II SA/Łd 682/11

Dnia 7 października 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA: Czesława Nowak – Kolczyńska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA: Barbara Rymaszewska Sędzia NSA: Grzegorz Szkudlarek Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2011 roku przy udziale --- sprawy ze skargi H. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji - uchyla zaskarżoną decyzję. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku H. B. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] roku, Nr [...] o odmowie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 25 października 2010 roku, sygn. akt: II SA/Łd 777/10, po rozpoznaniu skargi H. B., uchylił wcześniejszą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] roku, Nr [...] w sprawie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie wydane w sprawie. W motywach decyzji organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania wskazując, że podstawę materialno – prawną rozpoznania sprawy stanowi przepis art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Represją w rozumieniu ustawy, jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt K 49/07) stwierdził, że zacytowany przepis w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W tej sytuacji, organ badając uprawnienie strony do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz – uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego – w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Podczas przesłuchania przeprowadzonego w Urzędzie Miejskim w Ł. w dniu 28 marca 2011 roku, wnioskodawczyni zeznała iż wykonywała pracę przymusową w miejscowości S. oddalonej około 5 – 6 km od dotychczasowego miejsca zamieszkania we wsi O. Obecnie strona podnosi, iż faktycznie praca przez nią wykonywana była w okresie od listopada 1940 bądź 1941 roku, natomiast data wskazywana przez świadków (maj 1942 roku) wiąże się z rejestracją w Arbeitsamcie. Wraz z wnioskodawczynią pracowały tam jeszcze 2 osoby, których obecnie nie pamięta. Podczas wykonywania pracy początkowo ze względu na swój młody wiek zajmowała się dziećmi gospodarza, później pracowała w polu, prała i sprzątała w sklepie. Za wykonaną pracę nie dostawała żadnego wynagrodzenia, ubranie dostawała od gospodarza. Strona obecnie nie pamięta czy dostawała listy od rodziny, paczki z odzieżą. Przez cały okres świadczenia pracy nie utrzymywała kontaktów z rodziną, nie chodziła do kościoła. W tej samej miejscowości pracowali również inni Polacy, w tym inne osoby z jej rodzinnej miejscowości. Okoliczności powyższe potwierdzają także zeznania świadków. W. T. siostra wnioskodawczyni wskazała, iż mieszkała razem ze stroną. Drugi świadek wskazany przez stronę – K. W. oświadczyła, że pracowała w tej samej miejscowości gdzie mieszkała wnioskodawczyni, tj. we wsi O. Podczas przesłuchania wnioskodawczyni oświadczyła, iż jej siostra podczas okupacji nie pracowała przymusowo i przebywała u dziadków w R. Z ankiety dowodowej znajdującej się w aktach sprawy wynika ponadto, iż zainteresowana podczas okupacji niemieckiej nie zmieniała miejsca zamieszkania i cały czas przebywała w miejscowości O. Organ orzekający, rozpoznając niniejszą sprawę, w celu dokładnego ustalenia stanu faktycznego, dokonał oceny dotkliwości represji doznanych przez stronę, w oparciu o całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Mając powyższe na uwadze, organ orzekający nie dał wiary obecnym zeznaniom strony, iż wykonywała pracę przymusową w oderwaniu od dotychczasowego otoczenia i rodziny. Rozpatrując sprawę, organ kierował się kryteriami wymienionymi w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, a odnoszącymi się do szczególnej dotkliwości represji. Organ dokonał wykładni tego pojęcia uwzględniając niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem rozumianym jako wrogość i nieznajomość języka, czy też szczególnie akcentowane rozróżnienie między osobami wykonującymi prace przymusową w miejscu dotychczasowego zamieszkania bądź jego pobliżu (sąsiednich miejscowościach) od osób wykonujących nawet tego samego typu pracę w warunkach deportacji. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, iż zainteresowana pracowała w gospodarstwie niemieckim w S., gdzie miała kontakt z innymi osobami, w tym także z osobami narodowości polskiej, mieszkańcami jej rodzinnej miejscowości. Wobec tego organ uznał, że strona nie została pozbawiona więzi społecznych z dotychczasowym środowiskiem. Odnosząc się do oświadczeń świadków, mając na uwadze obecne zeznania strony organ wskazał, iż skoro zainteresowana nie mogła utrzymywać żadnych kontaktów z najbliższą rodziną, świadkowie nie mogli mieć wiedzy co do okoliczności wykonywania pracy przymusowej przez stronę bowiem przebywali w innych miejscowościach. Na tej podstawie organ uznał, że w sprawie nie został spełniony warunek szczególnie dotkliwych represji związanych z deportacją do pracy przymusowej. Strony nadto nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji – zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. W ocenie organu badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. W skardze na powyższą decyzję H. B. wskazała, że jest osobą starszą, ma 82 lata i nie pamięta już wielu szczegółów. Nie jest prawdą, że w czasie okupacji zamieszkiwała w rodzinnej miejscowości – O. Mieszkając u niemieckiego gospodarza skarżąca musiała posługiwać się wyłącznie językiem niemieckim, tylko w tym języku mogła porozumiewać się z dziećmi, którymi się opiekowała. Gospodarze niemieccy byli bardzo podejrzliwi, za małe uchybienie groziło wysłanie do obozu. Z rodzicami skarżąca nie miała kontaktu, nie otrzymywała od nich listów, ani paczek. Nie widywała żadnych znajomych. Podczas okupacji skarżąca nie obchodziła żadnych świąt, ani nie chodziła do kościoła. Siostra i świadkowie wskazani w toku postępowania administracyjnego posiadali wiedzę o miejscu pobytu skarżącej od jej rodziców. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do postanowień art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż Sąd bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Na wstępie rozważań wskazać należy na unormowanie przepisu art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten stanowi, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną, o której mowa w cytowanym przepisie, należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpatrywanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie (por. A. Kabat [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Zakamycze 2009). Ustanie mocy wiążącej oceny prawnej może spowodować zmiana, po wydaniu orzeczenia, istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenie orzeczenia (zawierającego ocenę prawną) w przewidzianym trybie. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy przypomnieć należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 25 października 2010 roku uchylił decyzję II instancji w sprawie odmowy przyznania skarżącej uprawnień do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd zawarł wiążące organ zalecenia co do dalszego postępowania wyjaśniającego. W szczególności Sąd wskazał, iż warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organ administracji nie poczynił wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W konkretnej sprawie ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe, czy też kilkunastoletnie dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary, co skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Warto podkreślić, że Sąd w uzasadnieniu wyroku wprost wskazał, że wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej, bo kilku, czy kilkunastokilometrowej odległości od miejsca dotychczasowego zamieszkania, nie przesądza jeszcze o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Sąd w konkluzji swoich wywodów zwrócił uwagę na konieczność ustalenia, czy w czasie deportacji skarżąca miała możliwość powrotu do rodzinnej wsi i do domu, czy mogła kontaktować się z rodziną, gdzie spędzała najważniejsze święta. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku skarżącej o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego, organ utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję o odmowie przyznania takowych uprawnień. Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ podjął działania w celu ustalenia istotnych w sprawie okoliczności. W tym celu organ w szczególności przesłuchał stronę. Dysponując ponadto innymi dowodami zgromadzonymi na wcześniejszym etapie postępowania, organ dokonał ich oceny w sposób sprzeczny z zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego, a przede wszystkim art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Nadto, wnioski organu wyciągnięte ze zgromadzonych dowodów doprowadziły do wykładni sprzecznej z przepisami prawa, tj. art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Wnioski wyciągnięte przez organ sprzeczne są także z wykładnią pojęcia "deportacja" przedstawioną w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 25 października 2010 roku. Powołany przepis art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść powyżej wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Podkreślić należy, iż z protokołu przesłuchania strony w toku ponownie prowadzonego postępowania wynika, że strona została wysiedlona do miejscowości oddalonej od jej rodzinnej wsi na odległość 5 – 6 km. Skarżąca wprost oświadczyła, że została rozdzielona z rodzicami, do pracy została skierowana sama. Owszem do tej samej miejscowości deportowane były osoby z jej rodzinnej miejscowości. Niemniej jednak deportacja do tej samej miejscowości nie oznacza świadczenia pracy w tym samym gospodarstwie rolnym. Ówczesne warunki ogólno – bytowe, które w toku postępowania opisywała skarżąca, nie sprzyjały nawiązywaniu więzi ogólno – społecznych z osobami pracującymi w innych gospodarstwach. Uwzględniając powyższe okoliczności, zdaniem Sądu, nie można zgodzić się z poglądem organu, iż w warunkach deportacji strona nie była pozbawiona więzi społecznych z dotychczasowym środowiskiem. Dziecko, gdyż w trakcie deportacji skarżąca miała ok. 11 lat, najbardziej związane jest ze swoją rodziną, w której do czasu deportacji się wychowywało. Ewentualny kontakt z rówieśnikami tej samej narodowości nie zastąpi kontaktu z rodzicami i rodzeństwem. W uzasadnieniu decyzji organ powołał się na okoliczność, iż świadkowie przedstawieni przez stronę w roku 1994 w toku postępowania przed Kasą Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczyli, że skarżąca mieszkała w tej samej miejscowości co oni. Odnosząc się do tej kwestii należy wskazać, że powołane zeznania świadków nie wskazują w jakim czasie świadkowie zamieszkiwali w tej samej miejscowości co skarżąca, zatem nie można jednoznacznie przyjąć, że było to w trakcie okupacji. Przede wszystkim jednak, powołane zeznania miały na celu potwierdzenie faktu przymusowej pracy, a nie miejsca czy warunków zamieszkania, w których znalazła się strona. W tej sytuacji powołanie się na powyższe zeznania w opisanym przez organ kontekście jest przynajmniej przedwczesne szczególnie, że skarżąca w toku postępowania składała oświadczenia o innej treści. Dysponując sprzecznymi dowodami organ zobowiązany był przeprowadzić dodatkowe postępowanie celem wyjaśnienia opisanych sprzeczności. Zdaniem składu orzekającego, oparcie się tylko na tych zeznaniach, odmawiając mocy dowodowej innym zgromadzonym w aktach sprawy dowodom stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z zasadą praworządności, w toku postępowania organy stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Organ ma także obowiązek w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego), a następnie ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego), co powinno znaleźć swoje odzwierciedlenie w treści uzasadnienia faktycznego decyzji. Z treści art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego wynika, że takowe uzasadnienie powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Na marginesie podkreślić należy, że wszelkie okoliczności objęte postępowaniem dowodowym miały miejsce ponad 60 lat temu, do tego zarówno strona postępowania, jak i powołani świadkowie to osoby starsze. Okoliczności te organ powinien uwzględnić w trakcie oceny poszczególnych dowodów i faktów zaistniałych w sprawie. W tej sytuacji Sąd orzekł jak w wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. k.o.