III SA/Łd 28/22

Dnia 20 maja 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Teresa Rutkowska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Monika Krzyżaniak Sędzia NSA Janusz Nowacki po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2022 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za maj 2020 roku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] Nr [...] . III SA/Łd 28/22 Uzasadnienie Wnioskiem z 15 kwietnia 2020 r. A.K., prowadząca działalność gospodarczą Studio Urody "A", zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zwolnienie jej z opłacenia należności z tytułu składek za osoby ubezpieczone za marzec, kwiecień i maj 2020 r. Decyzją z [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych umorzył postępowanie w sprawie rozpatrzenia wniosku A.K. z 15 kwietnia 2020 r. o zwolnienie z opłacenia należności z tytułu składek za maj 2020 r., ponieważ wnioskodawczyni nie złożyła dokumentów rozliczeniowych za maj 2020 r. do 30 czerwca 2020 r. A.K. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniosła, że przekroczenie terminu na złożenie dokumentów rozliczeniowych wynikało z pomyłki, którą naprawiła, wysyłając 13 lipca 2020 r. stosowne dokumenty. Decyzją z [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił w całości własną decyzję z [...] r. i odmówił A.K. prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za maj 2020 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że zgodnie z art. 31zo ust. 1 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 374 ze zm.), dalej ustawa COVID-19, na wniosek płatnika składek zwalnia się z obowiązku opłacania nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych lub Fundusz Emerytur Pomostowych, należne za okres od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 maja 2020 r., wykazanych w deklaracjach rozliczeniowych złożonych za ten okres. Natomiast zgodnie z art. 31 zq ust. 3 ustawy COVID-19 warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania. Deklaracje rozliczeniowe za maj 2020 r. A.K. przekazała do Zakładu 13 lipca 2020 r., zatem nie dotrzymała wymaganego terminu złożenia ww. dokumentów. Organ wskazał przy tym, że złożenie dokumentacji rozliczeniowej po ustawowym terminie nie oznacza, że postępowanie wszczęte wnioskiem strony było bezprzedmiotowe, a jedynie oznaczało niespełnienie przez wnioskodawczynię przesłanek do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek. Stąd konieczne było uchylenie decyzji z [...] r. o umorzeniu postępowania i wydanie decyzji odmownej na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. W dniu 23 października 2020 r. (data stempla pocztowego na kopercie – k. 4 akt sądowych) A.K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na ostateczną decyzję z [...] r. W uzasadnieniu skargi ponownie wskazała, że popełniła błąd techniczny podczas wysyłania dokumentów rozliczeniowych za maj 2020 r., który naprawiła, gdy tylko dostrzegła tę omyłkę. Podkreśliła, że trwająca pandemia spowodowała zamieszanie w codziennym życiu, co mogło spowodować ów błąd. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie z uwagi na złożenie jej po terminie. Organ wskazał, że ze zwrotnego potwierdzenia odbioru decyzji wynika, że skarżąca odebrała ją 22 września 2020 r., a skargę nadała listem poleconym 23 października 2020 r. Przekroczyła zatem 30-dniowy termin na wniesienie skargi. Ustosunkowując się z kolei merytorycznie do wniesionej skargi, organ, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji, uznał ją za bezzasadną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329), dalej p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając niniejszą sprawę w granicach tak zakreślonej kognicji Sąd uznał, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja zostały wydane z istotnym naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W pierwszej kolejności Sąd stwierdza, że nie zaistniały przesłanki do odrzucenia skargi z uwagi na jej wniesienie po 30-dniowym terminie określonym w 53 § 1 p.p.s.a. Wprawdzie rzeczywiście na zwrotnym potwierdzeniu odbioru przesyłki zawierającej zaskarżoną decyzję A.K. złożyła swój podpis opatrując go datą 22 września 2020 r., jednakże nie ulega wątpliwości, że data ta wpisana została przez skarżącą omyłkowo. Sąd zwraca uwagę, że przesyłka zawierająca zaskarżoną decyzję, zgodnie ze stemplem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. Wydział Obsługi Klientów i Korespondencji, Kancelaria, nadana została w dniu 22 września 2020 r. Taka sama data nadania tej przesyłki (nr [...]) wynika ze stempla na zwrotnym potwierdzeniu doręczenia (datownik placówki nadawczej) oraz ze strony Poczty Polskiej emonitoring.poczta-polska.pl, na której dodatkowo znajduje się informacja o godzinie nadania: 15:45. Przesyłka przygotowana została do doręczenia w UP T. 1 w dniu 23 września 2020 r. o godz. 07:42, następnie przekazana została do doręczenia o godz. 07:48 i doręczona została 23 września 2020 r. o godz. 09:29. Taką samą datą – 23 września 2020 r. – opatrzone zostało zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki przez doręczyciela, który złożył własnoręczny podpis i tego samego dnia potwierdzenie odbioru wróciło do UP T. 1 (datownik placówki oddawczej). Nie ulega zatem wątpliwości, że decyzja doręczona została skarżącej 23 września 2020 r., a zatem termin na wniesienie skargi upływał 23 października 2020 r. i właśnie w tym dniu skarżąca nadała skargę listem poleconym, zachowując ustawowy termin. Materialnoprawną podstawą wydania decyzji w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.), dalej ustawa COVID-19. Zgodnie z art. 31zo ust. 1 ustawy COVID-19 na wniosek płatnika składek zwalnia się z obowiązku opłacania nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych lub Fundusz Emerytur Pomostowych, należne za okres od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 maja 2020 r., wykazanych w deklaracjach rozliczeniowych złożonych za ten okres, jeżeli był zgłoszony jako płatnik składek: 1) przed dniem 1 lutego 2020 r. i na dzień 29 lutego 2020 r., 2) w okresie od dnia 1 lutego 2020 r. do dnia 29 lutego 2020 r. i na dzień 31 marca 2020 r., 3) w okresie od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 marca 2020 r. i na dzień 30 kwietnia 2020 r. - zgłosił do ubezpieczeń społecznych mniej niż 10 ubezpieczonych. W myśl art. 31zq ust.1 ustawy COVID-19 za marzec, kwiecień i maj 2020 r. płatnik składek zobowiązany jest przesyłać deklaracje rozliczeniowe lub imienne raporty miesięczne na zasadach i w terminach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, chyba że zgodnie z tymi przepisami zwolniony jest z obowiązku ich składania. W świetle art. 47 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2020 r. poz. 266), dalej u.s.u.s., płatnik składek przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową, imienne raporty miesięczne oraz opłaca składki za dany miesiąc, z zastrzeżeniem ust. 1a, 2a i 2b, nie później niż: 1) do 10 dnia następnego miesiąca - dla osób fizycznych opłacających składkę wyłącznie za siebie; 2) do 5 dnia następnego miesiąca - dla jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych; 3) do 15 dnia następnego miesiąca - dla pozostałych płatników. Warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo ustawy COVID-19, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania (art. 31 zq ust. 3 ustawy COVID-19). W niniejszej sprawie powodem wydania przez organ decyzji odmawiającej stronie zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek za maj 2020 r. był fakt niezłożenia w terminie do 30 czerwca 2020 r. wymaganej dokumentacji rozliczeniowej za ten okres. Wymagane dokumenty wpłynęły bowiem do ZUS dopiero 13 lipca 2020 r., tj. po ustawowym terminie – 30 czerwca 2020 r. Do postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją, z mocy art. 180 k.p.a. oraz art. 123 u.s.u.s., mają zastosowanie przepisy k.p.a. stanowiące m.in., że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 k.p.a.). W myśl zasady informowania wyrażonej w art. 9 k.p.a. obowiązane są do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Powinny czuwać nad tym, aby strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają jej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Jednocześnie zobowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.). W niniejszej sprawie skarżąca wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacenia składek złożyła 15 kwietnia 2020 r., ale do 13 lipca 2020 r., gdy sama zorientowała się, że w wyniku błędu "w metodzie przekazu elektronicznego" nie złożyła dokumentacji rozliczeniowej za maj 2020 r. w terminie, nie otrzymała od organu żadnych informacji o tym uchybieniu. W rezultacie organ wydał [...] r. decyzję o umorzeniu postępowania i była to pierwsza czynność organu w sprawie - już po upływie terminu na złożenie wniosku wraz wymaganą dokumentacją rozliczeniową. W związku z powyższym Sąd uznał, że w rozpoznawanej sprawie doszło do istotnego naruszenia zasady informowania (art. 9 k.p.a.). W następstwie złożenia przez stronę skarżącą wniosku o zwolnienie z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek doszło do wszczęcia postępowania administracyjnego, w którym kierując się powyższą zasadą organ powinien był czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody. W tym celu, jak tego wymaga art. 9 k.p.a., organ powinien był - w rozsądnym terminie - udzielić stronie niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, a konkretnie wskazać, jakich dokumentów - zdaniem organu - brakuje, aby wniosek mógł zostać pozytywnie rozpatrzony. Tymczasem w niniejszej sprawie organ nie wyjaśnił stronie przed 30 czerwca 2020 r., że warunkiem pozytywnego załatwienia wniosku jest złożenie brakujących deklaracji rozliczeniowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że realizacja obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. polega m.in. na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę (por. wyrok NSA z 6 września 2001 r., V SA 44/01). Ponadto, obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji (por. teza pierwsza wyroku NSA z 25 czerwca 1997 r., SA/Lu 2087/95). Przepis art. 9 k.p.a. zobowiązuje organ do udzielania stronie potrzebnych informacji i wskazówek z urzędu, a nie tylko na wniosek. Zdaniem Sądu organ dopuścił się również mogącego mieć wpływ na wynik sprawy naruszenia zasady zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.), w myśl której organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Emanację tej zasady w postępowaniu wyjaśniającym stanowi przepis art. 79a § 1 k.p.a., który stanowi, że w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepis ten stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 k.p.a. Celem ww. przepisu jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (por. wyrok WSA w Szczecinie z 23 maja 2019 r., II SA/Sz 239/19) Z dokumentacji zgromadzonej w niniejszej sprawie nie wynika, aby przed wydaniem decyzji z [...] r. organ umożliwił stronie wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań w sposób umożliwiający spełnienie formalnych wymagań wniosku o zwolnienie z opłacenia należności z tytułu składek. Tym samym organ nie wywiązał się obowiązku wynikającego z art. 10 § 1 k.p.a. Nie wyjaśnił również stronie przed upływem ustawowego terminu do złożenia wymaganych dokumentów rozliczeniowych, tj. do 30 czerwca 2020 r., przesłanek, które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować - i w tym wypadku skutkowało - wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. W konsekwencji organ przed wydaniem decyzji nie wypełnił obowiązku wynikającego z art. 79a § 1 k.p.a. W ocenie Sądu, ewentualne trudności w realizacji obowiązków zarówno przez obywateli jak i organ w okresie epidemii nie mogą obciążać jedynie strony postępowania, jednocześnie usprawiedliwiając zaniechania organu. Wykonanie przez organ powyższych obowiązków było o tyle istotne, że gdyby nastąpiło to jeszcze przed 30 czerwca 2020 r., strona miałby szansę przed upływem ustawowego terminu przedłożyć stosowne deklaracje rozliczeniowe za maj 2020 r., spełniając tym samym przesłanki do zwolnienia ze składek za ten miesiąc. W rezultacie Sąd uznał, że wskazane naruszenie przez organ art. 9, art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W sytuacji bowiem gdyby strona przed 30 czerwca 2020 r. została przez organ stosownie pouczona o obowiązku złożenia do tego dnia wymaganej dokumentacji rozliczeniowej miałaby możliwość usunięcia braków i uzyskania przedmiotowego zwolnienia. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z [...] r. Rozpoznając ponownie sprawę, organ usunie stwierdzone uchybienia i wyda odpowiadające prawu rozstrzygnięcie. Organ winien także rozważyć możliwość zastosowania instytucji przewidzianej w obowiązujących od 16 grudnia 2020 r. przepisach art. 15zzzzzn2 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy COVID-19, dodanych ustawą z 9 grudnia 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r. poz. 2255 ze zm.). Przepisy te nakazują, by w przypadku stwierdzenia uchybienia przez stronę w okresie obowiązywania stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 przewidzianych przepisami prawa administracyjnego terminów do dokonania przez stronę czynności kształtujących jej prawa i obowiązki, z niezachowaniem których ustawa wiąże ujemne skutki dla strony, organ administracji publicznej zawiadomił stronę o uchybieniu terminu. W zawiadomieniu tym organ wyznacza stronie termin 30 dni na złożenie wniosku o przywrócenie terminu. Z treści przedmiotowego przepisu wynika, że dotyczy on sytuacji, w której strona uchybiła terminowi do dokonania czynności kształtującej jej prawa i obowiązki, a zatem także terminów materialnoprawnych - jak termin określony w art. 31zq ust. 3 ustawy COVID-19. Powołane przepisy wprawdzie weszły w życie po wydaniu zaskarżonej decyzji (od 16 grudnia 2020 r.), lecz obejmują zdarzenia, które miały miejsce w okresie obowiązywania stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19, który został ogłoszony od 20 marca 2020 r. (§ 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii - Dz.U. z 2020 r. poz. 491). Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 1842 ze zm.). is