II SA/Łd 90/17

Dnia 7 kwietnia 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Sieniuć po rozpoznaniu w dniu 7 kwietnia 2017 roku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia "A" z siedzibą w Ł. Oddział powiat S. z siedzibą w S. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi z dnia 13 marca 2017 roku sygn. akt II SA/Łd 90/17 o odmowie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "A" z siedzibą w Ł. Oddział powiat S. z siedzibą w S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] roku w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału na prawach strony w postępowaniu dotyczącym lokalizacji inwestycji celu publicznego. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. A. P. Stowarzyszenie "A" z siedzibą w Ł. Oddział powiat S. z siedzibą w S. wystąpiło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] roku w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału na prawach strony w postępowaniu dotyczącym lokalizacji inwestycji celu publicznego. W złożonym, na urzędowym formularzu PPPr, oświadczeniu o majątku i dochodach skarżące Stowarzyszenie podało, że prowadzi działalność non profit. Nie posiada żadnego majątku, nie prowadzi działalności gospodarczej, utrzymuje się z niewielkich składek członkowskich, nie uzyskało żadnej darowizny. Postanowieniem z dnia 13 marca 2017 roku, sygn. akt II SA/Łd 90/17, starszy referendarz sądowy, po rozpoznaniu powyższego wniosku, odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu wskazał, że w rozpoznawanej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony przez podmiot działający w formie stowarzyszenia i choć w oświadczeniu o stanie majątkowym i dochodach Stowarzyszenie podało, że nie posiada żadnych środków finansowych na opłatę kosztów sądowych i opłacenie wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru, prawo pomocy nie może zostać jednak przyznane. Referendarz sądowy wyjaśnił w tym względzie, że z treści art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2015 r., poz. 1393 ze zm.) wynika, iż majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może zatem przyjmować darowizny, spadki i zapisy, jak również korzystać z ofiarności publicznej, a nadto prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach (art. 33 ust. 2 i art. 34 ustawy). W konkluzji referendarz sądowy wywiódł, że istnieją instrumenty prawem przewidziane, które umożliwiają zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie podmiotu, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Podkreślił przy tym, że skoro samo Stowarzyszenie nie wykazuje zamiaru zgromadzenia środków finansowych od swoich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością stowarzyszenia, to brak jest podstaw, aby przerzucać ciężary związane z jego funkcjonowaniem na Państwo, czyli ogół obywateli. Powyższe działanie rodziłoby ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasadzie, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Mimo faktu, iż Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (por. postanowienie NSA z dnia 20 grudnia 2006 r., II OZ 1433/06). Kierując się powyższymi ustaleniami referendarz sądowy podkreślił, że działający w Stowarzyszeniu członkowie winni mieć świadomość konieczności finansowego zasilenia funduszy stowarzyszenia poprzez uiszczanie składek, czy też dokonywania wpłat o innym charakterze, które umożliwiają jego skuteczne funkcjonowanie. Nie można zatem uznać za wystarczającą przesłankę przyznania prawa pomocy twierdzenia wnioskodawcy, że stowarzyszenie nie posiada środków finansowych. Twierdzenie to nie odzwierciedla bowiem zdolności płatniczych strony skarżącej jako stowarzyszenia osób fizycznych. Członkowie stowarzyszenia dysponują bowiem możliwościami zdobycia środków finansowych koniecznych do prowadzenia sporów sądowych, co wyłącza możliwość uwzględnienia żądania wnioskodawcy. Ustawodawca, przewidując możliwość przyznania prawa pomocy podmiotom niebędącym osobami fizycznymi, wprowadził rozwiązanie oparte na uznaniu. Z art. 246 § 2 p.p.s.a. wynika, że nawet w przypadku, gdy podmiot nie posiada środków finansowych, prawo pomocy jedynie może zostać przyznane, co wyłącza powinne zachowanie Sądu. W konsekwencji, nawet w sytuacji, gdy z oświadczenia o majątku i dochodach wynikać będzie brak środków do partycypacji w kosztach postępowania, uprawnione jest oddalenie wniosku strony, jeśli nie stanie to na przeszkodzie realizacji prawa do sądu. Nie zgadzając się z powyższym postanowieniem starszego referendarza sądowego, w dniu 25 marca 2017 roku skarżące Stowarzyszenie złożyło sprzeciw, w którym wniosło o uwzględnienie prośby o zwolnienie od kosztów postępowania, podkreślając przy tym, że działalność członków Stowarzyszenia jest działalnością społeczną i poza składkami członkowskimi nie ma innych dochodów. Zawarty w sprzeciwie wniosek Sąd potraktował jako wniosek o zmianę zaskarżonego postanowienia starszego referendarza sądowego i przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, zatem zasadnym jest utrzymanie go w mocy. Stosownie do art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), dalej powoływanej jako: "p.p.s.a.", od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. Rozpoznając taki sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym kwestionowane orzeczenie zmienia albo utrzymuje w mocy, o czym orzeka na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a wojewódzki sąd administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie, wnosząc sprzeciw, wystąpiło o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, czyli o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym może nastąpić, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jako zatem przesłankę udzielenia tego prawa ustawodawca wskazał brak dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, zaznaczając jednocześnie, że wykazanie powyższego spoczywa na wnioskodawcy. Ponadto ustawodawca przesądził, iż przedmiotowe dofinansowanie strony ze środków publicznych możliwe jest tylko w rzeczywiście wyjątkowych przypadkach, bowiem nawet spełnienie wskazanej w powołanym przepisie przesłanki nie obliguje do uwzględnienia żądania strony. Powyższe koreluje z wyrażoną w art. 199 p.p.s.a. zasadą, że to strony postępowania sądowego zobowiązane są do ponoszenia jego kosztów. Strona skarżąca jest zatem zobowiązana ponosić koszty postępowania sądowego toczącego się z jej inicjatywy. Konstytucyjne prawo dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu. Art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, iż każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Dlatego tylko w sytuacjach wyjątkowych dopuszczalne jest przerzucanie ciężaru ponoszenia opłat sądowych na budżet państwa. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest bowiem zapewnienie realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody i stan majątkowy nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie starszy referendarz sądowy prawidłowo ocenił możliwość pozyskania przez skarżące Stowarzyszenie środków na pokrycie kosztów zainicjowanego przez nie postępowania. Sytuację finansową strony należy bowiem oceniać z uwzględnieniem charakteru działalności oraz możliwości pozyskania środków finansowych. W tym względzie, na co trafnie uwagę zwrócił referendarz sądowy, nie można zapominać, że skarżące Stowarzyszenie jest dobrowolnym zrzeszeniem osób, które przede wszystkim opiera swoją działalność na pracy społecznej swych członków. Istota stowarzyszenia pozwala więc osiągnąć cele, które dla pojedynczych osób są niedostępne. Dlatego właśnie członkowie stowarzyszenia winni wykazywać się determinacją w dążeniu do osiągnięcia założonego celu, a zatem również w gromadzeniu swojego majątku, który w całości będzie mógł być przeznaczony na prowadzoną działalność społeczną. W przeciwnym razie, tzn. w sytuacji, gdy stowarzyszenie nie wykazuje zamiaru pozyskania środków finansowych od swoich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością stowarzyszenia, idea zawiązania stowarzyszenia upada, a jego dalszy byt pozostaje pod znakiem zapytania. Z tego wniosek, że stowarzyszenie powinno zapewnić sobie niezależność finansową na prowadzenie swojej działalności społecznej, do której niewątpliwie należy również ochrona propagowanych wartości poprzez udział w postępowaniach przed sądem, a więc w pierwszej kolejności stowarzyszenie winno pozyskiwać środki pieniężne z grona swoich członków, tym bardziej, że stowarzyszenie, jako podmiot zrzeszający grupę osób, w sposób niewspółmierny przewyższa możliwości jednostki na zdobycie środków finansowych koniecznych do prowadzenia sporów sądowych. Nie można natomiast przerzucać ciężarów związanych z funkcjonowaniem stowarzyszenia na Państwo, czyli ogół obywateli. Takie działanie rodziłoby ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasadzie, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Innymi słowy, pomimo faktu, iż Konstytucja RP w art. 12 przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w formie stowarzyszeń, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Stąd też w ocenie Sądu, okoliczność, iż stroną skarżącą jest Stowarzyszenie, nie może w związku z tym, sama w sobie, prowadzić do swego rodzaju uprzywilejowania strony skarżącej, w stosunku do innych podmiotów występujących w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Tym samym nie sposób uwzględnić argumentacji Stowarzyszenia sprowadzającej się do stwierdzenia, że nie posiada środków pieniężnych na pokrycie kosztów postępowania sądowego, co uzasadnia sięgnięcie do środków publicznych na ten cel, zawłaszcza że argumentacja w tym zakresie nie została poparta żadnym dowodem. W ocenie Sądu twierdzenia te nie mogą stanowić podstawy do uwzględnienia wniesionego sprzeciwu i zmiany zaskarżonego postanowienia polegającej na przyznaniu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, bowiem nie odzwierciadlają rzeczywistych zdolności płatniczych strony. Mając na względzie zasadę prowadzenia działalności przez osoby prawne, jak i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną na podstawie własnego majątku, należy podkreślić, że Stowarzyszenie może i powinno podejmować działania celem zwiększenia swych dochodów. Jednocześnie Stowarzyszenie nie wykazało, iż podjęło wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków sądowych, w sytuacji gdy obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy, bowiem referendarz sądowy rozpoznający wniosek nie prowadzi postępowania dowodowego w tym zakresie. Podzielając zatem zawarte w zaskarżonym postanowieniu stanowisko starszego referendarza sądowego dotyczące możliwości poniesienia przez skarżące Stowarzyszenie kosztów postępowania zainicjowanego wniesioną skargą, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdza, że przedstawiona przez stronę skarżącą sytuacja majątkowa i wykazane instrumenty dotyczące pozyskania zdolności płatniczych, nie dają podstaw do uznania, że zostały spełnione ustawowe przesłanki uprawniające do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tym samym Sąd za zasadne uznał utrzymanie w mocy zaskarżonego postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 13 marca 2017 roku. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 260 § 1 i § 3 w zw. z art. 245 § 3 i art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia. A. P.