III SA/Łd 415/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział III w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Krzemieniewska po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2017 roku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. M. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 14 czerwca 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi A. M. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Ł., obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Ł. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. A. M. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] r. wydane w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego. W skardze strona zawarła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej oraz z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną. Małżonkowie mieszkają w 53-metrowym mieszkaniu spółdzielczym. Skarżący otrzymuje emeryturę w wysokości 2904,67 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł, a jego żona – emeryturę w wysokości 1643,94 zł. Stałe miesięczne koszty ponoszone przez wnioskodawcę, na które składają się: opłaty z tytułu komornego, opłaty za gaz, energię elektryczną, telefon, internet, tv, koszty ubezpieczenia, koszty biletu miesięcznego, kształtują się w wysokości około 843 zł. Pozostałą część uzyskiwanych środków małżonkowie przeznaczają na cele związane z prowadzonym gospodarstwem domowym, koszty leczenia oraz koszty obsługi prawnej związanej z toczącymi się postępowaniami w przedmiocie żądania zapłaty podatku od przychodu uzyskanego ze sprzedaży nabytych w latach 1997 i 1998 na GPW zwykłych akcji Banku Handlowego. Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W ocenie referendarza skarżący nie uczynił zadość tym wymaganiom. Referendarz podkreślił, że najważniejszą okolicznością w niniejszej sprawie jest fakt, że łączna wysokość dochodów osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego skarżącego kształtuje się na poziomie ok. 4700 zł netto. W ocenie referendarza sądowego dochód ten jest wystarczający na uiszczenie wpisu sądowego od skargi wynoszącego w niniejszej sprawie 100 zł. Skoro skarżący wraz z żoną osiągają dochody w kwocie znacznie przewyższającej wpis sądowy, to uznać należy, że ich część, bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, mogą przeznaczyć pokrycie tych kosztów. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Kwestionując prawidłowość powyższego rozstrzygnięcia A. M. wniósł sprzeciw, w którym wniósł o merytoryczne rozpatrzenie jego wniosku, w sposób umożliwiający mu skorzystanie z prawa do sądu. W ocenie skarżącego zaprezentowana przez referendarza "oryginalna" ocena sytuacji majątkowej wnioskodawcy, przeprowadzona została pobieżnie, w sposób ograniczony, nieuwzględniający podstawowego rachunku ekonomicznego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.- dalej: p.p.s.a.), w brzmieniu nadanym przez art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r . o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej, określa natomiast przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. I tak, przyznanie pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z przepisu tego wynika, że na takiej osobie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi – komentarz, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, str. 319). Wykładnia systemowa prowadzi ponadto do wniosku, że osoba fizyczna powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe (zob. J.P. Tarno, Prawo..., str. 320). Stosownie do art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W tym miejscu należy przypomnieć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom (zarówno fizycznym, jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Prawo pomocy jest wprawdzie jednym z elementów umożliwiającym realizację konstytucyjnego prawa do sądu, nie oznacza to jednak, że powinno być stosowane w każdym przypadku, gdy wnosi o to strona postępowania. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Jak stwierdził zaś Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej i dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. W rozpoznawanej sprawie Sąd podzielił stanowisko starszego referendarza sądowego, że skarżący nie wykazał przesłanek wynikających z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Użycie w powołanym przepisie zwrotu "gdy wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. To zatem strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie przez nią pełnych kosztów postępowania. Za trafne należy uznać stanowisko referendarza, że comiesięczny dochód, który osiąga skarżący wraz z żoną, z tytułu emerytur i zasiłku pielęgnacyjnego, pozwala na uiszczenie wpisu sądowego, który w tej sprawie wynosi 100 zł. Wysokość zadeklarowanych dochodów (ok. 4.700 zł), jak również okoliczność, że uzyskiwane są one z emerytury, a więc mają charakter stały i przewidywalny, pozwala stronie w ramach planowania wydatków uwzględnić konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego. Uiszczenie tej kwoty w zestawieniu z osiąganymi dochodami nie stanowi zbytniego obciążenia dla aktualnej sytuacji finansowej skarżącego i żony, które mogłoby skutkować popadnięciem w stan zubożenia i skutkować brakiem możliwości zapłaty za potrzebne leki. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, bowiem tylko takie są chronione przez ustawodawcę. W ocenie Sądu przedstawione we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności nie wskazują, aby skarżący znajdował się w takiej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby przerzucenie kosztów związanych z jego udziałem w sprawie na ogół obywateli (a do tego sprowadza się przyznanie prawa pomocy). Wyjaśnić trzeba, że Sąd dostrzega, że skarżący wraz z małżonką przeznacza większość swojego dochodu na utrzymanie, dietę oraz leczenie i zakup leków, nie mniej jednak jednorazowe uiszczenie kwoty wpisu od skargi w zestawieniu ze stałym comiesięcznym dochodem nie będzie dla skarżącego nadmiernym obciążeniem. W orzecznictwie podkreśla się, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 29 stycznia 2008 r., I FZ 437/07, dostępne: www.cbois.nsa.gov.pl), natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty. Sąd dostrzega trudną sytuację zdrowotną skarżącego, ma jednak na uwadze fakt, iż opisywane konieczne wizyty lekarskie i badania są to wizyty rozłożone w czasie i planowane. Opisana sytuacja zdrowotna skarżącego, jej przebieg i leczenie pozwala na stwierdzenie, że wydatki na ten cel nie są skumulowane na tyle, że jednorazowe uiszczenie kwoty wpisu od skargi spowoduje popadnięcie w stan zubożenia i skutkować będzie brakiem możliwości zapłaty za potrzebne leki. Ponadto cześć ze wskazanych przez skarżącego badań, czy terapii, odnosi się do zdarzeń przyszłych i na dzień rozpoznawania przedmiotowego wniosku nie przesądzonych, na co wskazują użyte w uzasadnieniu złożonego wniosku zwroty "podejrzenie", "obawy budzą", czy też "ewentualne leczenie". W tej sytuacji Sąd podzielił stanowisko starszego referendarza sądowego, że skarżący nie spełnił przesłanek wynikających z treści przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a., bowiem nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie narusza prawa do sądu. Wobec powyższego, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 § 1 i § 2 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w postanowieniu. e.o.