II SA/Łd 565/15

Dnia 8 września 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka, Sędziowie Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek, Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Anna Kośka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 września 2015 roku sprawy ze skargi D. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], Nr [...]. LS Zaskarżoną decyzją nr [...] z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. po rozpatrzeniu odwołania D. R. od decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] nr [...] orzekającej o odmowie umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. R. za okres od 01.12.2012 do 28.02.2014 w wysokości 5250,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz umarzającej w części kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. R. za okres od 01.12.2012 do 28.02.2014 w wysokości 2550,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 482,78 zł , co łącznie stanowi kwotę 3032,78 zł ; działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. -Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r. poz. 267), art. 23 ust. 1, 7,8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. , poz. 1228) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu l instancji. Z akt sprawy wynika, że w dniu [...] decyzją znak: [...] organ I instancji orzekł o konieczności zwrotu przez D. R. nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. R. za okres od 01.12.2012 do 28.02.2014 w kwocie 5250,00 zł. wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi do dnia wydania w/w decyzji w wysokości 719,52zł, co łącznie stanowiło kwotę 5969,52 zł. Od powyższej decyzji D. R. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł., które decyzją z dnia [...] nr: [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W dniu 5 grudnia 2014r. do Prezydenta Miasta Ł. wpłynęło podanie D. R. o ulgę w spłacie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 01.12.2012 r. do 28.02.2014 r. Decyzją z dnia [...] nr [...], organ I instancji orzekł o odmowie umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. R.za okres od 01.12.2012 do 28.02.2014 w wysokości 5250,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz o umorzeniu w części kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. R.za okres od 01.12.2012 do 28.02.2014 w wysokości 2550,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 482,78 zł. , co łącznie stanowi kwotę 3032,78 zł. Od powyższej decyzji odwołała się D. R., która wskazała na trudną sytuację życiową oraz zaakcentowała, że o śmierci dłużnika alimentacyjnego dowiedziała się dopiero z decyzji organu I instancji z dnia [...]. Wspomnianą na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Kolegium zauważyło, że z przeprowadzonego przez organ I instancji postępowania wyjaśniającego wynika, iż skarżąca mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem. Źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie strony z tytułu zatrudnienia w wysokości ok. 1157,00 zł netto miesięcznie oraz świadczenie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł. w wysokości ok. 666,00 zł netto miesięcznie. D. R. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i w związku z tym ponosi koszty związane z zakupem leków w wysokości ok. 150,00 zł. miesięcznie. Stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania to opłata za czynsz w wysokości ok. 657,00 zł., opłata za energię elektryczną w wysokości ok. 268,00 zł. opłata za gaz w wysokości ok. 31,00 zł. W organie I instancji strona złożyła również potwierdzenie złożenia przelewu opłat za telefon komórkowy oraz telewizję kablową. Kolegium dostrzegło, że organ I instancji rozpatrując podanie strony o ulgę w spłacie zadłużenia prawidłowo wziął pod uwagę jedynie podstawowe wydatki związane z utrzymaniem mieszkania tj. opłatę za czynsz, gaz, energię elektryczną oraz koszty związane z zakupem leków, pomijając obciążenia o charakterze konsumpcyjnym. Przy rozpatrywaniu wniosku D. R. w przedmiocie umorzenia w całości nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 01.12.2012 r. do 28.02.2014 r. organ I instancji rozstrzygał, czy w przypadku umorzenia zadłużenia nie zachodziłaby sprzeczność pomiędzy interesem społecznym, a słusznym interesem strony. W ocenie organu na przeszkodzie umorzenia w całości zadłużenia za okres od 01.12.2012 r. do 28.02.2014 r. stoi niebudzący wątpliwości interes społeczny. Pozostawienie bowiem w dyspozycji świadczeniobiorcy środków uzyskanych w ten właśnie sposób prowadziłoby do nieuzasadnionego obarczenia obowiązkiem spłaty jego osobistego długu wszystkich obywateli. Zdaniem organu udzielenie ulg w postaci umarzania należności z racji swego uznaniowego charakteru jest instytucją wyjątkową, której zastosowanie winny uzasadniać szczególne okoliczności. Kolegium podniosło, że nienależne pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego powstały w wyniku zgonu dłużnika alimentacyjnego - R. R. w dniu 28.09.2012r. Z uwagi na brak informacji o zgonie organ I instancji wypłacił D. R. w okresie od 01.12.2012 r. do 28.02.2014 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Kolegium stwierdziło, iż prawo do świadczeń alimentacyjnych od dnia 01.12.2012 r. skarżącej nie przysługiwało. Żądana przez organ I instancji kwota została przez stronę pobrana i obecnie egzekwowanie jej zwrotu nie powinno być postrzegane jako dodatkowa uciążliwość czy kara, ale jako zwrot świadczeń , które w sposób nienależny znalazły się w posiadaniu skarżącej. Wobec powyższego organ uznał, iż brak jest podstaw do przyjęcia, iż w mniejszej sprawie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie w całości kwoty z tytułu nienależnie pobranych przez D. R. świadczeń w wysokości 5250,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Jednocześnie Kolegium podkreśliło, iż od momentu utraty uprawnień do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz dziecka D. R., skarżąca nabyła prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, lecz wniosek o ustalenie prawa do w/w świadczenia strona złożyła w organie I instancji dopiero w dniu 08.04.2014r. Decyzją Prezydenta Miasta Ł. z dnia[...] przyznano skarżącej prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w wysokości 170,00 zł miesięcznie na okres od 01.04.2014r. do 31.10.2014r. Mając na względzie powyższe, kierując się zasadami współżycia społecznego organ uznał, iż w niniejszej sprawie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie w części kwoty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres od 01.12.2012 r. do 28.02.2014 r. w wysokości 2550,00 zł, co stanowi równowartość kwoty dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka za okres od 01.12.2012 r. do 28.02.2014 r., do pobierania którego D. R. była uprawniona oraz ustawowych odsetek od kwoty 2550,00 zł w wysokości 482,78 zł. W związku z tym aktualną kwotę do zwrotu organ wyliczył jako 2700,00 zł. wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi na dzień 28.01.2015r. w wysokości 511,18 zł co łącznie stanowi kwotę 3211,18 zł. Powyższą decyzją D. R. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, która zarzuciła organowi naruszenie art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zw. z art. 7, 8, 9, 77 § 1 i 4 K.p.a. poprzez uznanie, iż na przeszkodzie umorzenia w całości skarżącej zadłużenia za okres od 01.12.2012 r. do 28.02.2014 r. stoi niebudzący wątpliwości interes społeczny w sytuacji, gdy na skutek błędu samego organu (bowiem organ - wbrew treści zaskarżonej decyzji - wiedział o zgonie dłużnika alimentacyjnego z urzędu) wypłacone skarżącej świadczenie zostało w całości przeznaczone na zaspokojenie podstawowych życiowych potrzeb małoletniego syna skarżącej, aktualna sytuacja materialna rodziny skarżącej jest bardzo trudna, przez co zobowiązanie skarżącej do zwrotu świadczenia w stoi w sprzeczności ze słusznym interesem strony. Strona wniosła o uchylenie decyzji organu I i II instancji. Skarżąca podniosła, że z okoliczności niniejszej sprawy jednoznacznie wynika, iż w chwili składania wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. R. dłużnik alimentacyjny R. R. już nie żył. Skarżąca od kilku lat nie miała żadnego kontaktu z R. R. ani jego rodziną i nie wiedziała o jego zgonie. Od czasu rozstania rodziców dziecka R. R. nie interesował się synem D., nie spotykał się z dzieckiem. Informację o śmierci R. R. strona powzięła z decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] o wznowieniu z urzędu postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie. W ocenie skarżącej kluczowe znaczenie w tej sprawie ma fakt, iż akt zgonu R. R. został wydany przez Urząd Stanu Cywilnego w Ł. Wobec faktu, iż Urząd Stanu Cywilnego w Ł. jest jednym z wydziałów Urzędu Miasta Ł. oczywistym jest, iż w dniu wydania pierwszej decyzji o przyznaniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tj. [...], Prezydent Miasta Ł., stojący na czele Urzędu Miasta Ł., miał wiedzę o zgonie dłużnika alimentacyjnego R. R. Faktami znanymi organowi z urzędu są bowiem fakty, które organ administracji poznał, realizując swe ustawowe zadania i kompetencje. Oznacza to, iż Prezydent Miasta Ł. - wbrew treści art. 12 K.p.a. nie wyjaśnił w sposób wnikliwy i dokładny okoliczności sprawy przed wydaniem pierwszej decyzji o przyznaniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Co więcej, błąd popełnił również komornik sądowy, prowadząc przeciwko zmarłemu R. R. egzekucję komorniczą, a następnie wydając stronie na żądanie Prezydenta Miasta Ł. postanowienie o bezskuteczności egzekucji wobec dłużnika. Zdaniem skarżącej to dobitny dowód na to, iż sytuacja, w jakiej się znalazła nie jest skutkiem jej zaniechania czy błędu, ale konsekwencją nieudolności i braku kompetencji organów administracji i organów komorniczych. Skarżąca wyjaśniła, że ewentualny obowiązek zwrotu nienależnego świadczenia spowoduje, iż nie będzie w stanie zaspokoić potrzeb małoletniego syna. Miesięczny budżet jej rodziny to 1.850 zł i zasiłki. Stałe opłaty związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą ok. 1.100 zł. Skromne środki, którymi dysponuje strona bardzo często nie wystarczają na zapewnienie małoletniemu podręczników do szkoły, czy leków dla skarżącej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) w zw. z § 3 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm.) - przywoływanej dalej w tekście jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do merytorycznego rozpoznania. Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla zaskarżony akt w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność orzeczenia w całości lub części. Stwierdzenie wydania aktu z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach art. 145 p.p.s.a. W razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.). Po myśli art. 134 §1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Kontroli Sądu została poddana decyzja Kolegium utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o odmowie umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz umarzającej w części kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dziecko D. R.za okres od 01.12.2012 r. do 28.02.2014 r. w wysokości 2550,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami w wysokości 482,78 zł , co łącznie stanowi kwotę 3032,78 zł. Podstawę materialnoprawną tego rozstrzygnięcia jest art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. , poz. 1228). Przepis ten stanowi, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z powyższego wynika, że przesłanką do pozytywnego załatwienia wniosku skarżącej mogły być wyłącznie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Natomiast przepis ten nie przewiduje żadnej innej przesłanki, tym bardziej negatywnej, która uzasadniałaby odmowę umorzenia. Bezpodstawnie zatem organ powołał się na "sprzeczność pomiędzy interesem społecznym, a słusznym interesem strony". Przypomnieć więc należy, że organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa (art. 6 K.p.a.). Za sprzeczne z tą zasadą praworządności należy uznać takie działanie organów, które odmówiły stronie umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń na podstawie przesłanki, której ustawodawca nie przewidział. Dodatkowo podkreślić wypada, że przez szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny uzasadniające umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty w trybie art. 23 ust. 8 powołanej wyżej ustawy, należy rozumieć w szczególności sytuację zdrowotną jak i sytuację finansową w rodzinie, w tym możliwości zarobkowe jej członków, skoro rozważeniu podlega umorzenie świadczeń pieniężnych. W związku z tym należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym okoliczności jego powstania, a także biorąc pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu nienależności pobierania świadczeń, które z przyczyn niezależnych od świadczeniobiorcy uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 sierpnia 2013 r., I SA/Wa 973/13 - LEX nr 1366904). Sąd akcentuje powyższe nie bez powodu, bowiem organ w swych rozważaniach nie dość wnikliwie pochylił się nad okolicznościami powstania zadłużenia oraz stanu zdrowia skarżącej i jej możliwości zarobkowych. Zaakcentowania wymaga, iż strona dowiedziała się o śmierci dłużnika alimentacyjnego dopiero z decyzji organu I instancji z dnia 1 kwietnia 2014 roku. Należy również zauważyć, że skarżąca nie przejawia postawy roszczeniowej i choć boryka się z problemami zdrowotnymi, to nadal pracuje, lecz jej zarobki nie są w stanie wystarczyć na sfinansowanie potrzeb jej dwuosobowej rodziny. Na rozprawie w dniu 8 września 2015 r. skarżąca podniosła, że dotąd zarabiała 1280 zł miesięcznie, od sierpnia 2015 r. zaś spodziewa się u nowego pracodawcy wynagrodzenia 1400 zł, jednak miesięcznie ma 1500 zł stałych opłat, w tym na leczenie potrzebuje ok. 500 zł. Ponadto organ nie rozważył możliwości rozłożenia pozostałej nieumorzonej części zadłużenia na raty. Nie ulega bowiem wątpliwości, że sytuacja materialna skarżącej nie pozwala na jednorazową spłatę pozostałej części nienależnie pobranych świadczeń. Wspomnieć także warto, że w sytuacji, gdy przedmiotem rozstrzygnięcia jest wysokość odsetek, uzasadnienie decyzji winno zawierać nie tylko przywołanie treści przepisu, ale również wszystkie dane będące podstawą obliczeń tej kwoty, a także ilustrować sposób przeprowadzenia obliczeń i podawać konkretne wielkości, potwierdzające zachowanie poprawności ich wyliczenia (tak: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 20 września 2012 r., II SA/Lu 476/12, LEX nr 1228998). Tymczasem nie dość, że skarżona decyzja nie zawiera powyższych wyliczeń, to jeszcze zabrakło informacji za jaki okres (jakie okresy) umorzono kwotę główną i odsetki, co wprowadza niepotrzebne wątpliwości. Takich informacji adresat decyzji nie może się domyślać z zawartych w aktach (a nie w uzasadnieniu decyzji) wyliczeń niewypłaconego dodatku z tytułu samotnego wychowania dziecka w kwocie 170 zł miesięcznie za okres od grudnia 2012 r. do lutego 2014 r., które miały tylko posłużyć ustaleniu do jakiej wysokości organ zamierzał umorzyć należności. Należy wszak mieć na względzie, że umorzenie dotyczy świadczenia okresowego, a nie jednorazowego. Ten charakter świadczenia ma wpływ na sposób liczenia odsetek – osobno dla każdego miesięcznego świadczenia. Inaczej mówiąc, nie wiadomo czy organ umorzył z każdego wypłaconego nienależnego miesięcznego świadczenia część w wysokości 170 zł kwoty głównej i odpowiednią kwotę odsetek, czy umorzył najdalej wymagalne kwoty główne (świadczenia miesięczne) dające w sumie 2550 zł wraz z odsetkami. Przy tak nieprecyzyjnym sformułowanej sentencji decyzji nie można zidentyfikować przedmiotu umorzenia, a więc także pozostałej nieumorzonej części, czyli przedmiotu ewentualnego przyszłego postępowania egzekucyjnego. Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni wyżej poczynione uwagi. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. ms