III SA/Łd 500/17

Dnia 8 sierpnia 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny Wydział III w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska po rozpoznaniu 8 sierpnia 2017 roku na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu K. K. od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 3 lipca 2017 roku o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 500 złotych i oddaleniu wniosku w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] roku znak [...] w przedmiocie ustalenia kosztów związanych z usuwaniem, przechowywaniem, oszacowaniem, sprzedażą lub zniszczeniem pojazdu postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. K.K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...]. w przedmiocie ustalenia kosztów związanych z usuwaniem, przechowywaniem, oszacowaniem, sprzedażą lub zniszczeniem pojazdu. Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego na urzędowym formularzu PPF oświadczenia o stanie rodzinnym majątku i dochodach oraz załączonych następnie na wezwanie referendarza dokumentów wynika, że skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, którego źródłem utrzymania jest wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w kwocie 1.499,86 zł netto. Wnioskodawca jest właścicielem mieszkania o powierzchni 38 m2 (własnościowe prawo do lokalu). Wykazał fakt posiadania oszczędności w kwocie 1.000 zł. Wydatki w ramach gospodarstwa domowego (m.in. czynsz, opłaty za media) wyliczył na ok. 1.095 zł. Postanowieniem z dnia [...] referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 500 złotych i oddalił wniosek w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z treścią art. 243 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) [dalej: ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi], prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Oceniając możliwości płatnicze strony, referendarz wziął pod uwagę fakt, że wnioskodawca uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę w kwocie 1.499,86 zł miesięcznie netto i z tego dochodu pokrywa bieżące wydatki, które wyliczył na ok. 1.095 zł. Rozważając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy i podniesionych przez wnioskodawcę argumentów referendarz podkreślił, że należy także mieć na uwadze, że skarżący wykazał fakt posiadania oszczędności w kwocie 1.000 zł. Nie jest to kwota nadmiernie wysoka, ale nie może pozostać całkowicie niezauważona w aspekcie obowiązku skarżącego do samodzielnego uregulowania ciążących na nim obowiązków ponoszenia kosztów prowadzenia postępowania sądowego. W ocenie referendarza, wobec faktu uzyskiwania w gospodarstwie domowym wskazanych dochodów oraz posiadania oszczędności w kwocie 1.000 zł skarżący nie może zasłaniać się argumentem, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. W ocenie referendarza, przedmiotowe okoliczności, tj. posiadane oszczędności – w zestawieniu z wysokością aktualnie obciążających skarżącego, na tym etapie postępowania kosztów sądowych oraz faktem, iż rozłożone byłyby one w czasie, pozwalają na przyjęcie, że skarżący jest w stanie ponieść choćby część obciążających go kosztów sądowych. Referendarz wskazał także, że nie bez znaczenia jest także fakt, choć nie jest on w niniejszej sprawie decydujący, iż wnioskodawca działa w sprawie przez pełnomocnika – adwokata, co z natury rzeczy jest związane z określonymi wydatkami, z pokryciem których również bez wątpienia musiał się liczyć i zabezpieczyć na to odpowiednie środki. Brak jest w tej sytuacji przesłanek, by wydatki związane z jego wynagrodzeniem traktowane były w sposób priorytetowy względem kosztów sądowych. W dniu 12 lipca 2017 r. do Sądu wpłynęły odpisy zeznań podatkowych za 2015 i 2016 r. skarżącego. W sprzeciwie skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący wskazał, że nie jest inicjatorem tego postępowania, zatem nie mógł poczynić oszczędności we własnych wydatkach, tak aby przygotować się do udziału w postępowaniu. Wydatek na koszty sądowe winien być postrzegany jako wydatek nagły i niespodziewany dla skarżącego, a zatem winien być rozpatrywany w ramach jednomiesięcznego dochodu skarżącego, a nie w kontekście jego oszczędności czy posiadanego majątku. W ocenie skarżącego referendarz nie odniósł się do całości materiału stanowiącego podstawę wydania o przyznaniu prawa pomocy, bowiem odpisy zeznań podatkowych za lata 2015-2016 zostały nadane przesyłką pocztową w dniu 10 lipca 2017 r., a postanowienie wydano w dniu 4 lipca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.- dalej jako "p.p.s.a."), w brzmieniu nadanym przez art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r . o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej, określa natomiast przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. I tak, przyznanie pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z przepisu tego wynika, że na takiej osobie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi – komentarz, wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2004, str. 319). Wykładnia systemowa prowadzi ponadto do wniosku, że osoba fizyczna powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe (zob. J.P. Tarno, Prawo..., str. 320). Stosownie do art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W tym miejscu należy przypomnieć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom (zarówno fizycznym, jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Prawo pomocy jest wprawdzie jednym z elementów umożliwiającym realizację konstytucyjnego prawa do sądu, nie oznacza to jednak, że powinno być stosowane w każdym przypadku, gdy wnosi o to strona postępowania. Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Jak stwierdził zaś Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej i dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. W rozpoznawanej sprawie Sąd podzielił stanowisko starszego referendarza sądowego, że skarżący nie wykazał przesłanek wynikających z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Użycie w powołanym przepisie zwrotu "gdy wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. To zatem strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie przez nią pełnych kosztów postępowania. Za trafne należy uznać stanowisko referendarza, że comiesięczny dochód, który osiąga skarżący z tytułu umowy o pracę wynosi 1.499,86 zł w zestawieniu z posiadanymi oszczędnościami w kwocie 1000 zł, pozwala na uiszczenie kosztów sądowych w kwocie 500 zł na tym etapie postępowania. Wysokość zadeklarowanych dochodów oraz wskazanych oszczędności pozwala stronie w ramach planowania wydatków uwzględnić konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego. Uiszczenie tej kwoty w zestawieniu z sytuacją skarżącego nie stanowi zbytniego obciążenia dla jego aktualnej sytuacji finansowej, które mogłoby skutkować popadnięciem w stan zubożenia. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, bowiem tylko takie są chronione przez ustawodawcę. Zaznaczyć też trzeba, że skarżący w dalszej części postępowania nie będzie już zobowiązany do ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. W ocenie Sądu przedstawione we wniosku i w sprzeciwie okoliczności nie wskazują, aby skarżący znajdował się w takiej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby przerzucenie całości kosztów związanych z jego udziałem w sprawie na ogół obywateli (a do tego sprowadza się przyznanie prawa pomocy). Nie ma racji strona skarżąca podnosząc w sprzeciwie, że referendarz sądowy nie ocenił całości materiału dowodowego, bowiem odpisy zeznań podatkowych za lata 2015-2016 wpłynęły do Sądu już po wydaniu zaskarżonego postanowienia. Okolicznością przemawiającą w tej sprawie za przyznaniem skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 500 zł jest okoliczność posiadania przez skarżącego oszczędności, jak i stałego comiesięcznego dochodu w postaci wynagrodzenia za pracę. W tym zakresie Sąd stanowisko referendarza sądowego podzielił. Natomiast oceny tej nie zmieniły odpisy zeznań podatkowych za lata 2015-2016, które wpłynęły do Sądu po wydaniu zaskarżonego postanowienia. W zarządzeniu bowiem wzywającym do przedłożenia dokumentów referendarz sądowy zakreślił stronie 10 –dniowy termin na dokonanie tej czynności. Odpis zarządzenia pełnomocnik strony odebrał w dniu 8 czerwca 2016 r., zatem ww. termin upłynął w dniu 19 czerwca 2017 r. Referendarz sądowy dysponował bowiem odpowiednim materiałem dowodowym, który pozwolił mu na dokonanie właściwej oceny sytuacji materialnej i finansowej skarżącego. W orzecznictwie podkreśla się, że przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 29.01.2008 r., sygn. akt I FZ 437/07, niepubl.), natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty. W tej sytuacji Sąd podzielił stanowisko starszego referendarza sądowego, że wniosek skarżącego w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. zasługiwał na uwzględnienie w części. Wobec powyższego, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 § 1 i § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd orzekł jak w postanowieniu. ms