z 1991 roku, z.10-12, poz. 127). Nie ma uzasadnionych podstaw, by zasada ta nie była respektowana w postępowaniu w sprawie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Artykuł 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) jednoznacznie stanowi: w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisu Kodeksu postępowania administracyjnego. Skoro więc skarżąca przedstawiła dokumenty, nie budzące wątpliwości co do okresu jej pobytu na deportacji ( od 1 kwietnia 1944 r. do 30 listopada 1945 r. ) , składała stosowne oświadczenia w toku postępowania o tym, iż nie mogła wrócić z deportacji, gdyż rodzina nie miała pieniędzy i musiała czekać na transport aż do listopada 1945 roku, to również oczywistym jest, iż aby przeżyć rodzina, w tym skarżąca musiała pracować. W kontekście wcześniejszych rozważań nad treścią art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego dla potrzeb zaliczenia do kategorii osób represjonowanych, nie jest obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Istotą był cel – deportacja do pracy i okres jej trwania – tej deportacji. Nie można również zapominać, o czym pisze skarżąca, iż w dacie 17 września 1944 roku – dacie wyzwolenia miejscowości gdzie przebywała, terytorium całej Polski pozostawało pod okupację niemiecką, a więc rodzina skarżącej nie miała gdzie wrócić. W analizowanym stanie faktycznym trudno więc odmówić skarżącej słusznego interesu na gruncie art. 154 k.p.a. Z tych też względów naruszone zostało prawo materialne w postaci art. 2 pkt 2 lit "a", ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996r. Nr 87 poz. 395 ze zm.). Pozostawienie bez rozważenia składanych przez skarżącą oświadczeń w zakresie pozostawania na deportacji i możliwości powrotu z niej, wobec braku innych dowodów, stanowi naruszenie procedury to jest art. 7, art. 77 §1 i 80 k. p. a., gdyż organ nie poczynił wyczerpujących ustaleń i wnikliwych rozważań w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Z uwagi na powyższe, oznacza to dla organu administracji rozpoznającego ponownie sprawę konieczność należytego wyjaśnienia i rozważenia całokształtu okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu zaprezentowanego przez Sąd stanowiska w sprawie, na gruncie utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera a) i litera c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O zwrocie kosztów orzeczono w na podstawie art. 200 p. p. s. a. Z uwagi natomiast na charakter prawny rozstrzygnięcia (nie ma przymiotu wykonalności), nie znaleziono podstaw do orzekania w przedmiocie jego wykonania, w trybie art.152 p. p. s. a.