II SA/Łd 1227/10

Dnia 14 stycznia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska, Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska, Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.), Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2011 roku przy udziale - sprawy ze skargi J. Ś. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] nr [...] na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 roku, Nt 87, poz. 395) odmówił przyznania J. Ś. uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Organ zauważył, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia, o którym mowa w przywołanych przepisach. W ocenie organu w badanej sprawie nie nastąpiła deportacja, gdyż skarżąca wykonywała pracę w dotychczasowym miejscu zamieszkania, a zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt K 49/07. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżąca wskazała, że jej rodzice w 1939 r. zostali wysiedleni z własnego gospodarstwa, które przejął Niemiec F. S. Rodzice ciężko pracowali u Niemca, mieli na utrzymaniu siedmioro dzieci, w tym skarżącą, która urodziła się 1.09.1943 r. Praca wykonywana była w polu, polegała również na pasieniu krów i karmieniu świń. Skarżąca często była głodna i wychłodzona, nie miała takich warunków, jakie powinno mieć dziecko w okresie rozwoju. W wyniku ponownego rozpoznania Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Organ podniósł, iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona wykonywała pracę przymusową w obrębie stałego miejsca zamieszkania w miejscowości S., w gminie T. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996 roku. Praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny. W ocenie organu praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy połączonej z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Powyższą decyzję J. Ś. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi argumentując, że organ napisał nieprawdę, gdyż nie pracowała, urodziła się 1.09.1943 r. w czasie pracy przymusowej rodziców u Niemca. Powtarzając okoliczności zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podniosła, iż wychowywała się w bardzo trudnych warunkach. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jako bezzasadna podlegała oddaleniu. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej w skrócie "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, do kompetencji Sądu administracyjnego należy ocena, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi, normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, którą odmówiono skarżącej przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej, doszedł do wniosku, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów, które w myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkować winno jej uchyleniem. Podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 roku, Nr 87, poz. 395). Po myśli art.1 ust. 1 tejże ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, zaś zgodnie z art. 2 pkt 2 powołanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Należy jednocześnie wskazać, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt K 49/07 stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tegoż wyroku Trybunał podniósł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał ponadto wskazał, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, tak sformułowane, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Powoduje ono arbitralne zróżnicowanie prawa do świadczenia deportacyjnego. Osoby wywiezione do pracy przymusowej są bowiem dzielone na dalsze dwie kategorie, w zależności od tego, czy miejsce ich zamieszkania i miejsce wywiezienia dzieliła granica państwa polskiego, czy też nie. Tym samym cechą relewantną osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego jest nie tylko szczególna dolegliwość represji (wywiezienia do pracy przymusowej), lecz także sztuczne w istocie kryterium "geograficzne". Z uwagi na to, że okoliczność wykonywania pracy przez rodziców skarżącej, jej przymusowy charakter oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy ( także od daty narodzin skarżącej ) pozostawał poza sporem, to ustalenie, czy rodzina skarżącej, która urodziła się w 1943 r. została deportowana (wywieziona) stało się kluczowe dla merytorycznego rozstrzygnięcia złożonego przez J. Ś. wniosku. Podkreślenia wymaga, iż zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku przyznanie świadczenia na podstawie art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 omawianej ustawy nie jest zależne od spełnienia przesłanki wywiezienia do pracy przymusowej poza granice przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że uzależnienie prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego narusza zasadę równości. Jednak zdaniem Trybunału świadczenie mogą otrzymywać tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Faktem jest, iż J. Ś. urodziła się 1.09.1943 r., a zatem w okresie wykonywania pracy przez jej rodziców była małym dzieckiem i faktycznie pracy nie wykonywała. W świetle dotychczasowej linii orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym NSA okoliczność ta nie stanowi jednak przeszkody do ustalenia prawa do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej ( vide: wyroki NSA: z 06.06.2008 r. II OSK 979/07, z 23.01.2009 r. II OSK 1456/08, 08.10.2009 r. II OSK 1703/08; wyrok WSA w Opolu z 29.01.2009 r. II SA/Op 572/08; wyrok WSA w Gliwicach z 26.01.2009 r. IV SA/Gl ). W ocenie Sądu w niniejszej sprawie skarżąca nie spełniła wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, bowiem co prawda jej rodzice wykonywali pracę przez okres co najmniej 6 miesięcy, jednakże nie została poddana w tym celu deportacji. Deportować oznacza bowiem "wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" (Słownik PWN). Co prawda gospodarstwo rolne rodziców skarżącej zostało przejęte przez Niemca, jednak jej rodzice nadal pracowali w tym gospodarstwie i w tej samej miejscowości, a więc nie można uznać, iż miała miejsce deportacja do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Nie nastąpiło bowiem wywiezienie, związane z odizolowaniem od rodziny i dotychczasowego środowiska. Skarżąca miała wszak możliwość kontaktowania się z najbliższymi, nie nastąpiło zerwanie więzi rodzinnych i wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Ponadto skarżącej nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, jak: zmiana w warunkach klimatycznych czy społecznych oraz bariera językowa. Sąd nie neguje, że skarżąca doznała represji, związanej z pogorszeniem warunków życia, lecz zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, związanej z faktem deportacji, który warunkuje otrzymanie świadczenie. Sam fakt wykonywania pracy przymusowej w latach 1939 - 1945, nawet w bardzo trudnych warunkach nie stanowi bowiem przesłanki przyznania świadczenia w oparciu o przepisy powołanej ustawy. Podobnie, powoływana przez skarżącą okoliczność przejęcia gospodarstwa rolnego rodziców przez Niemca nie może skutkować przyznaniem świadczenia z tytułu deportacji. Biorąc pod uwagę przytoczone powyżej rozważania Trybunału Konstytucyjnego i ustalenia faktyczne poczynione przez organ w postępowaniu dowodowym, które jednoznacznie wskazują, iż praca wykonywana była przez rodziców skarżącej w miejscowości S., czego zresztą sama skarżąca nie kwestionuje, Sąd uznał, że zaskarżone rozstrzygnięcie organu odpowiada prawu. W konsekwencji, wobec braku podstaw prawnych do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. j.m.