II SA/Łd 382/17

Dnia 27 czerwca 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.) Sędzia NSA Anna Stępień Protokolant st. asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2017 roku sprawy ze skargi D. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. LS Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz.U. z 2016r., poz. 23 ze zm.), powoływanej dalej jako "k.p.a." – utrzymało w mocy decyzję Nr [...], z dnia [...] stycznia 2017r., wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta T. przez Zastępcę Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. o uznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego pobranych przez D. B. w okresie od 1 października 2012r. do 30 września 2013r. w łącznej wysokości 4.800,00 zł za nienależnie pobrane oraz o ich zwrocie wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty. W pierwszej kolejności organ II instancji wskazał, że w odwołaniu od powyższej decyzji D. B. zarzucił naruszenie: - art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli i zaniechanie ustaleń czy świadczenie pobrane przez skarżącego było pobrane ze świadomością, iż mu się nie należy; -art. 75 k.p.a. poprzez pominięcie dowodu z korespondencji elektronicznej skarżącego z ambasadą polską we Francji, z której jasno wynika, iż skarżący o śmierci ojca, a zatem o wygaśnięciu obowiązku alimentacyjnego dowiedział się w dniu 3 czerwca 2016r.; - art. 23 § 1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity Dz. U. z 2017 r., poz. 489) - zwanej dalej: "u.p.o.u.a." – poprzez jego niewłaściwą interpretację i utożsamianie pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" z pojęciem "świadczenia nienależnego". Następnie Kolegium, przywołując treść art. 2 pkt 3, pkt 7 lit. c) i pkt 11, art. 9 ust. 1 u.p.o.u.a., wyjaśniło warunki nabywania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zasady i tryb postępowania w sprawach przyznawania i wypłacania tych świadczeń. Organ odwoławczy stwierdził, że z powołanych wyżej przepisów ustawy wynika jednoznacznie, że śmierć dłużnika alimentacyjnego jest równoznaczna z eliminacją jednego z warunków przysługiwania prawa do świadczenia alimentacyjnego. Z chwilą śmierci dłużnika alimentacyjnego ustaje zobowiązanie do alimentacji i tym samym osoba pobierająca świadczenia alimentacyjne traci status osoby uprawnionej. Zatem skoro śmierć dłużnika alimentacyjnego powoduje ustanie obowiązków alimentacyjnych, to w ślad za tym uprawnień do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Obowiązek alimentacyjny wygasa niezależnie od wiedzy osoby pobierającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Nienależne pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego to świadczenia wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Dalej organ II instancji przedstawił stan faktyczny sprawy, z którego wynikało, że decyzją ostateczną z dnia [...] listopada 2012r., nr [...], przyznano D. B. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie 400 zł miesięcznie, na okres od dnia 1 października 2012r. do dnia 30 września 2013r. Do wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego zainteresowany załączył zaświadczenie o bezskuteczności egzekucji świadczeń alimentacyjnych z dnia 13 września 2012r., znak: [...], wydane przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w T. P. Ś. W dniu [...] czerwca 2016r. organ I instancji, postanowieniem znak: [...], wznowił z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie zakończonej ww. ostateczną decyzją z dnia [...] listopada 2012r. ze względu na to, że w dniu 24 czerwca 2016r. uzyskał informację – postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w T. P. Ś. z dnia [...] czerwca 2016r., znak: [...], o zwieszeniu postępowania, z którego wynikało, że dłużnik alimentacyjny K. B. zmarł w dniu 7 kwietnia 2012r. W związku z powyższym organ I instancji, na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a., decyzją z dnia [...] listopada 2016r., uchylił od dnia 1 października 2012r. decyzję ostateczną Nr [...] z dnia [...] listopada 2012r. przyznającą świadczenia z funduszu alimentacyjnego na D. B. oraz odmówił przyznania przedmiotowego świadczenia od dnia 1 października 2012r. Na tej podstawie Kolegium uznało, że zostały spełnione przesłanki nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, określone w art. 2 pkt 7 lit. c) u.p.o.u.a. Jednocześnie wskazało, że przepis ten jest jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanych w nim przesłanek, a decyzja zapadła w okolicznościach w nim przedstawionych ma charakter związany. Oznacza to, że każde świadczenie wypłacone w takiej sytuacji należy traktować jako świadczenie pobrane niezależnie. Pobieranie przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego pomimo śmierci dłużnika alimentacyjnego wiąże się z koniecznością zwrotu tych świadczeń, jako nienależnie pobranych i to nawet w sytuacji, gdy osoba ta nie miała świadomości, iż ustało prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak również że świadczenie to nie powinno zostać jej w ogóle przyznane. W tej sytuacji, wypłacone skarżącemu w okresie od dnia 1 października 2012r. do dnia 30 września 2013r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 4.800,00 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami, stosownie do art. 23 ust. 1, ust. 6 i ust. 7 u.p.o.u.a. Organ odwoławczy poinformował również stronę o możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, stosownie do art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a., jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. skargę do sądu administracyjnego złożył D. B., powołując się na tożsame zarzuty, co podniesione w odwołaniu od decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że w toku postępowania o uznanie świadczenia alimentacyjnego za nienależnie pobrane organ I instancji zaniechał ustalenia, czy skarżący miał świadomość, iż pobrane przez niego świadczenie jest mu nienależne. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Z tych względów dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, lecz konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a.. Następnie skarżący wskazał, że w okolicznościach niniejszej sprawy niezmiernie istotne jest, że nie utrzymywał on kontaktów z osobą zobowiązaną do świadczeń alimentacyjnych, tj. swoim ojcem od 2009r. (od rozwodu rodziców). Do skarżącego dochodziły jedynie pogłoski, iż jego ojciec wyjechał zagranicę i zaginął. Dopiero w dniu 3 czerwca 2016r. skarżący otrzymał wiarygodną informację od konsula o znalezieniu zwłok K. B. w kwietniu 2012r. we Francji. W związku z powyższym w okresie od 1 października 2012r. do 30 września 2013r. skarżący nie miał świadomości, że pobiera świadczenie, pomimo iż obowiązek alimentacyjny jego ojca wygasł z powodu śmierci. Skarżący nie działał w złej wierze, a zatem świadczenie w rzeczonym okresie nie może zostać uznane za świadczenie nienależnie pobrane. W ocenie skarżącego, przyjęcie innego niż powyższe założenia byłoby głęboko krzywdzące dla skarżącego i niezgodne z elementarnym poczuciem sprawiedliwości społecznej i zaufania do organów administracji publicznej. W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania przed organami administracyjnymi oraz sądem w tym kosztów profesjonalnego pełnomocnika według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2014r., poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub części. Stwierdzenie wydania aktu z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jednolity Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm., powoływanej dalej jako p. p. s. a.). Po myśli art. 134 § 1 p. p. s. a., rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p. p. s. a.). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia aktów organów administracji, Sąd nie stwierdził, by zaskarżona decyzja naruszała przepisy prawa w stopniu opisanym w powołanych wyżej przepisach. Zdaniem Sądu, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, podzielić bowiem należy tę linię orzeczniczą, która akcentuje obiektywny charakter okoliczności, jaką jest śmierć dłużnika alimentacyjnego, równoznaczną z odpadnięciem jednego z warunków przysługiwania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z chwilą śmierci dłużnika alimentacyjnego, co bezsprzecznie miało miejsce w niniejszej sprawie, ustało zobowiązanie dłużnika do alimentacji i jednocześnie skarżący utracił status osoby uprawnionej do ubiegania się o świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Śmierć dłużnika jest natomiast, co trafnie podnoszą organy obu instancji, obiektywną okolicznością faktyczną, która powoduje ustanie prawa do świadczeń, bez znaczenia pozostaje tym samym czy uprawniony do świadczeń z funduszu alimentacyjnego posiadał wiedzę o śmierci dłużnika alimentacyjnego, czy tej wiedzy nie posiadał, gdyż nie utrzymywał z dłużnikiem kontaktów (por. np. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Krakowie z dnia 9 marca 2017r., sygn. akt III SA/Kr 1796/16, w Łodzi z dnia 20 maja 2016r., sygn. akt II SA/Łd 144/16, we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015r., sygn. akt IV SA/Wr 505/14, w Lublinie z dnia 12 listopada 2015r., sygn. akt II SA/Lu 251/15, – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczania.nsa.gov.pl). Podnoszone przez skarżącego rozróżnienie pomiędzy świadczeniem nienależnym a nienależnie pobranym, związane z przesłanką zawinienia, nie znajduje natomiast, zdaniem Sądu, odniesienia do okoliczności o charakterze obiektywnym. Zdaniem Sądu, brzmienie obowiązujących w tej mierze przepisów prawa nie pozostawia wątpliwości co do prawidłowego wywodu i ustaleń organów, stanowiących podstawę zaskarżonej decyzji. Zgodnie bowiem z art. 2 pkt 7 lit c ustawy, nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Z kolei zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy, świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo. Osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 11 ustawy). Z kolei w myśl art. 2 pkt 3 ustawy dłużnikiem alimentacyjnym jest osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Z przytoczonych przepisów jasno wynika, iż ustalenie faktyczne co do śmierci dłużnika alimentacyjnego, pociąga za sobą ustalenie, iż ustał obowiązek alimentacyjny tegoż dłużnika względem osoby uprawnionej. Co za tym, osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego z datą śmierci dłużnika traci status osoby uprawnionej i co istotne, ustaje prawo tej osoby, dotychczas uprawnionej, do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. A skoro tak, to wszystkie świadczenia pobrane, przez dotychczas uprawnionego, po śmierci dłużnika alimentacyjnego są nienależnie pobranymi świadczeniami. Ustalenie powyższe obligowało organ do orzeczenia stosownie do art. 23 ustawy o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2012r. do dnia 30 września 2013r. i o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń za ten okres wraz z ustawowymi odsetkami. W ust. 1 art. 23 ustawy ustawodawca jasno wskazał, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenie, a taką osobą jest skarżący, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi. W kolejnych ustępach przepisu art. 23 ustawy zawarł z kolei zapisy, które dały organowi podstawę do wydania decyzji, w której jednocześnie uznał za nienależnie pobrane świadczenie i zobowiązał do zwrotu tegoż nienależnie pobranego świadczenia. Reasumując powyższe rozważania, zdaniem Sądu, organ administracji tak I jak i II instancji w sposób wyczerpujący zgromadził materiał dowodowy i w oparciu o jego analizę ustalił stan faktyczny i prawny sprawy, który nie budzi zastrzeżeń. Podkreślić trzeba, iż jedyną okolicznością faktyczną, która determinowała dalsze działania organu było ustalenie, iż dłużnik alimentacyjny zmarł, a ta okoliczność znalazła potwierdzenie w dokumencie urzędowym jakim jest skrócony odpis aktu zgonu wystawiony przez urząd stanu cywilnego. Okoliczność kiedy skarżący powziął wiedzę o śmierci ojca, nie ma zaś, jak wyżej wskazano, znaczenia dla oceny charakteru pobranego świadczenia, co czyni zarzut naruszenia art. 7, 77 § 1 i 75 k.p.a. niezasadnym. Jak już zostało wywiedzione jedyną okolicznością, której ustalenie obligowało organ do wydania zaskarżonego orzeczenia było ustalenie, iż decyzja o przyznaniu świadczenia alimentacyjnego została ostatecznie uchylona w wyniku wznowienia postępowania, zaś w związku ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego odmówiono skarżącemu prawa do świadczenia. Bez znaczenia pozostają natomiast zarówno data jak i okoliczności powzięcia przez skarżącego informacji o śmierci ojca. Zgłoszone przeto na wspomniane okoliczności wnioski dowodowe nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Podkreślić też należy, że okoliczności te nie były kwestionowane przez organy. Jako nieistotne nie miały wszakże znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Okoliczności te mogą być natomiast przedmiotem analizy i ewentualnie odnieść oczekiwany przez stronę skutek w postaci umorzenia, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty kwot, do których zwrotu strona jest obecnie zobowiązana, ale dopiero po zainicjowaniu przez nią nowego, odrębnego postępowania uregulowanego w art. 23 ust. 8 ustawy, co podnosiło już Kolegium. Przepis ten przewiduje jednoznacznie, iż organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zdaniem Sądu, w świetle powyższego, zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 23 ust. 1 ustawy, jak i przepisów postępowania administracyjnego nie znajdują uzasadnienia i nie mogły odnieść oczekiwanego przez pełnomocnika strony skutku. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił. ds