II SA/Łd 1213/11

Dnia 11 stycznia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Kubot - Szustowska Sędziowie Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.) Protokolant asystent sędziego Beata Czyżewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2012 roku sprawy ze skargi J. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego J. B. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], nr [...], po rozpoznaniu wniosku J. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1,1 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...], nr [...], o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 10 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 241/11, po rozpoznaniu skargi J. B. uchylił wcześniejszą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...], nr [...] w sprawie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożył J. B., podnosząc, że jego rodzina była deportowana z W. przez uzbrojonych żandarmów niemieckich do pracy przymusowej w majątkach ziemskich N., W. i M.. Miejscowości te znajdowały się na terenie poligonu wojskowego, gdzie nad przymusowymi pracami robotników nadzór sprawowała żandarmeria wojskowa. Skarżący stwierdził, że po tak długim czasie nie jest w stanie przedstawić stosownych dowodów, gdyż nie ma takich nawet w archiwach. Ponadto, podawane przez organ odległości od miejscowości, do których był przenoszony są pomniejszone. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpoznaniu sprawy utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. W motywach organ wyjaśnił, że rodzaje represji, których doznanie uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy o świadczeniach (...). Do wydania decyzji pozytywnej konieczne jest więc łączne spełnienie przesłanek: wywiezienie do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1039-1045 oraz wykonywanie tej pracy w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Organ stwierdził, że w czasie okupacji często zdarzały się wysiedlenia całych miejscowości bądź gmin w związku z zajęciem terenu przez III Rzeszę, a skarżący nie przedstawił dokumentów potwierdzających fakt deportacji do pracy przymusowej. Wysiedlenie z miejsca zamieszkania nie miało, w ocenie organu, na celu skierowania do pracy, lecz było związane z utworzeniem na tych terenach poligonu wojskowego. Ponadto, w czasie wojny Polaków obowiązywał nakaz wykonywania pracy na rzecz III Rzeszy. Uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje natomiast z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zarzucając błędną ocenę stanu faktycznego. Skarżący powielił zgłaszane już w toku postępowania administracyjnego zarzuty, twierdząc, że cały okres wysiedlenia z W. do N., W. i M. był deportacją do pracy przymusowej na terenie wojskowego poligonu o zaostrzonym rygorze. Podniósł, że praca wykonywana przez jego rodzinę była pod stałym nadzorem żandarmerii wojskowej, a polskich robotników traktowano jak niewolników. Kartki żywnościowe były realizowane, po uzyskaniu przepustki, raz na dwa tygodnie w oddalonym o 17 km S.. Ponadto, rodziny pracujące przymusowo pochodziły z różnych miejscowości i były sobie obce. W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o oddalenie skargi J. B. powielając dotychczasową argumentację wyrażoną w decyzji z dnia [...] i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje tylko w przypadku wykazania istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei art. 135 p.p.s.a. stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy. Na wstępie należy wskazać, że sprawa rozpoznawana jest przez tutejszy Sąd po raz drugi, zaś w uzasadnieniu wyroku z dnia 10 maja 2011 r. sygn. akt 241/11 zawarte zostały szczegółowe zalecenia co do dalszego postępowania, w tym w zakresie postępowania dowodowego, które organ winien przeprowadzić. Zgodnie z art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Rozpoznając niniejszą skargę, Sąd stwierdził, że organ nie zastosował się do wytycznych zawartych w uzasadnieniu powołanego powyżej wyroku z dnia 10 maja 2011 r. w zakresie obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego mającego na celu wyjaśnienie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy, a w konsekwencji naruszył powołany przepis. Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy w brzmieniu po nowelizacji obowiązującej od dnia 20.04.2011 r. represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Oceniając zarzuty skargi Sąd uznał, że w toku postępowania prowadzonego przez organ doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w tym art. 7, 8, 9, 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.). Natomiast całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. Postępowanie prowadzone w taki sposób realizuje zasadę swobodnej oceny dowodów, o której mowa w art. 80 K.p.a. Swobodna ocena dowodów musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki. Zgodnie zaś z art. 9 K.p.a. organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Obowiązkiem organu było zatem pouczenie skarżącego o możliwości składania wniosków dowodowych potwierdzających okoliczności warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia. Niemniej jednak, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, organ powinien we własnym zakresie podjąć niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a nie prowadzić postępowanie w sposób bierny i oczekiwać, że to strona powinna przedstawić wszystkie dowody na poparcie swoich oświadczeń. W aktach sprawy znajduje się pismo skarżącego z dnia 18 czerwca 2011 r., w którym podejmuje on próbę wyjaśnienia okoliczności związanych z deportacją i jej przebiegiem. Rzeczą organu było zatem przesłuchanie skarżącego w trybie art. 86 K.p.a., który stanowi wyraźnie, iż jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę. Do przesłuchania stron stosuje się przepisy dotyczące świadków, z wyłączeniem przepisów o środkach przymusu. Organ dowodu tego jednak nie przeprowadził uchybiając tym samym podstawowym regułom postępowania administracyjnego. Na obecnym etapie postępowania wniosek organu, iż fakt deportacji do pracy przymusowej nie został przez skarżącego udowodniony jest w ocenie Sądu co najmniej przedwczesny. Należy również podkreślić, że w toku postępowania skarżący podnosił, iż deportowana została cała rodzina, w tym brat J., co do którego organ nie poczynił żadnych ustaleń, a w szczególności, czy również i on ubiegał się o przyznanie świadczenia z tego samego tytułu, co skarżący. Organ nie wyjaśnił również w jakich miejscach i w jakich okresach skarżący wykonywał pracę na rzecz okupanta, jaki charakter miało to zatrudnienie, czy podjęto je w oparciu o skierowanie z urzędu pracy, czy rodzina otrzymywała za nie wynagrodzenie, czy w szczególności kartki na żywność, o których wspomina skarżący stanowiły formę tego wynagrodzenia, czy tez były elementem każdego zatrudnienia, a realizowano je za środki pieniężne stanowiące wynagrodzenie za pracę. Należy również zauważyć, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), zaś z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Innymi słowy, nie można wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana mimo, iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń we wskazanym powyżej zakresie narusza również art. 107 § 1 i 3 K.p.a. W toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. n.k.