II SA/Łd 501/07

Dnia 14 sierpnia 2007 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek, Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień, Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.), Protokolant asystent sędziego Marek Pilc, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 sierpnia 2007 roku sprawy ze skargi S. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia własnej decyzji dotyczącej odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Nr [...] z dnia [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszy Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat B. M. K. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. A. kwotę [...] tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, zawierającą należny podatek od towarów i usług oraz kwotę [...] tytułem zwrotu poniesionych wydatków. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił S. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. W dniu 18 maja 2005 roku S. K. wystąpiła z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Po rozpatrzeniu wniosku, który został potraktowany jako wniosek złożony w trybie art. 154 kpa, decyzją z dnia 21 marca 2006 roku Kierownik Urzędu ds. Kombatantów, na podstawie art. 154 § 1 i 2 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, odmówił zmiany własnej decyzji z dnia [...]. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż z zebranych w sprawie materiałów dowodowych (zaświadczenia Archiwum Departamentu A. z 2 grudnia 2003 roku, Arbeitskarte babci strony, oświadczenie świadka oraz przesłuchania strony) wynika, że represja S. K. na deportacji rozpoczęła się najwcześniej 10 kwietnia 1944 roku, a zakończyła najpóźniej 14 września 1944 roku, ponieważ w następnym dniu nastąpiło zajęcie miejscowości, w której przebywała strona przez wojska koalicji antyhitlerowskiej. A zatem represja S. K. na deportacji trwała 5 miesięcy i 5 dni, a więc krócej niż minimalny okres wymagany przez ustawę. W świetle powyższych okoliczności Kierownik Urzędu nie znalazł podstaw do zmiany decyzji z dnia [...]. Pismem z dnia 4 kwietnia 2006 roku skierowanym do Kierownika Urzędu ds. Kombatantów S. K. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. W swoim piśmie strona dodatkowo wskazała, iż przed deportacją do Francji przebywała wraz z rodzicami na terenie Niemiec, gdzie rodzice pracowali przymusowo i łączny okres represji trwał 4 lata. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu ds. Kombatantów na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit a, art. 3 ust 1, 4 ust 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]. W uzasadnieniu organ podniósł, iż represja strony związana z pobytem na deportacji na terytorium Francji trwała od dnia 10 kwietnia 1944 roku (data stempla obozu przejściowego w M. na Arbeitskarte babci) do dnia 14 września 1944 roku (data wyzwolenia B. – miejsca pobytu strony ustalona na podstawie wydawnictwa Atlas II Wojny Światowej pod red. J. Keegana Warszawa 1995). Okres pobytu przez S. K. na deportacji po dniu 14 września 1944 roku stracił charakter represji w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 roku. Tym samym faktyczny okres represji strony wyniósł 5 miesięcy i 6 dni, co oznacza, iż stronie nie przysługuje prawo do świadczenia przewidzianego w ustawie, która jako niezbędny warunek przewiduje co najmniej sześciomiesięczny okres represji. Zdaniem organu, brak wiarygodnych dokumentów wskazujących na wcześniejszy pobyt na deportacji, rozbieżności co do daty wywiezienia podane w kolejnych relacjach strony nie pozwalają na ustalenie innej niż podana w Arbeitskarte daty. Nadto Kierownik Urzędu stwierdził, iż nie dał również wiary zawartym w piśmie strony z dnia 4 kwietnia 2006 roku twierdzeniom o wcześniejszym jej pobycie w bliżej nieokreślonej miejscowości na terenie Niemiec. W dniu 14 listopada 2006 roku S. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów z dnia [...]. W uzasadnieniu skargi S. K. podniosła, iż publikacje historyczne, na których opierają się decyzje organu zostały wybrane wybiórczo, jednostronnie, a ponadto organ błędnie ustalił okres represji, gdyż nie wliczył do niego okresu podróży w wagonach bydlęcych z Polski do Francji. S. K. nadmieniła również, iż według publikacji historycznej "Encyklopedia II wojny światowej" (wydawnictwo MON Warszawa 1975 roku) w okręgu, którym przebywała w dniu 16 grudnia 1944 roku doszło do kontrofensywy niemieckiej, która trwała do lutego 1945 roku. Na poparcie swojego stanowiska S. K. załączyła do skargi szereg dokumentów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 powołanego aktu). Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), w dalszej części powoływanej jako p.p.s.a.. Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. Nie stwierdzając uchybień wymienionych w art. 145 §1 p.p.s.a.., sąd oddala skargę (art. 151 p.p.s.a.) Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w ramach tak zakreślonych, Sąd uznał, iż skarga jest zasadna, ponieważ zaskarżona decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe stanowi zaś podstawę uwzględnienia skargi z przyczyn wskazanych w przywołanym art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Z treścią przywołanego przepisu koresponduje przepis art. 77 § 1 k.p.a., w myśl którego organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Realizacja obowiązku wyczerpującego zgromadzenia i rozpatrzenia materiału dowodowego winna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu faktycznym decyzji. Zgodnie bowiem z art. 107 § 1 k.p.a. jednym z obligatoryjnych składników decyzji jest uzasadnienie faktyczne, które powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (art. 107 § 3 k.p.a.). Zakres postępowania dowodowego jest determinowany przez przepisy prawa materialnego, na podstawie których organ orzeka o uprawnieniach bądź obowiązkach strony postępowania. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem postępowania było ustalenie, czy stronie postępowania – S. K. - przysługuje świadczenie pieniężne z tytułu podlegania represjom na skutek deportacji, przewidziane w ustawie z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. Nr 87, poz. 395, ze zm.), zwanej dalej "ustawą". Przesłanki, tak pozytywne jak i negatywne, warunkujące uzyskanie uprawnienia do powyższego świadczenia zostały określone w art. 1 i art. 2 ustawy. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 ustawy świadczenie pieniężne, zwane dalej "świadczeniem", przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W ust. 2 art. 1 ustawy określono przesłanki negatywne, które wykluczają przyznanie przedmiotowego świadczenia. Istotne znaczenie dla rozpoznawanej sprawy ma treść art. 2, w którym zdefiniowano pojęcie represji, użyte w art. 1 ustawy. Stosownie do art. 2 ust. 2 lit. "a" ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W związku z treścią przywołanego powyżej przepisu, organ orzekający o przyznaniu świadczenia z tytułu podlegania represjom polegającym na deportacji, jest obowiązany ustalić, czy osoba ubiegająca się o przyznanie przedmiotowego świadczenia została wywieziona i przebywała na zesłaniu przez okres minimum 6 miesięcy. Oznacza to konieczność ustalenia zarówno początkowej jak i końcowej daty trwania zesłania, przy zachowaniu zasad postępowania administracyjnego W ocenie Sądu postępowanie dowodowe w zakresie ustalenia powyższej daty zostało przeprowadzone z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., gdyż w jego toku nie zostały wyjaśnione pojawiające się rozbieżności dotyczące zarówno początkowego jak i końcowego okresu deportacji S. K. I tak, w pierwszym wniosku (k.6 akt administracyjnych) skarżąca podała jako datę początkową wrzesień 1944r., załączając dokument Dyrekcji Departamentu Archiwalnego A. Jednak w aktach znajdują się również zeznania świadka S.K. (k.10 i 12), który mówił, że rodzina skarżącej i jego rodzina pracowały od marca 1943r do lutego 1945r.. S.K., przesłuchana w 2005r. wskazała, iż została wywieziona z matką jako dziewięciomiesięczne niemowlę, co z kolei koresponduje z późniejszym jej oświadczeniem (k.38 akt), iż najpierw jej rodzina została wysiedlona do obozu, potem do Niemiec, a na końcu do Francji, jak i z zeznaniami świadka K., z których wynika, że początek deportacji przypadał na wiosnę 1943r. Są to okoliczności, mogące nader istotnie wpłynąć na ustalenie i daty początkowej deportacji i jej j przebiegu, tymczasem organ pominął je milczeniem. Daty te wprawdzie nie korespondują np. z datą wystawienia Arbeitskarte dla babci skarżącej J.S. (10.04.1944r.), ale jak trafnie wskazuje w jednym z pism skarżąca, data ta jest datą wystawienia dokumentu, a nie początkowego okresu deportacji. Należy też podkreślić, iż wyjaśnienia, składane przez S.K. stanowiły odpowiedzi na przysłane pisemnie pytania. Organ, kierując we wrześniu 2005r. pisemne pytania do S.K. nie zwracał się o wyjaśnienie powyższych okoliczności, jak choćby pobytu w obozie przejściowym, czy deportacji do Niemiec. W aktach sprawy znajduje się również pismo IPN z września 2005r., w którym Instytut odsyła organ rozstrzygający do Internationaler Suchsdienst Arolesen. Brak jednak w aktach śladu, iż z zapytaniem do tej instytucji Urząd wystąpił. Organ nie wyjaśnił rozbieżności wynikających z zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie uzasadnił w sposób przekonywujący dlaczego dał wiarę dowodowi, w oparciu o który ustalił początek okresu represji, a pominął inne dowody, pojawiające się w toku sprawy. Reasumując tę część rozważań ustalenie początkowego okresu deportacji na dzień 10 kwietnia 1944 roku na podstawie daty znajdującej się na "Arbeitskarte" jej babci (początek represji) nasuwa poważne wątpliwości zwłaszcza gdy skarżąca w toku postępowania wielokrotnie zwracała uwagę, iż jej represja rozpoczęła się przed tą datą i nie dotyczyła jedynie okresu pobytu na terytorium Francji, ale także obszaru III Rzeszy. W ocenie Sądu za okres represji należy uznawać wszystkie okresy pracy przymusowej na terytoriach okupowanych przez III Rzeszę i wobec tego przyjęcie przez Kierownika Urzędu ds. Kombatantów daty 10 kwietnia 1944 roku jako początku okresu represji skarżącej jest nieuprawnione a co najmniej przedwczesne. Zastrzeżenia budzi także ustalenie przez Kierownika Urzędu ds. Kombatantów daty końca represji S. K. Organ przyjął za koniec represji skarżącej datę 15 września 1944 roku. Złożone do akt sprawy kserokopie "Atlasu II wojny światowej" nie stanowią jednak opisu dotyczącego wyzwolenia obszaru, w którym na deportacji przebywała skarżąca, mapy wskazują jedynie przebieg frontu w dniu 14.09. 1944r., z załączonego tekstu nie wynika, że miejscowość B. została właśnie w tym dniu ostatecznie wyzwolona nie jest to więc dowód przesadzający przyjętą przez organ datę. Zwłaszcza, że jest wiedzą powszechnie dostępną, iż w okresie do 31 stycznia 1945 roku w rejonie A., w którym przebywała skarżąca, toczyły się walki, podczas których wojska niemieckie przerwały obronę wojsk alianckich i odzyskały część terytorium. Ponadto w piśmie Dyrektor Archiwum Departamentu A. (k.3 akt administracyjnych) wskazuje się, iż w wykazie Centrum Rolnego w B. B. P. z dwójką dzieci jest wymieniona jako robotnica III Rzeszy, od 1 października 1944r. do 31 stycznia 1945r. O dacie 31.01.1945r. jako o końcu represji wspomina też S.K. w pisemnych wyjaśnieniach (k.31-33 akt administracyjnych). Dysponując powyższą wiedzą i przyjąwszy stanowisko, iż okres deportacji kończy się z chwilą ostatecznego wyzwolenia danej miejscowości, należało ustalić w sposób bezsprzeczny i niewątpliwy, czy miejscowość, w której przebywała skarżąca nie została ponownie zajęta przez wojska niemieckie podczas kontrofensywy w A., a tym samym czy była okupowana przez III Rzeszę. Ustalenia wymaga też, jakie były losy robotników przymusowych i ich rodzin na tym terenie, w tym rodziny skarżącej, w szczególności, czy bezpośrednio po wyzwoleniu danego terytorium odzyskiwali dokumenty uprawnienia do swobodnego decydowania o swym losie, czy np. nie byli kierowani do kolejnych miejsc internowania., czy mieli możliwość powrotu do kraju, więc czy rzeczywiście zakończona została deportacja. Tylko wówczas bowiem można mówić o zakończeniu okresu represji. Tymczasem z dokumentu załączonego przez organ (kserokopia mapy) wynika, iż organ utożsamia datę wyzwolenia z datą linii frontu, a zdarzenia te nie muszą być tożsame w czasie. Sądowi rozpoznającemu niniejszą sprawę znane jest stanowisko zaprezentowane w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego, na które powołuje się organ odwoławczy, zgodnie z którym datą końcową okresu represji jest data wyzwolenia danej miejscowości lub terenu przez wojska koalicji antyhitlerowskiej (por. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 kwietnia 2007 r. sygn. akt II OSK 596/06, 26 lipca 2006r., sygn. akt II OSK 557/06, z dnia 10 listopada 2006 r., sygn. akt II OSK 1326/05). NSA wskazuje na to, iż wykonywanie pracy po wyzwoleniu, chociażby wymuszone trudnościami z powrotem do kraju i koniecznością zapewnienia utrzymania – traciło przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonania pracy na terenach okupowanych przez III Rzeszę. Nie można jednak tracić z pola widzenia okoliczności równie istotnej zdaniem sądu, jak to, że wyzwolenie terenu nie oznaczało, iż automatycznie sam pobyt na deportacji przestawał być pobytem przymusowym. Ustawa zaś wiąże prawo do świadczenia z deportacją. Deportacja ta oczywiście musiała być dokonana w określonym celu – skierowania do pracy przymusowej. Jednakże zaważywszy, iż uprawnienie do świadczenia przysługuje również osobom deportowanym, które ze względu na wiek do pracy nie były kierowane, nie sposób zgodzić się z poglądem, że warunkiem sine qua non przyznania uprawnień do świadczenia jest wykonywanie pracy przymusowej. Gdyby zamysłem ustawodawcy było przyznanie świadczeń tylko z tytułu wykonywania pracy przymusowej i gdyby to właśnie miał być czynnik decydujący, z pewnością objęci zostaliby uprawnieniami także wszyscy kierowani do tego typu prac na terenie Rzeczypospolitej, zwłaszcza, że niejednokrotnie warunki robót przymusowych w okupowanej Polsce były znacznie gorsze i opresyjne niż te, które stwarzano osobom deportowanym poza granice Polski. Tymczasem powiązanie prawa do świadczenia pieniężnego z deportacją poza granice Polski, przyznanie uprawnień deportowanym a faktycznie nie pracującym świadczy w ocenie sądu, iż elementem represji, istotnym dla przyznania świadczenia było przymusowe wywiezienie do obcego kraju. A skoro tak, to konsekwentnie należy przyjąć, iż dla zakończenia okresu represji istotnym jest ustalenie, kiedy pobyt ów przestał być przymusowy, to jest kiedy deportowani mogli opuścić miejsce pobytu. Organ administracji, dokonując ustaleń faktycznych w sprawie, pominął powyższą okoliczność. Nie można zatem uznać, iż stan faktyczny został ustalony w sposób wyczerpujący. Wobec wskazanych wyżej naruszeń procedury administracyjnej, tj. art. 7, 77§ 1, art. 107 § 1 i § 3 kpa Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję pierwszoinstancyjną. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracji winien dokonać wyczerpujących ustaleń zgodnie z zawartymi wyżej wytycznymi w zakresie ustalenia zarówno początkowego, jak i końcowego okresu deportacji, jej przebiegu, następnie podda analizie całość zebranego materiału dowodowego i właściwie zastosuje prawo materialne.