II SA/Łd 466/11

Dnia 31 sierpnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień, Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.), Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 sierpnia 2011 roku przy udziale - sprawy ze skargi H. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r., nr [...] odmówił H. N. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), dalej jako ustawa o świadczeniu pieniężnym, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r.,w sprawie o sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009r. Nr 220, poz. 1734). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wnioskodawczyni w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta w ocenie organu nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy o której mówi Trybunał Konstytucyjny w/w. wyroku, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. H. N. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że wraz z rodziną została wysiedlona ze wsi M. do obozu przesiedleńczego w Ł., przy ul. Ł., a następnie na teren Generalnej Guberni, do wsi W., w gminie B., w powiecie [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...] r., nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks Postępowania Administracyjnego (Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym utrzymał w mocy wskazaną na wstępie decyzję własną z dnia [...] r. W uzasadnieniu wskazano, iż organ badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji wnioskodawczyni nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz — uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego — w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem organu badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Dalej wskazano, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że rodzina zainteresowanej w kwietniu 1940r. została wysiedlona z rodzinnej miejscowości M. do miejscowości W., gdzie urodziła się wnioskodawczyni. Pobyt w miejscowości W. potwierdzają m.in. ankieta. I. K. (ojca strony), złożona do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych, jednakże w ocenie organu brak jest jakichkolwiek dowodów na skierowanie rodziny odwołującej się do pracy przymusowej. Nie został zatem spełniony ustawowy warunek deportacji do pracy przymusowej. Ponadto organ, nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny strony na skutek wysiedlenia, jak również jej ciężkiej sytuacji podczas wojny, podkreślił, że strona przebywała w otoczeniu swojej rodziny, co dla małoletniej wówczas wnioskodawczyni nie mogło być bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, również małoletnich, którzy takiego kontaktu z bliskimi byli pozbawieni. Miejsce wysiedlenia znajdowało się w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, co wiąże się z tym, że strona z rodzicami przebywała w istocie w tym samym, zarówno kulturowo, jak i językowo środowisku. Powyższą decyzję H. N. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, wnosząc o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją organu pierwszej instancji. Zaskarżonej decyzji zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, polegający na stwierdzeniu braku dowodów na potwierdzenie skierowania rodziny skarżącej do pracy przymusowej oraz naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, poprzez nietrafne przyjęcie braku szczególnej dolegliwości represji na jaką narażona została skarżąca. W ocenie skarżącej intencją ustawodawcy było objęcie prawem do uzyskania rekompensaty pieniężnej za doznane krzywdy spowodowane deportacją wszystkich osób, które poddane były tego rodzaju represji przez okres co najmniej 6 miesięcy w latach 1939-1945, i to bez względu na wiek. Nie sposób bowiem racjonalnie uzasadnić, że sytuacja małego dziecka wywiezionego wraz z matką na roboty przymusowe jest inna niż sytuacja dziecka urodzonego już po wywiezieniu matki na roboty przymusowe. Jeżeli przyjmie się, że o represji nie decyduje wiek dziecka, ani to czy faktycznie pracowało, to nie powinno również budzić wątpliwości, że osobą represjonowaną jest także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę. Skarżąca wskazała, że urodziła się w dniu 4 maja 1941r. w miejscowości W., dokąd w kwietniu 1940r. jej rodzice I. i S. K. zostali przesiedleni do pracy przymusowej z miejscowości M. Jako dziecko robotników przymusowych nie była uwolniona od obowiązku pracy i wykonywała lżejsze prace domowe i polowe. Dalej wyjaśniła, że z dokumentacji załączonej do wniosku wynika, że rodzina skarżącej została deportowana do pracy przymusowej na tereny okupowane przez III Rzeszę w okresie wojny w latach 1939-1945. Potwierdza to zaświadczenie Archiwum Państwowego w Ł., z którego zdaniem skarżącej wynika, że rodzina o nazwisku K. w kwietniu 1940r została wysiedlona z miejscowości M. do obozu przesiedleńczego w Ł. Ponadto w piśmie z dnia 20 grudnia 2010r. Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Ł., poinformował, że w zasobie archiwalnym IPN odnaleziono ankietę wysiedlenia miejscowości M., z której wynika, że od 5 kwietnia 1940r do 6 marca 1941r. przeprowadzono akcje wysiedlenia miejscowości M. W wykazie osób wysiedlonych przez Niemców ze wsi M. odnaleziono nazwiska osób: K. I., K. S., K. H., K. H., a są to dane osobowe rodziców i brata skarżącej oraz skarżącej. Z pisma wynika również, że wysiedlenie nastąpiło do miejscowości W. Ponadto świadkowie Z. G. i H. K. w swoich oświadczeniach złożonych do akt sprawy potwierdzili, że rodzice skarżącej w kwietniu 1940r. zostali skierowani do obozu przesiedleńczego w Ł., a następnie przewiezieni do pracy przymusowej w miejscowości W. znajdującej się na terenie Generalnej Guberni. Pobyt w miejscowości W. potwierdza również ankieta "D" I. K. (ojca skarżącej) złożona do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w dniu 3 maja 1952r. Dalej skarżąca wyjaśniła, że wprawdzie nie udało się odnaleźć dokumentu w postaci nakazu skierowania do pracy przymusowej, ale przedstawione wyżej okoliczności wskazują jednoznacznie, że wysiedlenie rodziców z miejsca ich stałego pobytu i przewiezienie do pracy na tereny okupowane przez III Rzeszę miało charakter przymusowy. Nie ulega bowiem wątpliwości, że posiadając własne gospodarstwo rolne w miejscowości M., rodzice nie przenieśliby się dobrowolnie do innej nieznanej sobie miejscowości, gdzie przebywali do czasu zakończenia wojny w maju 1945r. Wobec tego w ocenie skarżącej jej rodzina została wysiedlona przymusowo, a należące do rodziców skarżącej naszego gospodarstwo przekazano do zasiedlenia przez Niemców. Skarżąca wskazała, że w trakcie wykonywania pracy przymusowej jej rodzina nie mogła opuszczać bez pozwolenia wskazanego miejsca pobytu. Wprawdzie miejsce wysiedlenia znajdowało się w odległości około 50- 60 km od dotychczasowego miejsca zamieszkania , co obecnie nie jest odległością znaczną , ale jej pokonanie w ówczesnym czasie było zarówno czasochłonne jak i utrudnione . Ponadto nie było możliwości przekroczenia granic Generalnej Guberni w dowolnym czasie, ze względu na znajdujące się okopy oraz niemieckie patrole strzegące granicy. Dodała, że jej rodzina została pozbawiona całego majątku, kontaktu z rodziną i osobami bliskimi. Została w sposób nagły i całkowity wyrwana ze środowiska w którym dotychczas funkcjonowała. Zamieszkiwała wśród obcych sobie osób, w nieznanej okolicy i otoczeniu, bez znajomych, bez mieszkania, podstawowego sprzętu, zdana wyłącznie na siebie. Rodzice skarżącej byli zmuszani do wykonywania ciężkiej pracy w gospodarstwie rolnym, stanowili niewolniczą siłę roboczą. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31.maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1.września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17.września 1939 roku do dnia 5.lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. nr 220, poz. 1734 z dnia 23.grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Odnosząc powyższe uwagi do niniejszej sprawy niniejszej należy uznać, że w toku postępowania administracyjnego doszło do uchybienia przepisom art. 7, 77 § 1, art. 80 k.p.a. a w konsekwencji nieprawidłowego zastosowania przepisu art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi zostać dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj.: po pierwsze – opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie – ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie – organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte – rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z zasadami logiki. Warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie dokonał należytej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, nienależycie stosując tym samym przepis art. 2 pkt 2 ustawy, w brzmieniu nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.grudnia 2009 roku. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku TK przyjąć należy, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym było ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostawał też wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Konkludując, organ miał obowiązek ustalić i ocenić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy rodziców skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Tymczasem Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ograniczył się do konstatacji, że skarżąca wywieziona została wraz z rodziną do miejscowości W., lecz brak jest dowodów na skierowanie rodziny skarżącej do pracy przymusowej. Nieścisłość związana z faktem, ze skarżąca urodziła się już po wysiedleniu nie ma wprawdzie najistotniejszego znaczenia, ale należy ją sprostować. Milczeniem pominięto natomiast podnoszone przez skarżącą okoliczności, związane z wysiedleniem jej rodziny, brakiem możliwości zabrania wszystkiego prócz rzeczy osobistych przetransportowaniem do obozu przesiedleńczego w Ł., a następnie do miejsca wykonywania pracy przez rodzinę skarżącej i samą skarżącą, mimo tego, że była kilkuletnim dzieckiem, czy osiedleniem w obcym środowisku. Nie odniesiono się także w żaden sposób do zeznań świadków przedstawionych przez skarżącą. Nie ustalono czy rodzina skarżącej miała jakąkolwiek możliwość powrotu do rodzinnej miejscowości, korzystania z dorobku życia, nie wzięto pod uwagę także tego, że skarżąca jako małe dziecko skazana była od momentu urodzenia na kilkuletni pobyt wśród obcych ludzi, w ciężkich warunkach egzystencji. Z uzasadnień wydanych w rozpatrywanej sprawie decyzji nie wynika nawet to, jaki - według ustaleń poczynionych przez organ administracji - charakter miała wykonywana przez rodzinę skarżącej praca, w jakich warunkach była wykonywana i jakie były obowiązki poszczególnych członków rodziny z nią związane. Nie można również stwierdzić, aby organ administracji poczynił ustalenia, co do celu "wysiedlenia" rodziny skarżącej z dotychczasowego miejsca zamieszkania. Organ nie wyjaśnił ani tego, gdzie rodzina skarżącej w czasie wykonywania pracy przymusowej mieszkała i w jakich warunkach przebywała, ani tego, czy w związku z tą sytuacją skarżąca była narażona na brak należytej opieki ze strony rodziców. Faktem jest, iż H. N. urodziła się 4 maja 1941r, we wskazanym przez nią okresie między majem 1941 a styczniem 1945 rokiem, była kilkuletnim dzieckiem. W świetle dotychczasowej linii orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym NSA okoliczność ta nie stanowi jednak przeszkody do ustalenia prawa do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej (zob. wyroki: NSA z dnia 6 czerwca 2008 roku, w sprawie o sygn. akt II OSK 979/07; z dnia 23 stycznia 2009 roku, w sprawie o sygn. akt II OSK 1456/08; z dnia 8 października 2009 roku, w sprawie o sygn. akt II OSK 1703/08). Sąd dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 k.p.a. Przepis ten wymaga, aby uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonej decyzji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, zawiera tylko dwa zdania odnoszące się do stanu faktycznego sprawy. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń w tym zakresie narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Podobny zarzut dotyczy także uzasadnienia decyzji I instancji. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 145 § 1 lit a i c p.p.s.a. orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Z uwagi na to, że zarzuty dotyczące naruszenia zasad postępowania dotyczą w równej mierze postępowania pierwszoinstancyjnego, jak i drugoinstancyjnego, sąd orzekł również o uchyleniu decyzji organu stopnia podstawowego, stosownie do dyspozycji art. 135 p.p.s.a. Z uwagi zaś na charakter prawny zaskarżonej decyzji (niepodlegającej wykonaniu i nienadającej się do wykonania) za bezprzedmiotowe uznano rozstrzyganie w sprawie jej wykonania do dnia uprawomocnienia się wyroku Wytyczne co do dalszego przebiegu postępowania wynikają wprost z wcześniejszych rozważań sądu. k.o.