II SA/Łd 698/05

Dnia 19 października 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA: Ewa Markiewicz, Sędziowie Sędzia NSA: Anna Łuczaj (spr.), Asesor WSA: Renata Kubot-Szustowska, Protokolant Referendarz sądowy: Magdalena Sieniuć, po rozpoznaniu w dniu 19 października 2005 roku na rozprawie przy udziale - sprawy ze skargi Cz. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz Cz. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. II SA/Łd 698/05 Uzasadnienie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], Nr [...], wydaną na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art.2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił Cz. K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, iż zgodnie z art.2 cytowanej wyżej ustawy "represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r.(...). Strona nie spełnia określonego przepisami warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Cz. K. zakwestionował twierdzenie organu jakoby nie spełniał ustawowego warunku przebywania na deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Cz. K. podniósł, że w dokumentach Międzynarodowego Wydziału Poszukiwań jest błąd i można różnie te dokumenty odczytać. Fundacja "Polsko Niemieckie Pojednanie" odczytała, że rodzina skarżącego pracowała na deportacji 7 miesięcy. Starszy brat S. K. odczytał, że na deportacji przebywali od 25 października 1944 r. do 30 lipca 1945 r. Z opowiadań zaś rodziców Cz. K. wie, że jego rodzina została wywieziona do Niemiec do pracy przymusowej. Kiedy matka była w ciąży ze skarżącym rodzina została odesłana do Polski i ponownie wywieziona po jego urodzeniu. Tam pracowali do czasu przeniesienia do obozu przesiedleńczego, gdzie przebywali do 31 października 1945 r. Zdaniem Cz. K., z analizy posiadanych przez niego dokumentów wynika, iż został wywieziony wraz z rodziną do Niemiec późną jesienią 1943 r. lub wczesną wiosną 1944 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § l pkt l w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. - Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. l i art. 4 ust. l, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze .zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu podał, iż Cz. K. zwrócił się o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego za pobyt na deportacji w N. k/S. w okresie od kwietnia 1944 r. do maja 1945 r. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie ( pismo ITS Arolsen z dnia 25 listopada 1996 r.) wynika, że wnioskodawca przybył na terytorium III Rzeszy w dniu 25 października 1944 r., a pobyt na deportacji po dniu 3 kwietnia 1945 r. (data wyzwolenia N. k/S. - ustalona na podstawie wydawnictwa: "United States Army in World War II. Special Studies. Chronology 1941/1945" pod redakcją Mary H. Williams, Washington 1960) stracił charakter represji w rozumieniu powołanej wyżej ustawy. Deportacja trwała zatem 5 miesięcy 10 dni. Kierownik Urzędu nie dał wiary twierdzeniom strony o pobycie na terytorium III Rzeszy już od kwietnia 1944 r. Cz. K. został deportowany wraz z rodziną (rodzicami i starszym bratem S.). W swoich relacjach S. K. (brat wnioskodawcy) wielokrotnie (w kwestionariuszu z dnia 20.10.2000 r., piśmie z dnia 20.10.2000 r. i protokole przesłuchania z dnia 28.07.2004 r.) oświadczył, że cała rodzina została deportowana do Niemiec dopiero w październiku 1944 r. Kierownik Urzędu kierując się wskazanymi powyżej okolicznościami faktycznymi i prawnymi utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi Cz. K. ponownie zakwestionował twierdzenie organu, że nie spełnia ustawowego warunku przebywania na deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Zdaniem Cz. K., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych błędnie przyjął za końcową datę deportacji datę wyzwolenia N. k/S.. Z opowiadań rodziców skarżącego (już zmarłych) oraz posiadanych dokumentów wynika, iż rodzina skarżącego przebywała w Niemczech do końca października 1945 r.(ankieta F. K. z dnia 4 maja 1952 r.). Był to pobyt przymusowy. Pomimo zajęcia terytorium przez wojska alianckie nadal toczyła się wojna, istniał front, który uniemożliwiał powrót do Polski. Trwała wojna przynosząca różne zagrożenia. Rodzina skarżącego musiała pozostać w Niemczech i nadal pracować, także na swoje utrzymanie. Zgodnie z zeznaniem brata - S. K., na które powołuje się organ administracji, przymusowa praca trwała do końca lipca 1945 r. ( pkt 18 protokołu z przesłuchania strony z dnia 28 lipca 2004 r.). Następnie przewieziono całą rodzinę do obozu przesiedleńczego w Wetzlar. W świetle powyższych faktów uznanie dnia 3 kwietnia 1945 roku jako daty zakończenia deportacji jest nieuzasadnione i krzywdzące. Cz. K. podtrzymał swoje stanowisko w sprawie daty przyjazdu do Niemiec - wiosną 1944 r. Skarżący podniósł, iż w decyzji z dnia [...] Kierownik Urzędu powołał się na pkt 5 protokołu z przesłuchania S. K., w którym wskazał datę 25 października 1944 r. jako datę powtórnej deportacji rodziny do Niemiec. Organ nie wziął jednak pod uwagę braku spójności faktów ( brat ze względu na ponad 60-letni upływ czasu od opisywanych wydarzeń i wiek nie pamięta wszystkich faktów, szczególnie dat i oparł się wyłącznie na dokumencie z Comite International Geneve z dnia 26 listopada 1996 r.) . Otóż w pkt 12 brat opisał, iż pracował u Niemca, który go często bił, w pkt 13 pisze o fakcie znęcania się nad rodziną, o przeniesieniu do innego gospodarstwa po interwencji żandarmerii. Drugim gospodarstwem, w którym Cz. K. przebywał z rodziną docelowo było gospodarstwo E. M. (jej mąż przebywał wówczas na froncie). Tam zgodnie z dokumentami (pismo Comite International Geneve z dnia 25 listopada 1996 r. oraz sprostowanie z dnia 10 marca 2005 r.) przebywali od dnia 25 października 1944 r. Cz. K. nie posiada dokładnej wiedzy na temat miejsca ich wcześniejszego pobytu oraz jego terminu - była to wiosna 1944 r. (na podstawie opowiadań rodziców). W związku z powyższym skarżący prowadzi dalsze poszukiwania mające na celu uzyskanie informacji w w/w sprawie. Dodatkowo Cz. K. podkreślił, iż wyjazdy do pracy przymusowej odbywały się przez obozy przesiedleńcze ( o czym pisze również brat S. - pkt 3 i 4 zeznania), co też było pewnym procesem, a czego nie uwzględniono w decyzji z dnia [...] W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie wywodząc zbieżnie z uzasadnieniem zaskarżonej decyzji. Odnośnie twierdzenia zawartego w skardze, iż Cz. K. także po wyzwoleniu przebywał na terytorium Niemiec, Kierownika Urzędu podkreślił, że w tym wypadku istotny jest jedynie fakt, iż w dniu 3 kwietnia 1945 r. skarżący wraz z rodziną został wyzwolony spod okupacji niemieckiej przez wojska armii sojuszniczych, które przejęły tymczasowo władzę na tym terytorium. Nadto organ stwierdził, iż Fundacja "Polsko - Niemieckie Pojednanie", na którą powołała się strona w skardze, jest instytucją w pełni samodzielną i przy wypłacaniu odszkodowań kieruje się własnymi, wewnętrznymi przepisami a nie przepisami cytowanej ustawy. Pobyt zaś w obozie przesiedleńczym w Ł. nie jest represją w rozumieniu ustawy i nie może być podstawą do przyznania świadczenia określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym. Kwestie pobytu w obozach przejściowych reguluje odrębna ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) Sąd sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeśli ustawa nie stanowi inaczej. Kontrola legalności zaskarżonych decyzji obejmuje ocenę prawidłowości zastosowania przepisów prawa i ich wykładni przez organy administracji. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). W tym świetle skarga jest zasadna, ponieważ Sąd stwierdził, iż zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego i prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy. To zaś stanowi podstawę uwzględnienia skargi z przyczyn wskazanych w art. 145 § 1 pkt 1 litera a) i litera c) powołanej na wstępie ustawy. Przepis artykułu 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Represją więc w rozumieniu ustawy jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1), 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 (art.2 pkt 2 lit.a), b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2 lit. b). Pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest zatem do dwóch kategorii osób: - po pierwsze, osób osadzonych w obozach pracy oraz - po drugie, do osób deportowanych do pracy przymusowej. O tym, że ustawa określa warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób świadczy również brzmienie tytułu ustawy. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 30 listopada 1998 roku (sygn. akt V SA 71/98) i 13 stycznia 1999 roku (sygn. akt V SA 759/98) interpretacji tej nie podważa fakt, że osoby deportowane do pracy przymusowej mogły być osadzone w obozach pracy, gdzie pracę tę wykonywały. Ten kierunek interpretacji art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym (...) podzielił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 roku (sygn. akt III RN 112/99, Wokanda 2000/9/31) i z dnia 6 kwietnia 2000 roku (sygn. akt III RN 143/99, OSNAP 2000/20/736). Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Z tego względu przyjmuje się, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek. W wyroku z dnia z dnia 19 sierpnia 2004 r. Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. sygn. akt III RN 120/02 trafnie przyjęto, że nie można zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko. / por. OSK 135/04, ONSAiWSA 2005/1/15, glosa aprobująca W. Kręcisza OSP 2005/6/74 / Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie opowiada się w pełni za poglądem wyrażonym w przedstawionych powyżej wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i wyrokach Sądu Najwyższego. W rozpatrywanej sprawie Kierownik Urzędu uznał za udowodniony okres represji od dnia 25 października 1944 r. do dnia 3 kwietnia 1945 r. przyjmując, że pobyt na deportacji po dacie wyzwolenia N. k/S. nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej wyżej ustawy. Odmawiając przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji organ powołał się na opracowanie: "United States Army in World War II. Special Studies. Chronology 1941/1945" pod redakcją Mary H. Williams, Washington 1960). Kwestia ustalenia okresu deportacji ( wywiezienia ) w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. wymaga rozważenia. Przepis ten stanowi o deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny 1939 - 1945. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, niedopuszczalne jest czynienie istotnych dla sprawy ustaleń w oparciu o wskazane w uzasadnieniu decyzji opracowanie, którego kserokopii wraz z tłumaczeniem nie załącza organ do akt, a które nie należy do powszechnie dostępnych. W niniejszej sprawie organ załączył do akt kserokopię w języku angielskim, przy czym organ nie dysponuje wiedzą co do znajomości języka angielskiego przez skarżącego. Podkreślić należy, iż w wyroku Sądu Najwyższego z 25 marca 1999 r. ( sygn. akt III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86) przyjęto, iż "pojęcie «deportacji» użyte w art. 2 pkt 2 lit. "a" wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...) odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945r.". Sąd stwierdził ponadto, że praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową. Z tegoż względu organ nie może zaliczyć, jako okresu deportacji, pobytu skarżącego na terenie Niemiec po dniu 8 maja 1945 r. tj. pobytu po dniu zakończenia wojny. Powstaje jednak pytanie, czy określenie "zakończenie wojny" odnieść należy do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (tereny Niemiec), czy też do daty 8 maja 1945 r. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w powyższym wyroku Sądu Najwyższego jak również pogląd zaprezentowany w niepublikowanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002r. sygn. II SA/Łd 535/00, iż decydująca musi być data zakończenia wojny - 8 maja 1945 r. Zdaniem Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Należy mieć na uwadze to, iż przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych nie było szans i warunków na powrót z deportacji do Polski - trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę i na terenie III Rzeszy, kończyły się w różnym okresie. Działania wojenne uniemożliwiały powrót do Polski i nie sposób było przewidzieć jak będą dalej przebiegać i kiedy ostatecznie zakończy się wojna , tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk". W tej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniająca dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Ponadto, przyjęty przez organ okres wyzwolenia S. nie przesądza o okresie wyzwolenia miejscowości, do której deportowany był skarżący wraz z rodziną. Organ nie poczynił ustaleń, w jakiej odległości od S. znajdowała się miejscowość N.. W postępowaniu wyjaśniającym w rozważanej sprawie organ orzekający z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 k. p. a. nie poczynił wyczerpujących ustaleń w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy a uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie odpowiada wymogom art. 107 § 3 k. p. a. Nie można uznać za zgodną z prawem decyzję wydaną bez wyjaśnienia okoliczności objętych hipotezą przepisów mających w sprawie zastosowanie. Takimi okolicznościami w sprawie o świadczenie pieniężne z tytułu deportacji jest fakt deportacji i okres deportacji. Organ nie zauważył, że jak wynika z pism Międzynarodowego Wydziału Poszukiwań w Arolsen z dnia 25 listopada 1996 r. matka skarżącego jak i skarżący jeszcze w dniu 30 lipca 1945 r. przebywali w obozie przesiedleńczym w Wetzlar. Nadto przepustka Nr 456065, wystawiona w dniu 31 października 1945 r. w Punkcie Przyjęcia w Dziedzicach Państwowego Urzędu Repatriacyjnego potwierdza, iż F. K. przeszła przez Punkt Odbiorczy w dniu 31 października 1945 r. i udaje się do swojego miejsca zamieszkania w M. powiat Ł. woj. [...]. To zaś oznacza, iż przed dniem 8 maja 1945 r. skarżący nie powrócił do Polski. Przyjęcie daty zakończenia wojny - 8 maja 1945 r. jako daty końca deportacji oznacza, iż od dnia 25 października 1944 r. do dnia 8 maja 1945 r. upłynęło ponad 6 miesięcy. Postępowanie wszczęte z wniosku o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego jest postępowaniem administracyjnym prowadzonym według zasad określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1990 roku - III ARN 9/90 - oświadczenie składane przez stronę w postępowaniu administracyjnym oraz przedstawione przez nią dokumenty korzystają z domniemania prawdziwości, jeżeli nie są sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi organowi administracyjnemu z urzędu. Organy administracji obowiązane są stosować się do zasad przeprowadzenia dowodów określonych w rozdziale 4 działu II Kodeksu postępowania administracyjnego (OSNCP z 1991 roku, z.10-12, poz. 127). Nie ma uzasadnionych podstaw, by zasada ta nie była respektowana w postępowaniu w sprawie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Artykuł 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) jednoznacznie stanowi: w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera a) i litera c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej p. p. s. a. - orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku. O zwrocie kosztów orzeczono w na podstawie art. 200 p. p. s. a. Z uwagi natomiast na charakter prawny rozstrzygnięcia (nie ma przymiotu wykonalności), nie znaleziono podstaw do orzekania w przedmiocie jego wykonania, w trybie art.152 p. p. s. a.