II SA/Łd 298/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział II w następującym składzie: Przewodniczący: p.o. Sędziego W.S.A. Renata Kubot - Szustowska po rozpoznaniu w dniu 14.maja 2004r., w Łodzi, na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego wyrównawczego 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Oddziału Pomocy Materialnej i Pracy Socjalnej Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej Filia Ł. – W. z dnia [...], Nr [...] 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku; 3) nakazuje pobrać od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. na rzecz Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi kwotę [...] tytułem zwrotu kosztów wpisu sądowego, którego nie miała obowiązku uiścić skarżąca. Decyzją z dnia [...] Kierownik Oddziału Pomocy Materialnej i Pracy Socjalnej Miejskiego Ośrodka pomocy Społecznej Filia Ł. – W. uznał, że kwota [...] nadpłaconego A. G. zasiłku stałego wyrównawczego za okres od dnia [...] do dnia [...]stanowi nienależnie pobrane świadczenie i podlega zwrotowi, nakazując jednocześnie jej zwrot w [...] ratach, tj.[...], począwszy od [...]. Decyzji wspomnianej nadany został rygor natychmiastowej wykonalności. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji podniósł, iż decyzją z dnia [...] przyznano skarżącej prawo do świadczenia w formie zasiłku stałego wyrównawczego w wysokości [...] miesięcznie. Jak ustalono, wskazana decyzja wydana została w oparciu o fałszywe oświadczenia skarżącej i jej męża o braku jakichkolwiek dochodów, bowiem rodzina skarżącej posiada stałe źródło dochodu w łącznej wysokości [...], w postaci renty socjalnej, renty rodzinnej i dodatku pielęgnacyjnego męża skarżącej, R. G., zatem dochód na osobę wynosi [...] i jest wyższy od kryterium ustawowego, wynoszącego [...]. Wobec faktu, iż A. G. zataiła fakt posiadania dochodu, wypłacony zasiłek stały wyrównawczy, za okres od [...] do dnia [...] jest świadczeniem nienależnie pobranym, które podlega zwrotowi. Jako podstawę prawną orzeczenia organ I instancji wskazał art.104, 108 k.p.a. w zw. z art. 34 ust. 4a i art. 2 pkt 6 (bez wskazania aktu prawnego). Odwołanie od tejże decyzji (nazwane zażaleniem) złożyła A. G., wnosząc o jej uchylenie. Wskazała, iż nie prowadziła wspólnego gospodarstwa domowego z mężem, który przyjeżdżał doń jedynie na weekend. Podniosła też, iż Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w B. nie miał prawa ujawniać danych jej męża. Ponadto, jak wskazała, od [...] żyje z mężem w separacji. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy zaskarżone orzeczenie, wskazując, jako podstawę prawną rozstrzygnięcia, art. 138 § 1 pkt 1 k.pa. w zw. z art. 34 ust. 4a w zw. z art. 2a ust. 1 pkt 6 i art. 27 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 29.listopada 1990r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz.U. Nr 64 z 1998r., poz. 414 ze zm.). W motywach decyzji podniesiono, iż zgodnie z treścią art. 27 ust. 4 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej zasiłek stały wyrównawczy przysługuje osobie całkowicie niezdolnej do pracy z powodu wieku lub inwalidztwa, jeżeli jej dochód jak również dochód na osobę w rodzinie jest niższy od kryterium dochodowego, określonego w art. 4 ust. 1 ustawy. Z dokumentów, zgromadzonych w aktach sprawy wynika jednoznacznie, iż R. G. złożył oświadczenie, iż nie posiada żadnego dochodu, co miało wpływ na ustalenie dla A. G. prawa do zasiłku stałego wyrównawczego i jego wysokości. Oświadczenie wspomniane okazało się fałszywe, gdyż z treści pisma Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. z dnia [...] wynika, iż łączny dochód R. G. wynosi [...]. Tym samym więc dochód na osobę w rodzinie skarżącej jest wyższy, od przewidzianego w art. 4 ust. 1 ustawy. Odnosząc się do zarzutu skarżącej, nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z mężem, organ II instancji wskazał, iż w wywiadach środowiskowych, przeprowadzonych w dniach [...] i [...] oświadczyła ona, że mieszka z mężem i prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, fakt separacji został przezeń podniesiony dopiero wówczas, gdy okazało się, że organy powzięły wiadomość o dochodach jej męża i ma jedynie na celu uchylenie się od zwrotu świadczenia, uzyskanego na podstawie fałszywych informacji. Uwzględniając powyższe ustalenia, zasiłek pobrany przez skarżącą, jest, zdaniem organu II instancji, świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 2a ust. 1 pkt 6 ustawy o pomocy społecznej. Po myśli art. 34 ust. 4a natomiast tejże ustawy, świadczenia nienależnie pobrane, podlegają zwrotowi niezależnie od dochodu. Tym samym więc orzeczenie organu I instancji, nakazujące zwrot kwoty [...] za okres od dnia [...] do dnia [...], jest prawidłowe. W skardze na powyższą decyzję, A. G. wniosła o jej uchylenie, wskazała, iż jej mąż odbywa karę ograniczenia wolności, przez co może przebywać w Ł. jedynie w weekendy, za zgodą Sadu Rejonowego w B. Podniosła też, iż w okresie od [...] do [...]. zwróciła częściowo nienależnie pobrany zasiłek. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o oddalenie skargi, wywodząc jak w zaskarżonej decyzji. Zarządzeniem z dnia 23.kwietnia 2004r., sprawa skierowania została do rozpoznania w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Po myśli art. 1 § 1 ustawy z dnia 25.lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.s.a., rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi. Jeżeli zaś jest to niezbędne dla załatwienia sprawy, przewidziane ustawą środki stosuje się w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów, wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga (art. 135 p.s.a.) Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia decyzji, Sąd stwierdził, że zaskarżone orzeczenie narusza prawo w stopniu, skutkującym stwierdzenie jej nieważności. Przed przystąpieniem do szczegółowego przedstawienia motywów orzeczenia podnieść należy, iż obecnie zmianie uległ stan prawny, obejmujący problematykę świadczeń z pomocy społecznej. Obowiązująca obecnie ustawa z dnia 12.marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz.U. Nr 64, poz. 593), która, co do zasady, weszła w życie z dniem 1.maja 2004r., przewiduje w art.104 ust. 3 formę decyzji administracyjnej dla ustalenia wysokości należności podlegającej zwrotowi oraz termin jej zwrotu. Badanie sprawy przez sąd administracyjny dokonywane jest wszakże według stanu prawnego, obowiązującego w dacie orzekania przez organy administracji. W przedmiotowej sprawie, kwestię nienależnie pobranego świadczenia regulowały zatem art. 34 ust. 2a i art. 40 ust. 1 ustawy z dnia ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz. U. z 1998 r. Nr 64, poz. 414 ze zm.). Żaden ze wskazanych przepisów nie stanowił wszakże podstawy prawnej do orzekania w trybie decyzji administracyjnej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. (podobnie Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyrokach z dnia 6.stycznia 2000r., w sprawie o sygn.akt II SA/Lu 1605/98, niepubl. w zbiorze urzędowym i z dnia 11.lipca 1996r. w sprawie o sygn.akt I S.A. 350/96, Prawo Pracy 1997/3/40 oraz Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 26.stycznia 1993r., w sprawie o sygn.akt III ARN 92/92, OSNC 1994/2/39). Art. 34 ust. 4a cytowanej ustawy wprowadzał jedynie zasadę, iż świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi niezależnie od dochodu rodziny. Natomiast przepis art. 40 ust. 1 wskazywał na administracją egzekucję tychże należności. Skreślenie ust. 2 i 3 art. 40 ustawy, szczegółowo regulujących kwestie tytułu egzekucyjnego i prawa wystąpienia do sądu powszechnego z powództwem o ustalenie, że należność nie istnieje albo uległa przedawnieniu, nie oznaczało, iż otworzyła się podstawa do orzekania w trybie decyzji administracyjnych o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W tym wypadku bowiem zastosowanie znajdują przepisy ustawy z dnia 17.czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jednolity Dz.U. Nr 110 z 2002r., poz. 968 ze zm.), regulujące kwestię egzekucji należności pieniężnych, przekazanych do egzekucji administracyjnej, na podstawie ustaw szczególnych (art. 2 § 1 pkt 5), gdy obowiązek ten wynika bezpośrednio z przepisu prawa (art. 3 § 1). Wydanie decyzji administracyjnej wchodziłoby w grę jedynie wówczas, gdyby złożony został wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. (por. uzasadnienie cytowanego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26.stycznia 1993r.) Na marginesie już zatem wskazać należy również na nieprawidłową redakcję decyzji organu I instancji, która w praktyce nastręczać mogła problemy przy jej wykonaniu. Po pierwsze w treści decyzji nie wskazano osoby zobligowanej do zwrotu świadczenia (A. G. figuruje jedynie jako adresatka pisma), po wtóre nie określono w jaki sposób winny być uiszczane podlegające zwrotowi raty (miesięcznie, kwartalnie etc.) oraz jak ustalać należy terminy ich płatności. Ponadto załączone akta administracyjne nie zawierają decyzji o przyznaniu zasiłku stałego wyrównawczego, co uniemożliwiałoby ewentualną kontrolę prawidłowości wyliczenia świadczenia, podlegającego zwrotowi. W tej sytuacji, niezależnie od zarzutów skargi i korzystając z uprawnienia do wyjścia poza jej granice, należało uznać, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji, pozbawiona jest podstawy prawnej, co stanowi uchybienie z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. W konsekwencji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.s.a. stwierdzono nieważność orzeczeń obu instancji. Ponieważ zaś zaskarżona decyzja dotknięta była wadą nieważności, przeto w oparciu o normę art. 119 pkt 1 p.s.a. sprawa niniejsza skierowana została do rozpoznania w postępowaniu uproszczonym. Po myśli art. 152 p.s.a. natomiast, orzeczono o niewykonywaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia do czasu uprawomocnienia się wyroku. W przedmiocie kosztów nieuiszczonego wpisu sądowego, od którego skarżąca była ustawowo zwolniona na podstawie art. 239 pkt 1 lit a p.s.a., rozstrzygnięto na podstawie art. 223 § 2 p.s.a, nakazując jego pobranie od organu, którego orzeczenie zostało wzruszone. Zgodnie bowiem z treścią art. 230 § 2 p.s.a. każde pismo, wszczynające postępowanie sądowe podlega opłacie. Fakt, że strona korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych oznacza jednie, że nie ma obowiązku tych kosztów uiszczać, nie zaś, że postępowanie sądowe jest od tych kosztów wolne. Tym samym obowiązkiem sądu jest rozliczyć nieuiszczone koszty sądowe w orzeczeniu kończącym postępowanie, jeśli istnieją do tego podstawy, tj. "gdy z orzeczenia wynika obowiązek poniesienia kosztów postępowania" przez inną stronę (art. 223 § 2 p.s.a.). Ponieważ zaś zaskarżone orzeczenie okazało się wadliwe, przeto obowiązek zwrotu kosztów postępowania (gdyby skarżąca je poniosła) spoczywałby na organie administracji. Wysokość należnego wpisu sądowego ustalono w oparciu o treść art. 231 p.s.a. w zw. z § 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16.grudnia 2003r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 221, poz. 2193).