II SA/Łd 114/11

Dnia 16 marca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Protokolant asystent sędziego Marcelina Chmielecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2011 roku sprawy ze skargi C. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr [...] z dnia [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego C. B. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. C. B. zwrócił się do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu podniósł, iż jego rodzina w październiku 1941 roku została wysiedlona z miejscowości W. do Niemiec, gdzie przebywała do maja 1942 roku. Z uwagi na to, że ojciec skarżącego zachorował, jego matka była w ciąży, rodzina została przetransportowana do Polski, lecz nie do wcześniejszego miejsca zamieszkania, a do miejscowości D. Skarżący urodził się dnia 11 czerwca 1942 na wysiedleniu w D., gdzie jego rodzina żyła z rodziną brata jego ojca, więc razem mieszkało 8 osób. Dalej skarżący wskazał, że ojciec nadal nie pracował, a do swej rodzinnej miejscowości powrócili w kwietniu 1945 roku. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku nr [...] na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395) odmówił przyznania C. B. uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Organ zauważył, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia, o którym mowa w przywołanych przepisach. W ocenie organu w badanej sprawie nastąpił jedynie fakt pobytu skarżącego we wskazanym miejscu, jednak nie potwierdzono wykonywania pracy przymusowej. W ocenie organu skarżący nie przedstawił wymaganych dokumentów potwierdzających represje, a nadto wykluczyć należy wywiezienie skarżącego do pracy w charakterze robotnika przymusowego z uwagi na wiek skarżącego. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący powtórzył argumentację zawartą we wniosku wszczynającym postępowania, a nadto wskazał, że po przesiedleniu jego rodziny w maju 1942 roku z Niemiec do D. (położonego ok. 30 km od rodzinnego W.) jego ojciec przeszedł operację. Gdy wyzdrowiał pracował przymusowo w gospodarstwie niemieckim. Skarżący raz jeszcze podkreślił, iż on sam urodzony na wysiedleniu w dniu 11 czerwca 1942 roku w D. (gdzie przebywał z rodzicami i starszym rodzeństwem) nie był robotnikiem przymusowym, lecz jego rodzice byli przymuszani do pracy. W wyniku ponownego rozpoznania Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] roku nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Organ podniósł, iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżący przebywał w miejscowości D., a więc w niewielkiej odległości od swojego zamieszkania (miejscowość W.). Zdaniem organu nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie, a praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt K 49/07. Ponadto organ zauważył, że skarżący przez cały okres deportacji pozostawał w bezpośrednim kontakcie z rodziną, nie doszło więc - w ocenie organu - do zerwania więzi społecznych i rodzinnych. Organ zaznaczył, iż nie oznacza to, że praca wykonywania z rodziną czy też w miejscu zamieszkania lub nieopodal niego nie jest pracą niewolniczą i dolegliwą w swej formie, lecz przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych pracujących przymusowo na rzecz III Rzeszy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. C. B. podniósł, że zaskarżona decyzja jest niesłuszna i krzywdząca, gdyż organ nie uwzględnił, że w październiku 1941 jego rodzice wraz z małymi dziećmi zostali deportowani do dzisiejszego M., zaś na terenach dotychczasowo zamieszkanych przez jego rodziców utworzono poligon wojskowy (który istniał do stycznia 1945r.). Skarżący podkreślił, że oboje rodzice byli przymuszani do ciężkiej pracy i dopiero po 6 miesiącach z powodu ciężkiej choroby ojca rodzina została przewieziona do D. koło S., gdzie rodzice przymusowo pracowali do końca wojny w gospodarstwie należącym do Niemca. W takich warunkach urodził się skarżący, którego zostawiano pod opieką starszego rodzeństwa. Nadto skarżący podał, iż będący w takich samych warunkach jego kuzyn S. B. zamieszkały w P. otrzymał świadczenie, a jego rodzina była deportowana w takich samych warunkach jak rodzina skarżącego. Następnie skarżący złożył oświadczenie swej siostry dotyczące deportacji rodziców skarżącego wraz z małymi dziećmi z miejsca dotychczasowego zamieszkania w okolice M. w październiku 1941 roku. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w tak zakreślonej kognicji, Sąd dopatrzył się takich uchybień, które musiały skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji. Materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Analizując zebrany w sprawie materiał dowodowy, Sąd zauważa, że organ pominął milczeniem twierdzenia skarżącego, iż doszło do wywiezienia rodziny skarżącego z rodzinnego domu do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy. Organ – wbrew swemu obowiązkowi podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (art. 7 K.p.a.) - nie odniósł się do zarzutów skarżącego w tym zakresie, choć jest dostrzegalne, że również w tych okolicznościach skarżący upatruje podstawy do przyznania mu żądanych uprawnień. Organ, skupiając się wyłącznie na okolicznościach pobytu strony w D. (skądinąd pogląd uwzględnienia represji doznanych dopiero po urodzeniu zasługuje na akceptację, por. wyrok NSA z 23 stycznia 2009 roku, sygn. akt II OSK 1456/08), zdaje się przeoczył cel deportacji rodziców skarżącego na teren III Rzeszy, którym – wedle opinii skarżącego – była właśnie praca przymusowa. Nadmienić należy, że ustalenie owego wywiezienia do pracy przymusowej daje dopiero przyczynek do dalszych rozważań, czy to wywiezienie miało charakter deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu przepisów cytowanej ustawy w kształcie nadanym wyrokiem przywołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Podkreślenia wymaga, iż skarżący twierdzi, że jego rodzice zostali deportowani do pracy na terenie Niemiec, i jeżeli owo twierdzenie zostanie udowodnione, to bez znaczenia w takim przypadku będzie, że ojciec skarżącego zachorował i w związku z tym cała rodzina została przetransportowana do Polski, skoro nadal deportacja trwała (nie powrócili do stałego miejsca zamieszkania), a u podstaw jej pierwotnie legła decyzja okupanta o skierowaniu rodziców skarżącego do pracy przymusowej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy powyżej wskazane okoliczności stanu faktycznego winny być -zdaniem Sądu - przedmiotem analizy organów administracji, a w razie konieczności także uzupełnienia materiału dowodowego, co zostało pominięte, gdyż na obecnym etapie wyciągnięte przez organ wnioski są przedwczesne. Przenosząc powyższe uwagi na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie poczynił wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku. Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, zawiera wyjątkowo skąpe ustalenia odnoszące się do stanu faktycznego sprawy. Nie przesądzając wyników ponownie przeprowadzonego postępowania dowodowego, bądź tylko pogłębionej analizy stanu faktycznego ustalonego w sprawie, organ administracji drugiej instancji jako władny do rozpoznania merytorycznego uwzględni w jego toku wyżej zawarte wskazania, zaś swe rozstrzygniecie uzasadni stosownie do wymagań przepisu art. 107 §3 K.p.a. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. m.ch.