II SA/Łd 43/12

Dnia 22 maja 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.) Protokolant asystent sędziego Marcin Olejniczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2012 roku sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi P. G., prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 1200 (jeden tysiąc dwieście) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu odwołania J. P., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] roku, Nr [...]. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, organ I instancji decyzją z dnia [...] roku, po rozpoznaniu wniosku J. P., orzekł o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz A. K. w wysokości 7.864,50 zł. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał m. in. przepis art. 30 ust. 1 i art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j. Dz. U. z 2009 roku, Nr 1, poz. 7 ze zm.). W odwołaniu od powyższej decyzji J. P. wskazał, iż znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania utrzymało w mocy rozstrzygnięcie I instancji. W motywach organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania wskazując, iż zaliczka alimentacyjna była wypłacana na skutek niedopełnienia przez stronę obowiązku alimentacyjnego. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.), dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości zaliczek wypłaconych osobie uprawnionej powiększonej o 5%. Odwołujący się zwrócił się do organu I instancji z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Na podstawie akt sprawy ustalono, iż źródłem dochodu strony jest świadczenie emerytalno – rentowe, które po dokonywanym potrąceniu komorniczym z tytułu zobowiązań alimentacyjnych wynosi 353,15 zł. Do miesięcznych wydatków strony należy opłata za czynsz, energię elektryczną i gaz w łącznej wysokości 350,50 zł. Strona legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. Odwołujący się korzysta z pomocy społecznej otrzymując świadczenie w postaci zasiłku stałego w wysokości 37,95 zł miesięcznie. Z powodu złego stanu zdrowia odwołujący się ponosi wydatki związane z koniecznością zakupu leków w wysokości ok. 150 zł miesięcznie. Przepis art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stanowi, iż organ właściwy dłużnika może umorzyć "(...) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w łącznej wysokości: 1. 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2. 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3. 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Cytowany przepis art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zdaniem organu, jednocześnie wskazuje, że jedyną i konieczną przesłanka umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek jest skuteczna egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, prowadzona przez okres minimum 3 lata. Jak wynika z akt sprawy, strona tej przesłanki nie spełnia. Wobec tego zasadnie organ I instancji uznał, iż nie ma podstaw do umorzenia należności. Nawet bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych. Nadto, nawet gdy dłużnik alimentacyjny spełnia kryteria skutecznej egzekucji, nie gwarantuje mu to pozytywnego rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności wypłaconych z tytułu zaliczek alimentacyjnych. Ustawodawca w przepisie art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów posługuje się bowiem określeniem "organ może" umorzyć należności. Organ rozstrzygając w sprawie, nie kwestionował okoliczności, iż dłużnik alimentacyjny znalazł się w ciężkiej sytuacji życiowej (zdrowotnej i finansowej), jednak brak było podstaw, by uwzględnić jego wniosek. Warunkiem umorzenia zaległych zaliczek alimentacyjnych, zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jest skuteczność egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego. W konkluzji organ ponownie podniósł, iż egzekucja świadczeń alimentacyjnych należnych od strony na rzecz osoby uprawnionej pozostaje bezskuteczna, a co za tym idzie strona nie spełnia ustawowych przesłanek warunkujących zastosowanie ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. W skardze do sądu administracyjnego J. P. ponownie wyraził swoje niezadowolenie z treści rozstrzygnięć organów obu instancji wskazując na swóją trudną sytuację materialną i zdrowotną. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując zarzuty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie podać należy, że zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 roku, poz. 270), Sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, że Sąd bada legalność zaskarżonego aktu pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Z uwagi na tak zakreśloną kognicję, Sąd nie ma możliwości do merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącego o umorzenie należności. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" – "c" Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Zdaniem składu orzekającego, w niniejszej sprawie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na rozstrzygnięcie. Niewątpliwym w sprawie jest to, iż skarżący wniósł o umorzenie wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz wierzyciela alimentacyjnego. W piśmie tym skarżący nie wskazał podstawy prawnej, na której opiera swój wniosek. W tej sytuacji organy obu instancji rozpoznały wniosek i wydały rozstrzygnięcie opierając je na treści art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j. Dz. U. z 2009 roku Nr 1, poz. 7 ze zm.). Zgodnie z treścią z powołanego przepisu art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy w łącznej wysokości: 1. 30% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2. 50% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3. 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną (ust. 2). Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3). Przepis art. 30 jako jednostka redakcyjna aktu prawnego zawiera trzy ustępy, z czego pierwsze dwa stanowią o możliwości umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zdaniem składu orzekającego, obie jednostki redakcyjne, czyli ustęp pierwszy i drugi, statuują dwie niezależne instytucje. W ocenie Sądu, w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, nie ulega wątpliwości, że hipotezą zarówno ust. 1 jak i ust. 2 art. 30 cytowanej ustawy objęte są również należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. (podobnie: np. tenże Wojewódzki Sąd Alimentacyjny w Lublinie w wyroku z dnia 25 listopada 2010 roku, sygn. akt: II SA/Lu 559/10 oraz Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 marca 2011 roku, sygn. akt: I OSK 2064/10 i w postanowieniu z dnia 22 grudnia 2009 roku, sygn. akt: I OW 173/09, wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu wskazać należy, iż użycie przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 ustawy określenia "świadczenia z funduszu alimentacyjnego", nie oznacza możliwości umorzenia w tym trybie jedynie należności wypłaconych wierzycielowi alimentacyjnemu w oparciu o przepisy obowiązującej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Po pierwsze, fundusz alimentacyjny i świadczenia z niego wypłacane istniały również pod rządami ustawy z dnia 18 lipca 1974 roku o funduszu alimentacyjnym (t. j. Dz. U. z 1991 roku Nr 45, poz. 200 ze zm.). Literalne zatem odczytywanie przepisu art. 30 ust. 2, musiałoby prowadzić do wniosku, że możliwość umorzenia należności, dotyczy świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego obecnego i dawnego z pominięciem zaliczek alimentacyjnych. Tego rodzaju interpretacja w sposób nieuzasadniony dyskryminowałaby natomiast jedną kategorię dłużników alimentacyjnych. Po wtóre, stosowanie, jak w niniejszej sprawie, przepisów nowego prawa do należności powstałych pod rządami przepisów obowiązujących poprzednio, wymaga konsekwentnego uznania, iż regulacja wspomniana obejmuje określone stany faktyczne w swym całokształcie. Zdaniem Sądu natomiast obowiązkiem organów było zatem zbadanie istnienia przesłanek do umorzenia należności wynikających z przepisu art. 30 ust. 1, a także z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W świetle powyższego stwierdzić należy, że wydane w sprawie rozstrzygnięcia zapadły z naruszeniem art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, co uzasadnia uchylenie decyzji organów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Uzupełniając argumentację wyjaśnić należy, iż organy jak najbardziej słusznie do stanu faktycznego sprawy zastosowały przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów na podstawie art. 41 tej ustawy. Zaległości alimentacyjne wnioskodawcy pochodzą z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych w trybie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 roku o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Wniosek o umorzenie został złożony w dniu 29 lipca 2011 roku, a zatem już pod rządami nowej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, która weszła w życie z dniem 1 października 2008 roku. Nowa ustawa, kwestię umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego uregulowała inaczej niż dotychczasowa ustawa o zaliczce. Nowa ustawa zawiera jednak przepisy przejściowe wyraźnie regulujące granice stosowania przepisów dotychczasowych. Obejmują one sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy (art. 41), sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne (art. 42 ust. 2) i egzekucję należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art. 43 ust. 1). Już to wyodrębnienie poszczególnych kategorii spraw w kolejnych trzech artykułach wskazuje wyraźnie, że pod pojęciem spraw o zaliczki alimentacyjne, użytym w art. 41 ustawy o pomocy, nie mieszczą się wszystkie sprawy uregulowane w rozdziale trzecim ustawy o zaliczce, lecz wyłącznie stricte sprawy o zaliczki alimentacyjne, a więc o ustalenie prawa do zaliczki i jej wysokości. Przepis art. 41 ustawy o pomocy nie uzależnia stosowania przepisów dotychczasowych od chwili wszczęcia postępowania administracyjnego, lecz od chwili powstania prawa do zaliczki alimentacyjnej. Ponieważ prawo to nie mogło powstać po wejściu w życie ustawy o pomocy, nie przewidującej już tego rodzaju świadczenia, to art. 30 ust. 1 tej ustawy nie miałby nigdy zastosowania do należności wymienionych w art. 28 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Byłoby to sprzeczne z treścią owego art. 30 ust. 1, który właśnie wymienia należności, o których mowa m.in. w art. 28 ust. 1 pkt 2. Zwrócić uwagę organom należy także na fakt, iż nie jest możliwe orzekanie o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, bez uprzedniego wydania decyzji (ostatecznej) w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń. Tymczasem z akt administracyjnych nie wynika, że taka decyzja została wydana. Brak ten stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. W toku postępowania organy administracji publicznej stoją bowiem na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Jednocześnie, organ ma obowiązek w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Na marginesie rozważań zwrócić uwagę należy, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stanowi o możliwości umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości lub w części. Nawet gdy skarżący w swoim wniosku wskazał, że wnosi o umorzenie zaległości w całości, to taka sytuacja nie ogranicza organu w możliwości umorzenia zaległości w części po dojściu do wniosku, że sytuacja materialna i zdrowotna strony umożliwia spłatę zaległości w części. Reasumując, Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O zwrocie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej przez pełnomocnika z urzędu Sąd postanowił w punkcie drugim wyroku na podstawie art. 250 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z treścią § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "a" i § 6 pkt 4 oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). ko