II SA/Łd 758/11

Dnia 27 września 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Protokolant st. sekr. sąd. Nina Krzemieniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2011 roku przy udziale --- sprawy ze skargi B. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. oddala skargę, 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi M. N. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i dwadzieścia groszy) złotych obejmującą stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. II SA/Łd 758/11 U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł., działając na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a) i pkt 11, art. 9 ust. 1, art. 10 ust. 1, art. 23, art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, orzekł o zwrocie kwoty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nienależnie pobranych przez B.Z. w okresie od dnia 1 sierpnia 2009 r. do 31 sierpnia 2010 r. w kwocie 2600 zł, zobowiązując jednocześnie do zwrotu wskazanej kwoty wraz z odsetkami. Pismem z dnia 14 października 2010 r. B.Z., powołując się na trudną sytuację materialną, wystąpiła do Prezydenta Miasta Ł. o umorzenie należności w całości. W uzasadnieniu wniosku strona podała, że nie pracuje, nie ma prawa do zasiłku dla bezrobotnych, utrzymuje się wyłącznie ze świadczeń rodzinnych oraz świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Syn K., jest dzieckiem wymagającym wszechstronnego leczenia – korzysta z pomocy lekarzy specjalistów, poddawany jest rehabilitacji i wymaga praktycznie całodobowej opieki, co wyklucza podjęcie pracy zarobkowej. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł, działając w oparciu o art. 23 ust. 1, 7 i 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, odmówił umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że brak jest podstaw do przyjęcia, że zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie kwoty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Decyzją z dnia [...], po rozpatrzeniu odwołania B.Z., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., działając na podstawie art. 138 § 2 kpa, uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ. W motywach decyzji organ odwoławczy wskazał, że organ może umorzyć należność w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem obywatela lub interesem społecznym. Analizując zaskarżone rozstrzygnięcie organ II instancji doszedł do wniosku, że w sprawie nie zostało ustalone, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadnionych okoliczności, m.in. nie zestawiono wysokości dochodu w przeliczenia członka rodziny z kwotą świadczenia do zwrotu. Kolegium wskazało, że pożądane jest ustalenie, czy zwrot nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w sytuacji, w jakiej znajduje się wnioskodawczyni, jest możliwy oraz czy nie zagrozi jej egzystencji. Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie art. 23 ust. 1, 7 i 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, odmówił umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu wskazano, że strona zamieszkuje z matką, babką i synem, lecz prowadzi samodzielne gospodarstwo z synem. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Ma przyznane świadczenie rodzinne na dziecko w kwocie 68 zł oraz świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz dziecka w wysokości 300 zł miesięcznie, korzysta ze środków pomocy społecznej. Rodzina strony ma zadłużenie z tytułu czynszu, opłat za energię elektryczną i gaz. Organ przyznał, że sytuacja finansowa strony jest trudna, ale niskie dochody nie mogą zostać uznane za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Przyjęcie kryterium dochodowego jako jedynego kryterium oceny wniosku o umorzenie skutkowałoby automatycznym umarzaniem wszystkich nienależnie pobranych należności. Organ podkreślił, że strona jest osobą młodą, zdrową i zdolną do podjęcia zatrudnienia, a tym samym polepszenia swojej sytuacji materialnej. Co więcej organ wskazał, że deklarowane przez stronę wydatki znacznie przekraczają dochody, co budzi podejrzenia co do prawdziwości składanych oświadczeń, tym bardziej, że strona odmówiła złożenia wyjaśnień w tej kwestii. Jednocześnie organ stwierdził, że kwota podlegająca zwrotowi została nienależnie pobrana i żądanie zwrotu nie powinni być postrzegane jako dodatkowa uciążliwość czy kara, ale jako zwrot świadczenia, które w sposób nienależny znalazło się w posiadaniu strony. Umorzenie należności nie leży także w interesie ogólnym, gdyż w rzeczywistości wszyscy podatnicy zostaliby obciążeni kwotą nienależnie pobranych świadczeń. W odwołaniu od powyższego rozstrzygnięcia B.Z. podniosła zarzut naruszenia art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez przyjęcie, że nie wystąpiły przesłanki konieczne do umorzenia kwot nienależnie pobranego świadczenia, podczas gdy zawarte w uzasadnieniu decyzji wskazanie, że dysponuje miesięcznie kwotą 68 zł wyklucza możliwość spłaty powstałego zadłużenia. Odwołująca się stwierdziła m.in. także, że nigdy nie była wzywana do złożenia oświadczenia o różnicy między kwotą wydatków a osiąganymi dochodami. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., działając w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ odwoławczy podzielił pogląd wyrażony w uzasadnieniu w kwestionowanej decyzji, że niski dochód nie może zostać uznany za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia. Obowiązujące przepisy wprowadzają jako zasadę zwrot nienależnie pobranych świadczeń, jednocześnie uzależniając otrzymanie świadczenia z funduszu od trudnej sytuacji rodziny. Przyjęcie zatem dochodów jako jedynego kryterium oceny wniosku o umorzenie zadłużenia, skutkowałoby automatycznym umarzaniem wszystkich nienależnie pobranych świadczeń. Każda bowiem z osób korzystających z tej formy pomocy państwa znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Za względy szczególnie uzasadnione organ uznał natomiast sytuacje wyjątkowe, losowe, które ze względów rodzinnych czy zdrowotnych tak obciążają budżet zobowiązanego, że nie pozwalają na uregulowanie należności. Organ odwoławczy zwrócił także uwagę na przyczyny powstania zadłużenia. Zadłużenie powstało bowiem w wyniku niepowiadomienia organu wypłacającego świadczenie o fakcie obniżenia wysokości zasądzonych alimentów, do czego strona była zobowiązana i który to obowiązek wynikał z wyraźnego pouczenia zawartego w decyzji o przyznaniu świadczenia. Pozostawienie w dyspozycji strony środków uzyskanych w ten sposób byłoby sprzeczne z interesem społecznym i prowadziłoby do obciążenia spłatą kwot nienależnego świadczenia całego społeczeństwa. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi B.Z. wskazała, że zaskarżona decyzja dotknięta jest sprzecznością – z uzasadnienia rozstrzygnięcia wynika bowiem, że sytuacja strony została zakwalifikowana jako trudna, jednocześnie jednak uznano, że nie występują przesłanki do uznania jej za szczególną, uzasadniającą umorzenie powstałych zaległości. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło ojej oddalenie, podtrzymując stanowisko jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 27 września 2011 r. przed tut. Sądem strona skarżąca oświadczyła, iż w toku postępowania administracyjnego naruszone zostały przepisy art. 7, art. 10, art. 67 § 2 i art. 81 kpa, gdyż nie została przesłuchana w charakterze strony, nie została uprzedzona o wydaniu decyzji, nie umożliwiono jej wzięcia udziału w sprawie. Ponadto notatka służbowa dotycząca sytuacji materialnej nie może być dowodem w sprawie. Jednocześnie skarżąca podała, że jest kasjerką i nie może znaleźć pracy ani w swoim, ani w innym zawodzie. Mając dziecko w wieku przedszkolnym, nie jest uważana przez pracodawców za osobę dyspozycyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem niniejszego postępowania jest legalność decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...], utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Punkt wyjścia do rozważań musi stanowić treść art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn.: Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 z późn. zm. – dalej ustawa), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Konstrukcja cytowanego przepisu wskazuje, że decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego. Umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia, jako wyjątek od zasady zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ustawa nie precyzuje kryteriów umorzenia nienależnie pobranych świadczeń odnosząc się jedynie do nieostrego kryterium "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Ustalenie, czy w sprawie wystąpiły okoliczności, o których mowa w przepisie leży w gestii właściwego organu administracji publicznej. Rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń organ administracji publicznej zobligowany jest dokonać zbadania sytuacji życiowej wnioskodawcy oraz rodziny, jaką tworzy. Na sytuację życiową składają się zaś nie tylko wysokość (brak) osiąganych dochodów, ale również takie elementy jak stan rodzinny, zdrowotny, wiek oraz zdolność do podjęcia zatrudnienia. Następnie organ administracji powinien ocenić, czy w którejś z powyższych sfer wystąpiły zdarzenia, którym można by przypisać cechy "szczególnie uzasadnionych okoliczności". Występowanie bowiem samej tylko trudnej sytuacji majątkowej nie stanowi wystarczającej przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Do przyjęcia takiej tezy uprawnia istota świadczenia przyznawanego z funduszu alimentacyjnego oraz przesłanki jego przyznania, do których ustawodawca zaliczył kryterium dochodowe. Jak bowiem wynika z treści preambuły do ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, celem stosowania przewidzianych w ustawie instrumentów pomocowych jest wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów poprzez dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 złotych. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują w wysokości bieżąco ustalonych alimentów, jednakże nie wyższej niż 500 złotych. Zasady przyjęte na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazują, iż trudna sytuacja materialna (dochodowa) rodziny jest przesłanką przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie może zatem stanowić samodzielnej i wyłącznej przesłanki do zastosowania instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Przechodząc na grunt rozpoznawanej sprawy należy uznać, że z zaskarżonej decyzji wynika, iż organy administracji przeprowadziły wyczerpującą ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i dokonały wnikliwej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącej w kontekście przesłanek zawartych w art. 23 ust. 8 ustawy. W złożonym wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń skarżąca powołała się na trudną sytuację materialną i osobistą, w tym konieczność sprawowania całodobowej opieki nad synem, co wyklucza możliwość podjęcia pracy zarobkowej. Organ administracji pismem z dnia 20 stycznia 2011 r. wezwał wnioskodawczynię do przedstawienia dokumentów potwierdzających aktualną sytuację dochodową, rodzinną i zdrowotną, a także orzeczenie o niepełnosprawności dziecka. W odpowiedzi na wezwanie strona oświadczyła, że syn nie ma orzeczonego stopnia niepełnosprawności, jednak jest dzieckiem chorym i korzysta z pomocy lekarzy specjalistów, wydatki na leczenie wynosiły ok. 500 złotych. Przedstawiła również dokumenty świadczące o zaległości z tytułu czynszu za lokal mieszkalny oraz o wysokości opłat za media. Na tej podstawie organy administracji przyjęły, że skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Nie ulega jednak wątpliwości, że skarżąca nie powołała się w toku postępowania na żadne okoliczności o charakterze nadzwyczajnym, które dały podstawy do uznania, że zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy, co uprawniało organ do odmowy umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń. Odniesienia wymaga w tym miejscu zarzut dotyczący wydania rozstrzygnięcia w oparciu o notatkę służbową stwierdzającą odmowę skarżącej wyjaśnienia kwestii przewyższania wysokości wydatków nad kwotą dochodów. Otóż treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. nie wskazuje, aby okoliczność ta stanowiła okoliczność faktyczną, na podstawie której organ uznał, że brak jest przesłanek do umorzenia należności. Jeśli zaś idzie o zarzut naruszenia art. 10 § 1 kpa, to istotnie z akt sprawy wynika, że organy administracji nie wezwały strony do wypowiedzenia się co do zgromadzonego materiału przed wydaniem decyzji. Uchybienie temu przepisowi nie stanowi jednakże podstawy do uwzględnienia skargi, jeśli nie pociąga ze sobą skutków dla rozstrzygnięcia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowany jest pogląd, który skład orzekający w rozpoznawanej sprawie podziela, że zarzut naruszenia przez organ administracji zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym, wymaga wykazania przez stronę, iż uchybienie to uniemożliwiło stronie podjęcie konkretnej wskazanej czynności procesowej, najczęściej w sferze postępowania dowodowego, a także wykazanie, że uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok NSA z dnia 24 maja 2007 r., sygn. akt II GSK 4/07, LEX nr 351055). Skoro zatem strona, reprezentowania przed tut. Sądem przez pełnomocnika w osobie adwokata, czynności takiej nie wskazała, zarzut musi zostać uznany za niezasadny. Ponadto nie można tracić z pola widzenia i tej okoliczności, że w sprawie z wniosku o umorzenie kwoty zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, materiał dowodowy, na podstawie którego orzeka organ administracji, stanowi co do zasady materiał pochodzący od wnioskodawców, zatem skarżąca była w posiadaniu wiedzy co do materiału dowodowego. Reasumując, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, iż w toku postępowania nie doszło do naruszenia prawa materialnego ani przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji. O wynagrodzeniu dla adwokata, ustanowionego z urzędu, orzeczono na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.) jak w pkt 2. AG