III SA/Łd 550/12

Dnia 5 września 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Krzyżaniak (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Irena Krzemieniewska, Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska, , Protokolant ref. staż. Bartosz Adamus, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2012 roku sprawy ze skargi M. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] o nr [...]. Wnioskiem z dnia [...] r. M. B. zwrócił się o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne za okres od 6.10.2000 r. do 10.07.2002 r. oraz o umorzenie egzekucji administracyjnej. W uzasadnieniu wskazał, że z powodu nieopłacania składek zostały mu wystawione tytuły wykonawcze. Podkreślił, że przed wszczęciem egzekucji nie doręczono mu stosownego wezwania do zapłaty ani żadnych upomnień. Wyjaśnił, że nie mieszka pod adresem zameldowania, a kierowaną do niego korespondencję odbierała matka, która zapominała mu ją przekazywać. Skarżący podał, że znajduje się w wyjątkowo trudnej sytuacji, bowiem w kwietniu 2011 r. urodził mu się syn, który jest chory i wymaga leczenia specjalistycznego. Z uwagi na stan zdrowia dziecka żona nie może podjąć pracy zarobkowej i będzie korzystać z urlopu wychowawczego. Podkreślił, że jest jedynym żywicielem rodziny i bieżące potrzeby rodziny zaspokajane są z jego wynagrodzenia za pracę, które obecnie jest potrącane na poczet składek. Do wniosku skarżący załączył dokumenty wskazujące na sytuację materialną rodziny. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił M. B. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz składek na Fundusz Pracy za okres 10.2000 r. - 07.2002 r. wraz z kosztami upomnienia. W dniu [...] r. M. B. zwrócił się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie zaległości. Zdaniem strony, wniosek o umorzenie został należycie umotywowany szczególną sytuacją życiową rodziny i rodzinną wynikającą z niepełnosprawności dziecka. Wyjaśnił, że wykazał dochody oraz podstawowe miesięczne koszty utrzymania jakie ponosi. Skarżący podniósł, że wydana decyzja jest opisem poszczególnych dokumentów złożonych w sprawie, a nie odnosi się do konkretnej, szczególnej sytuacji. W ocenie skarżącego, organ nie wziął pod uwagę, że suma dochodów rodziny w porównaniu z podstawowymi wydatkami nie pozwala na stwierdzenie, że rodzina posiada wolne środki, a zwłaszcza takie, która może przeznaczyć na spłatę zobowiązań nie pozbawiając jednocześnie dziecka możliwości rehabilitacji czy pełnego leczenia. Skarżący wskazał także, że organ nie uwzględnił wszystkich wydatków wynikających z oświadczenia o stanie majątkowym oraz sytuacji materialnej. Zarzucił organowi naruszenie przepisów postępowania tj. art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem skarżącego, ZUS nie przedstawił argumentacji potwierdzającej zasadność odmowy umorzenia zadłużenia, gdyż nie uzasadnił dlaczego uważa, że stan zdrowia dziecka i związane z tym wydatki nie mogą stanowić podstawy umorzenia. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W ocenie organu, stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony oraz uwzględnione zostały wszystkie powołane przez wnioskodawcę argumenty. Wskazując na treść art. 28 ust. 3 i ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, organ uznał, że w sytuacji skarżącego nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie zaległości. Wyjaśnił także, że zawarte w przepisie art. 28 ust. 3 ustawy, wyliczenie przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek jest wyczerpujące, a przesłanki wskazywane przez skarżącego nie mieszczą się we wskazanym katalogu. Zdaniem organu, zadłużenie, które figuruje na koncie skarżącego, zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, podlega ściągnięciu w trybie egzekucji administracyjnej bądź sądowej. Prezes ZUS stwierdził, że prowadzone wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone, więc nie można stwierdzić braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Z uzasadnienia decyzji wynika także, że wnikliwej ocenie poddano możliwości płatnicze skarżącego w oparciu o przedstawione dokumenty, dotyczące aktualnych wydatków związanych z utrzymaniem oraz leczeniem chorego dziecka, zgodnie z wytycznymi zawartymi w art. 7 k.p.a. Organ wyjaśnił, że uiszczanie opłat ponoszonych w związku z utrzymaniem mieszkania, kupnem odzieży, żywności dla dziecka oraz zakupem leków, jest konieczne, ale nie można uznać, że są to wyjątkowe czy nadzwyczajne wydatki, gdyż skarżący nie udowodnił, że brakuje mu środków na ten cel. Jednocześnie Zakład podkreślił, iż jako organ powołany do poboru należności z tytułu składek, uwzględniając ich publicznoprawny charakter, zobowiązany jest do szczególnej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umorzenia zadłużenia. Zdaniem organu, z dokumentacji sprawy nie wynika aby skarżący ze względów zdrowotnych miał przeciwwskazania do wykonywania pracy zarobkowej lub z uwagi na konieczność opieki nad chorym członkiem rodziny nie mógł pozyskiwać dochodów niezbędnych do uiszczania z tytułu składek. Spłata zadłużenia może stanowić dla skarżącego obciążenie finansowe, jednak w okresie prowadzenia działalności gospodarczej, obowiązany był zabezpieczać na ten cel odpowiednie środki finansowe. W skardze z dnia 13 czerwca 2012 r. M. B. zarzucił naruszenie art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a. Skarżący podniósł, że organ przy wydawaniu decyzji nie zbadał czy należność w ogóle istnieje, a wobec tego czy wydanie decyzji było zasadne. Powtórzył argumentację zawartą w odwołaniu, dotyczącą prawidłowości doręczeń upomnień i tytułów wykonawczych. Skarżący podniósł zarzut przedawnienia i wyjaśnił, że należność objęta tytułami wykonawczymi wskazanymi w postanowieniu Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. jest przedawniona. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów k.p.a. przez dokonanie dowolnej, a nie uznaniowej oceny możliwości umorzenia należności z tytułu składek. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. W wykonaniu zarządzenia Sądu, pełnomocnik organu w piśmie z dnia [...] r. wskazał, że należności objęte tytułami wykonawczymi o numerach [...] – [...] uległy przedawnieniu. Zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja z dnia [...] r. obejmowały te należności. Pełnomocnik wyjaśnił, że Dyrektor Izby Skarbowej w Ł. postanowieniem z dnia [...] r. uchylił postanowienie Dyrektora ZUS I Oddział w Ł. z dnia [...] r. w sprawie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie wyżej wymienionych tytułów i umorzył postępowanie w I instancji. W uzasadnieniu organ egzekucyjny wskazał na nieprawidłowości w doręczeniu przedmiotowych tytułów polegające na zastosowaniu przepisów Ordynacji podatkowej. W piśmie procesowym z dnia 28 sierpnia 2012 r. skarżący podniósł, że wadliwe były podstawy wszczęcia egzekucji administracyjnej. W ocenie strony nie została wydana decyzja określająca wysokość należności, a podstawą egzekucji nie może być deklaracja rozliczeniowa wypełniona przez płatnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga M. B. jest zasadna. Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Natomiast, w myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r. poz. 270 t.j.) sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1/ uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 2/ stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach; 3/ stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach. Z wymienionych przepisów wynika, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Wychodząc z tych przesłanek Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględnił skargę, gdyż stwierdził, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] r. naruszają przepisy postępowania administracyjnego w sposób wpływający na wynik sprawy. Przedmiotem rozstrzygnięcia w zaskarżonej decyzji jest wniosek skarżącego o umorzenie zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami za zwłokę w wysokości w łącznej wysokości 23.611,30zł. Należność tę tworzą zaległości w składkach na ubezpieczenie społeczne za okres od października 2000 r. do lipca 2002 r. wraz z odsetkami za zwłokę od powyższych należności. Rację ma skarżący, iż kwestią, która w ogóle nie została w sprawie przez organ wykazana jest brak przedawnienia należności będących przedmiotem wniosku o umorzenie na moment orzekania o ich umorzeniu. Niewątpliwie w przypadku stwierdzenia, że należności te uległy przedawnieniu, nie byłoby przedmiotu wniosku o ich umorzenie. Tymczasem, obowiązkiem organu rozpatrującego wniosek o umorzenie należności z tytułu składek w sytuacji, gdy minął podstawowy termin ustalony dla przedawnienia, tj. 5 lat - obowiązujący do końca 2002 r. i 10 lat – termin obowiązujący od 1 stycznia 2003r., jest ustalenie, czy należności z tytułu składek uległy przedawnieniu. Nie może bowiem toczyć się postępowanie o przyznanie ulgi w stosunku do należności, które wygasły. Postępowanie takie z chwilą przedawnienia należności z tytułu składek staje się bezprzedmiotowe. Postępowanie w przedmiocie umarzania przez Zakład należności z tytułu składek, unormowane w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2009 r. nr 205, poz. 1585 t.j.), dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Jeżeli zobowiązany w swoim wniosku o umorzenie należności wskazuje również składki, które uległy przedawnieniu, to w tym zakresie organ powinien umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe (art. 105 k.p.a). Jeżeli zaś przedawnienie należności stwierdzone zostanie dopiero w postępowaniu będącym skutkiem wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, to Zakład powinien uchylić zaskarżoną decyzję w części dotyczącej przedawnionych należności i w tym zakresie umorzyć postępowanie pierwszej instancji (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 22 listopada 2006 r. sygn. akt III SA/Wa 2425/06 Baza orzeczeń CBOIS). W rozpatrywanej sprawie postępowanie dotyczy należności z tytułu składek za okres od października 2000 r. do lipca 2002 r. Począwszy od 1 stycznia 1999 r. obowiązują przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 24 ust. 4 i 5 tej ustawy, w brzmieniu obowiązującym do końca 2002 r., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Jednakże od 1 stycznia 2003 r. mocą ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.) przepisy art. 24 ust. 4-5b ustawy regulujące przedawnienie otrzymały następujące brzmienie: - należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d (art. 24 ust.4); - nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia (art. 24 ust. 5); - bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty (art. 24 ust. 5a); - bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem (art. 24 ust. 5b). Z kolei, z dniem 1 lipca 2004 r., na podstawie ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 121 poz.1264), art. 24 ust. 5b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych otrzymał brzmienie: "Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego." W tym miejscu należy wskazać, że z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika jednoznacznie, iż dziesięcioletni okres przedawnienia przewidziany w art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074), znajduje zastosowanie do należności z tytułu składek, które stały się wymagalne przed dniem 1 stycznia 2003 r., jeżeli do tej daty nie uległy przedawnieniu według przepisów dotychczasowych (por. wyrok SN z dnia 22 lipca 2009 r., I UK 70/09; wyrok SN z dnia 23 stycznia 2009 r., I UK 204/08; uchwała z dnia 2 lipca 2008 r., II UZP 5/08). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy podkreślić należy, że skarżący w swoim wniosku z dnia [...] r. zwrócił się o umorzenie należności jak i o umorzenie egzekucji administracyjnej. Z dokumentów załączonych do pisma procesowego organu administracji z dnia [...] r. (k. 24) wynika, że na skutek wniosku strony w dniu [...] r. Dyrektor Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego w oparciu o tytuły wykonawcze od Wp-438/2006 do Wp-446/2006, natomiast postanowieniem z dnia [...] r. Dyrektor Izby Skarbowej w Ł. uchylił postanowienie Dyrektora ZUS I Oddziału w Ł. z dnia [...] r. i umorzył postępowanie pierwszej instancji. Przedmiotowe tytuły wykonawcze dotyczyły zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz pracy za okres od października do grudnia 2000 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Dyrektor Izby Skarbowej wskazał, że zarówno upomnienia jak i tytuły wykonawcze zostały doręczone w niewłaściwym trybie – Ordynacji podatkowej, zatem w ocenie organu, nie nastąpiło skuteczne wszczęcie postępowania egzekucyjnego wobec skarżącego. Zaakcentować także należy, że sam organ administracji w piśmie z dnia [...] r. wyjaśnił, że należności z tytuły składek za okres od października do grudnia 2000 r. uległy przedawnieniu. Tymczasem wydane w sprawie decyzje z dnia [...] r. oraz [...] r. obejmują wskazany okres od października do grudnia 2000 r. W ocenie Sądu stanowi to naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy. Organy administracji naruszyły przepis art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 t.j.). Jednocześnie Sąd ustalił, że postanowienie DIS w Ł. z dnia [...] r. jest prawomocne (k. 35). Podkreślić należy, że rolą organu było dokładne ustalenie kiedy ulegną bądź uległy przedawnieniu należności z tytułu składek. Tym bardziej jest to istotne, że sam skarżący we wniosku z dnia [...] r. wskazywał, że nie wiedział o prowadzonym wobec niego postępowaniu egzekucyjnym. To rolą organu administracji jest dokładne wskazanie na podstawie materiału dowodowego, kiedy należności z tytułu składek uległy czy też ulegną przedawnieniu. Rolą Sądu jest skontrolowanie, czy organ poczynił prawidłowe ustalenia w tym zakresie. Podkreślić należy, że rozstrzygnięcie kierowane do strony postępowania, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i zbadane. Ocena, czy przesłanki przedawnienia występują w konkretnej sprawie może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.). Ponadto wszystkie okoliczności i fakty ustalone w sprawie winny znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 1 i § 3 k.p.a.). Mając na uwadze powyższe wywody, ponownie rozpatrując sprawę organ zobowiązany jest przeanalizować i wykazać, że należności, których dotyczy wniosek skarżącego istnieją i nie uległy przedawnieniu. Przesądzenie tej kwestii stworzy przesłankę do ustalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie źródeł dochodów miesięcznych. W ostatnim etapie natomiast pozostanie do rozstrzygnięcia w sprawie kwestia "ważnego interesu" skarżącego i ewentualnego orzeczenia w ramach uznania administracyjnego. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. A. B.