II SA/Łd 874/18

Dnia 23 stycznia 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Magdalena Sieniuć (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Bogusław Klimowicz, Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, , Protokolant Starszy sekretarz sądowy Aneta Panek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2019 roku sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu M. S. prowadzącemu Kancelarię Radców Prawnych w Ł. przy [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. A. P. Zaskarżoną decyzją z dnia [...], znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.Dz.U. z 2017 r. poz. 1257, z późn. zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a.", w związku z art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1851 z póź. zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.p.w.d.", utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Jak wynika z akt sprawy, decyzją z dnia [...] znak [...], organ pierwszej instancji (Burmistrz G.) odmówił M. G. umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych ustalonych decyzją z dnia [...] znak: [...] w kwocie 5.000,00 zł oraz orzekł o rozłożeniu powyższej kwoty stanowiącej nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze na pięćdziesiąt rat po 100,00 zł miesięcznie każda. Od powyższej decyzji odwołanie złożyła M. G., w którym podniosła, iż MOPS w G. motywuje swoją decyzje tym, iż nie może umorzyć jej kwoty 5.000,00 zł niesłusznie pobranych świadczeń, bowiem twierdzi, że w każdej chwili może się jej rodzinie podnieść stopa życiowa. Z dokumentów, które dostarczyli do MOPS-u, wynika, że do 2025 roku nie podniesie im się stopa życiowa, a wręcz przeciwnie, jej mąż jest na grupie niepełnosprawnościowej i może w każdej chwili stracić pracę z powodu choroby lub redukcji etatów. Strona podkreśliła przy tym, że na dzień dzisiejszy po ostatnim opadzie gradu z deszczem uszkodzony został dach, który przecieka. Tym sposobem doszły niespodziewane wydatki naprawy dachu, więc ich stopa życiowa nie podnosi się, tylko spada. Jej zdaniem, organy państwa dbają o to, aby pieniądze publiczne były wykorzystywane zgodnie z ich przeznaczeniem, aby otrzymywały je osoby uprawnione lub w wyjątkowych przypadkach osoby nieuprawnione. Ona i jej mąż zaliczają się do osób nieuprawnionych, niesłusznie pobierających świadczenia. Strona wskazała, że ona i jej mąż nie są w stanie podjąć dodatkowych prac dorywczych ze względu na stan zdrowia i dlatego żyją na skraju wegetacji. Odnosząc się do pisma decyzji z MOPSu strona podniosła, że art. 25 ust. 10 powołanej ustawy stanowi o tym, że można umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej. Taka sytuacja wystąpiła u nich. W decyzji jest napisane, że umorzenie należności jest najdalej idącą ulgą i powinna ona być stosowana tylko w przypadkach wyjątkowych, gdy spłata jest nierealna także w przyszłości. Z wyliczeń jej i męża wynika, że do 2025 r. będą "na minusie", a zanim wyjdą na prostą, to może potrwać jeszcze 10/15 lat lub więcej. Dlatego wniosła o umorzenie całości kwoty 5000 zł wraz z naliczonymi odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. po rozpatrzeniu powyższego odwołania, wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że materialnoprawną podstawę rozpatrzenia niniejszej sprawy stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1851 z późn.zm). Następnie organ II instancji, powołując się na treść art. 25 ust. 10 powyższej ustawy, stwierdził, że organ I instancji decyzją z dnia [...]., znak [...], orzekł o rozłożeniu na dwadzieścia pięć rat po 200,00zł miesięcznie każda - kwoty 5.000,00 zł stanowiącej nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze oraz umorzył postępowanie w sprawie umorzenia części nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych ustalonych decyzją z dnia [...] nr [...] w kwocie 5.000,00 zł. Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie. W wyniku jego rozpatrzenia Samorządowe Kolegium Odwoławczego w Ł. uchyliło powyższą decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Organ odwoławczy mając na uwadze powyższe wskazał, że organ I instancji ponownie rozpatrując sprawę wydał w dniu [...] decyzję, którą odmówił skarżącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych ustalonych decyzją z dnia [...]., znak: [...], w kwocie 5.000,00 zł oraz orzekł o rozłożeniu powyższej kwoty na miesięczne raty po 100,00 zł każda. Ponadto Kolegium zauważyło, że w uzasadnieniu decyzji organ I instancji, stwierdził, iż sytuacja materialna strony w istocie nie jest łatwa, ale rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń nie może rodzić przekonania, że trudna sytuacja dochodowa zwalnia osoby pobierające świadczenia z obowiązków nałożonych przez ustawodawcę lub powoduje brak konsekwencji w przypadku ich niedopełnienia. Ponadto organ uznał za bezsporne, że strona nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze za okres od 1 sierpnia do 31 grudnia 2016 r. oraz od 1 kwietnia do 31 sierpnia 2017 r. na syna P. G.. Umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń byłoby sprzeczne z ogólnie przyjętym interesem społecznym i nagradzałoby wnioskodawców, którzy pobierali świadczenia, a byli pouczeni o braku prawa do ich pobierania. Organ uznał, iż pomimo trudnej sytuacji M. G. brak jest podstaw do przyjęcia, że w niniejszej sprawie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie kwoty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Mając na względzie uzasadniony interes wierzyciela, a także fakt, iż jednorazowa wpłata przekracza możliwości finansowe strony, organ rozłożył ww. nienależnie pobrane świadczenia na pięćdziesiąt rat po 100,00 zł miesięcznie. Kolegium dodało, że organ I instancji wskazał, iż M. G. mieszka wspólnie ze swoim mężem – M. oraz synem – P.. M. G. wraz z mężem pracują zawodowo. Syn P. posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, natomiast mąż ma ustalony umiarkowany stopień nipełnosprawności. Strona oświadczyła, iż każdy z członków ma problemy zdrowotne. Dodatkowo Kolegium podkreśliło, że M. G., odwołując się od ww. decyzji, wskazała przede wszystkim na swoją, trudną sytuację finansową, podnosząc jednocześnie okoliczność, iż mąż może w każdej chwili stracić pracę z powodu choroby lub redukcji etatów. Ponadto po ostatnim opadzie gradu z deszczem uszkodzony został dach, który przecieka. Jak również dodatkowo podniosła, iż ona i jej mąż nie są w stanie podjąć dodatkowych prac, wskazując ostatecznie, iż spłata jest nierealna także w przyszłości. Mając na uwadze powyższe, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wyjaśniło, w ślad za organem pierwszej instancji, iż całkowite zwolnienie z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy i powinno być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Stąd, zdaniem organu II instancji, całkowite umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku nie tylko obecnie, ale i w przyszłości. Bezsporna, w ocenie organu II instancji, okoliczność pozostawania skarżącej w trudnej sytuacji materialnej nie może zostać uznana za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie zadłużenia w całości, gdyż trudna sytuacja materialna jest przesłanką przyznania świadczeń rodzinnych, a nie ich całkowitego umorzenia. Zdaniem Kolegium, skarżąca zarówno we wniosku o umorzenie, jak i w odwołaniu, nawet nie uprawdopodobniła, a powinna była udowodnić, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji jej rodziny uzasadniające uwzględnienie złożonego wniosku, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W ocenie Kolegium przepis ten należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż co do zasady do świadczeń wychowawczych na pierwsze dziecko uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Kolegium podkreśliło przy tym, że sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń; jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna", tj. w sposób widoczny odbiegająca od sytuacji innych rodzin korzystających ze świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Tych okoliczności, w przekonaniu organu odwoławczego, strona jednak nie udowodniła. Fakt zaciągania kolejnych zobowiązań, które należy spłacić, nie stanowi w ocenie Kolegium "szczególnej okoliczności" uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przez skarżącą. Jednocześnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. podkreśliło, że skarżąca wystąpiła także z wnioskiem o rozłożenie spłaty na raty, który został uwzględniony przez organ I instancji właśnie z uwagi na trudną sytuacją finansową skarżącej. Zauważyło przy tym, że za zdarzenia uzasadniające ewentualne umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w całości uznać można zdarzenia występujące zupełnie okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów wydarzeń, wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości. W ocenie Kolegium wskazane wyżej okoliczności nie wystąpiły w przedmiotowej sprawie. Reasumując, Kolegium wskazało, że brak jest szczególnych okoliczności, które uzasadniałyby zwolnienie skarżącej z odpowiedzialności za zadłużenie nie tylko obecnie, ale i w przyszłości. Nadto Kolegium zważyło, że pomimo trudnej sytuacji materialnej skarżącej, jej położenia nie sposób jednak oceniać jako wyjątkowego w znaczeniu zasługującym na zastosowanie dobrodziejstwa z art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w postaci umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami. Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła M. G.. Skarżąca wskazała, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją oraz nadmieniła, iż nie wie, w jaki sposób ma dochodzić swoich praw. Podniosła również, iż jej zadaniem to pracownik opieki nie dopilnował wszystkiego i to z jego winy tak długo zostały wypłacone należności z tytułu 500+. Uzasadniając skargę skarżąca wskazała, że nie jest już w stanie sama się bronić i udowadniać, że jest naprawdę w ciężkiej sytuacji finansowej. Wskazała przy tym, że z tego powodu chciałaby, aby tą sprawę ostatecznie rozpatrzył Wojewódzki Sąd Administracyjny. Jednocześnie wystosowała prośbę o przychylenie się do jej skargi i przesłanie całej dokumentacji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. podtrzymało stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi jako niezasadnej. Na rozprawie w dniu 23 stycznia 2019 r. pełnomocnik skarżącej w osobie radcy prawnego, ustanowiony z urzędu, poparł skargę i uzupełniająco podniósł zarzut naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. poprzez błędne ustalenia faktyczne w sprawie. Ponadto pełnomocnik wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej skarżącej z urzędu, oświadczając, iż nie zostały one pokryte w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302), dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych i przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, co uzasadnia oddalenie skargi w całości. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1851 z póź. zm.), powoływanej dalej także jako: "u.p.p.w.d.". Zgodnie z art. 25 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W myśl zaś art. 25 ust. 10 powołanej ustawy organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z powołanych przepisów wynika, że decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego i jest odstępstwem od ogólnej zasady, że nienależnie pobrane świadczenie należy zwrócić. Oznacza to zatem, że umorzenie takich świadczeń dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przy czym pod pojęciem "sytuacji rodziny" należy rozumieć sytuację finansową rodziny, w tym możliwości zarobkowe jej członków, skoro rozważeniu podlega umorzenie świadczeń pieniężnych. W związku z tym należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym okoliczności jego powstania, a także biorąc pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu nienależności pobierania świadczeń, które z przyczyn niezależnych od świadczeniobiorcy uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu. Z akt niniejszej sprawy wynika, że rodzina skarżącej składa się z 3 osób, a w jej skład wchodzą: skarżąca i jej mąż M. oraz syn P.. Skarżąca wraz zmężem pracują zawodowo. Syn P. posida orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, mąż skarżącej ma zaś ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Ponadto z oświadczeń skarżącej wynika, iż rodzina musi ponieść wydatki na naprawę dachu związane z gradobiciem. Biorąc pod uwagę te okoliczności, w ocenie Sądu, organy trafnie przyjęły, że choć sytuacja skarżącej jest trudna i może wymagać szeregu wyrzeczeń, to jednak nie może być uznana za wystarczającą przesłankę uzsadniającą umorzenie zadłużenia. Podkreślić przy tym należy, że w kontekście przywołanego art. 25 ust. 10 powołanej ustawy, to na skarżącej ciążył obowiązek wykazania, że zaistniały "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Powyższą przesłankę, jak podnosi się w orzecznictwie sądów administracyjnych, należy interpretować z uwzględnieniem okoliczności, że co do zasady do świadczeń wychowawczych na pierwsze dziecko uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające tzw. kryterium dochodowe. Oznacza to, że trudna sytuacja materialna danej rodziny sama przez się nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń wychowawczych na pierwsze dziecko, a nie w stosunku do wszystkich innych rodzin. Chodzi więc o sytuacje nadzwyczajne, których nie sposób przewidzieć przy dochowaniu nawet najwyższej staranności, sytuacje nagłe, niespodziewane (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 1 sierpnia 2013r., sygn. akt I SA/Wa 973/13, dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Taka zaś sytuacja, w obliczu przedstawionych powyżej okoliczności, nie występuje w niniejszej sprawie. Z powyższych względów należało zatem uznać, że organy orzekające w sprawie prawidłowo oceniły sytuację osobistą, zdrowotną oraz rodzinną skarżącej i trafnie odmówiły jej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, nie przekraczając granic uznania administracyjnego. Zasadnie przy tym orzekły o rozłożeniu na raty nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych na pięćdziesiąt rat po 100 zł miesięcznie każda. Reasumując, Sąd uznał działanie organów orzekających w niniejszej sprawie za zgodne z regulacją prawa materialnego, nie dopatrzył się przy tym naruszeń przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało oddaleniem skargi w całości. Z tych względów, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 2 w związku z § 21 ust. 1 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1715) – pkt 2 sentencji wyroku. B.A.