I SA/Lu 154/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Niezgoda (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Marcin Małek Asesor sądowy Jakub Polanowski Protokolant Starszy asystent sędziego Monika Bartmińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2025 r. sprawy ze skargi R. I. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 lutego 2025 r. nr UP-130/2025 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek - uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 stycznia 2025 r. nr 59/2025. Zaskarżoną decyzją z dnia 26 lutego 2025 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: "organ", "Prezes ZUS", po rozpatrzeniu wniosku R. I., dalej: "płatnik", "wnioskodawca", "skarżący", o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: "ZUS", z dnia 15 stycznia 2025 r. odmawiającą umorzenia zaległości z tytułu składek. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt sprawy wynika, że 14 listopada 2024 r. płatnik złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek z 2014, 2015 oraz 2016 roku, uzasadniając to trudną sytuacją finansową i zdrowotną. Wskazaną wyżej decyzją z dnia 15 stycznia 2024 r. ZUS odmówił uwzględnienia wniosku płatnika ZUS przyjmując, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl treści art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 497 ze zm.), dalej: "u.s.u.s.", a także płatnik nie wykazał, że zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a u.s.u.s., ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego gospodarstwa domowego, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń oraz że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły płatnika możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Wnioskując o ponowne rozpatrzenie sprawy płatnik podkreślił niezadowolenie z decyzji oraz podniósł, że składki za wskazane okresy nie zostały zapłacone ze względu na nieosiąganie wówczas dochodów, a obecnie po opłaceniu koniecznych ze względu na stan zdrowia wizyt lekarskich, pozostaje mu zbyt mało środków na przeżycie. Prezes ZUS uzasadniając zaskarżoną decyzję, utrzymującą decyzję wydaną przez ZUS poddał, że jak wynika z dokonanych ustaleń płatnik zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej; od 9 stycznia 2017 r. nie posiada on tytułu do ubezpieczeń w ZUS; figuruje jako prezes zarządu i wspólnik posiadający 90 udziałów o łącznej wartości 4.500 zł w R. Sp. z o.o.; jego żona pobiera świadczenie rentowe w kwocie 1.452,25 zł brutto tj. 1.321,55 zł netto miesięcznie; ma płatnik troje pełnoletnich dzieci, z których jedno, pozostające z płatnikiem i jego żoną we wspólnym gospodarstwie domowym, od 16 sierpnia 2023 r. jest zarejestrowane jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku i zgłoszone wyłącznie do ubezpieczenia zdrowotnego. Z ustaleń dokonanych w postępowaniu wynika także, iż płatnik posiada udział 5/8 w nieruchomości gruntowej - gruntach ornych o powierzchni 0,4924 ha oraz udział 2/3 w nieruchomości gruntowej - gruntach rolnych zabudowanych o powierzchni 0,2800 ha na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej. Majątek ruchomy płatnika obejmuje samochód ciężarowy marki [...] z 2010 r., przyczepkę lekką Rydwan z 2010 r. oraz ciągnik rolniczy URSUS C 360 z 1976 r., wszystkie o niskiej wartości rynkowej. Następnie Prezes ZUS zaznaczył, że należności figurujące na koncie wnioskodawcy jako płatnika składek są nadal wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Wobec tego ZUS ma obowiązek ich egzekwowania. Zgodnie natomiast z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek, w tym składki, odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa, mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie Prezesa ZUS nie zachodzi jednak żadna z wymienionych w przepisie ustępie 3. przesłanek całkowitej nieściągalności. Przesłanka wymieniona w pkt 1 nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanki określone w pkt 2, 4, 4b i 4c nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe albo że ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym. Nie zachodzi przesłanka wymieniona w pkt 3, ponieważ mimo, że płatnik zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, to posiada dochód z tytułu pobieranego świadczenia rentowego; jest wspólnikiem posiadającym 90 udziałów o łącznej wartości 4.500 zł oraz pełni funkcję prezesa zarządu w R. Sp. z o.o., jest współwłaścicielem dwóch nieruchomości gruntowych, posiada następców prawnych - żonę, dwie córki i syna, istnieje zatem możliwość przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie. Przesłanka określona w pkt 4a nie zachodzi, ponieważ wysokość należności z tytułu składek, o których umorzenie wnosi płatnik przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, czyli 16 zł. Przesłanka wymieniona w pkt 5 nie zachodzi, gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, zaś przesłanka z pkt 6 nie zachodzi, bowiem nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, gdyż nadal jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. Uzasadniając odmowę umorzenia zaległości płatnika na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. organ podał, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, co w przypadku płatnika nie zachodzi. Pobiera on bowiem świadczenie rentowe, które stanowi rekompensatę z tytułu utraty zdolności do wykonywania pracy zarobkowej. Świadczenie, w okresie na który zostało przyznane, jest zaś wypłacane także w przypadku ewentualnej konieczności sprawowania opieki nad innym, chorym członkiem rodziny. Aktualny dochód w gospodarstwie domowym płatnika (jego świadczenie rentowe z KRUS oraz świadczenie rentowe otrzymywane żonę) wynosi 3.035,72 zł miesięcznie. Kształtuje się więc on na poziomie niższym od opracowanego 19 grudnia 2024 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalnego w III kwartale 2024 r., które wskazuje na trzyosobowe gospodarstwo pracownicze kwotę 4.912,88 zł, natomiast na wyższym niż minimum egzystencji w 2023 r. opracowane 6 kwietnia 2024 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, które wskazuje na trzyosobowe gospodarstwo pracownicze kwotę 2.444,55 zł. Nie można zatem stwierdzić zaistnienia sytuacji ubóstwa. Płatnik posiada również majątek: udziały w dwóch nieruchomościach i w spółce, której jest także prezesem. Jednocześnie organ zaznaczył, że płatnik nie wykazał by korzystał z jakiejkolwiek formy wsparcia socjalnego, co prowadzi do wniosku, że jego niezbędne potrzeby bytowe są zaspokojone. Ponadto płatnikowi mogą udzielić wsparcia dorosłe dzieci, do czego są także zobowiązane przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Instytucja umorzenia służy natomiast wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje spłaty zadłużenia. W rozpatrywanej sprawie zdaniem organu takie okoliczności nie zachodzą. Nie jest nią również konieczność spłaty innych zobowiązań. W skardze do sądu administracyjnego wnioskodawca wyraził stanowisko, że organ nieobiektywnie ocenia jego sytuację materialną. Na rozprawie skarżący przedstawił do wglądu zeznania podatkowe spółki, w której jest prezesem za 2021, 2022 i 2023 rok na okoliczność, że nie uzyskała ona w tych latach dochodów, a także dokumenty wskazujące na koszty leczenia. Podniósł on także, iż ze względu na stan zdrowia nie może podjąć żadnej pracy. Zaznaczył również, że do sierpnia 2011 r., kiedy uległ wypadkowi przy pracy, opłacał należne składki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie zaskarżoną decyzję, a także decyzję ZUS z dnia 15 stycznia 2025 r. należało uchylić. Należy bowiem zaznaczyć, że rozstrzygając w sprawie wniosku o umorzenie zaległości z tytułu składek pobieranych przez ZUS, organ w pierwszej kolejności powinien dokonać ustaleń, czy należności objęte wnioskiem istnieją, tj. czy powstały i czy nie uległy przedawnieniu. Dopiero w razie stwierdzenia, że zaległości z tytułu składek, co do których wnioskodawca żąda umorzenia istnieją, możliwe jest rozstrzyganie w sprawie ich umorzenia, czy to poprzez umorzenie, czy odmowę umorzenia. W rozpoznawanej sprawie skarżący wniósł o umorzenie należności z 2014, 2015 i 2016 roku. Nie wskazał on konkretnie za jakie okresy i z tytułu składek na jakie fundusze w tych latach wnioskuje o umorzenie zaległości. Nie wskazał także kwot zaległości objętych wnioskiem. Z informacji o stanie należności wynika istnienie u skarżącego zaległości w składkach na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy za okresy od kwietnia 2014 r. do grudnia 2016 r. Z informacji tej nie wynika by za jakieś okresy między kwietniem 2014 r. a grudniem 2016 r. nie istniały zaległości. Z treści zaskarżonej decyzji wyraźnie nie wynika jakich okresów ona dotyczy. Można by jedynie założyć, że dotyczy okresów objętych wskazaną wyżej decyzją ZUS z dnia 15 stycznia 2025 r., co do której skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, w wyniku czego wydana została zaskarżona decyzja. Ze wskazanej decyzji ZUS wynika z kolei, że odmowa umorzenia dotyczy składek za skarżącego, jako osobę prowadzącą działalność gospodarczą i będącą płatnikiem za okresy od kwietnia 2014 r. do grudnia 2016 r. na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i Fundusz Pracy. Z treści tej decyzji wynika przy tym, że dotyczy ona okresu od kwietnia 2014 do grudnia 2016 w całości. Nie wskazuje bowiem ZUS by jakieś okresy między granicznymi: kwietniem 2014 r. i grudniem 2016 r. nie były objęte odmową umorzenia. Zauważyć zaś należy, że zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w brzmieniu nadanym od 1 stycznia 2012 r., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Ustęp 5 stanowi natomiast, że nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Zgodnie z aktualną treścią ustępu 5a., bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty. Natomiast na podstawie ustępu 5b.bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Wskazana treść została mu nadana przez art. 1 pkt 7 lit. b ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. (Dz.U. z 2021 r. poz. 1621) z dniem 1 stycznia 2022 r. Od 1 lipca 2004 r. do końca 2022 r. stanowił on zaś, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Zgodnie z treścią przepisu art. 24 ust. 4 u.s.u.s., o ile nie zachodziłyby okoliczności wynikające z treści przepisów ustępów 5-6, należności z tytułu składek pobieranych przez ZUS, objęte wnioskiem skarżącego o umorzenie, byłyby przedawnione już w chwili wniesienia tego wniosku. W uzasadnieniu decyzji z dnia 15 stycznia 2025 r. ZUS podał, że wobec "przedmiotowych należności" od 14 września 2016 r. "wdrożono postępowanie egzekucyjne", co oznacza, że bieg terminu ich przedawnienia został zawieszony do dnia zakończenia egzekucji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ, wyrażając stanowisko, zgodnie z którym niezbędnym warunkiem wydania decyzji w sprawie umorzenia jest jednoznaczne stwierdzenie, że należności objęte wnioskiem są wymagalne i nie uległy przedawnieniu, podał zaś, że należności figurujące na koncie skarżącego jako płatnika składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Odnosząc się do przedstawionych twierdzeń wyrażonych w uzasadnieniu decyzji zauważyć trzeba, że w aktach przedstawionych Sądowi znajdują się decyzje ZUS oraz tytuły wykonawcze za następujące okresy: - maj, czerwiec i lipiec 2014 r. (dwa tytuły wykonawcze wystawione 11 lipca 2017 r. na podstawie decyzji z 17 maja 2017 r. dotyczącej zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od kwietnia do września 2014 r., dwa tytuły wystawione 11 lipca 2017 r. za wrzesień 2014 r. na podstawie wskazanej decyzji); - sierpień i wrzesień 2014 r. (trzy tytuły za sierpień i wrzesień wystawione 11 lipca 2017 na podstawie wskazanej wyżej decyzji z 17 maja 2017 r.); - czerwiec, lipiec, sierpień oraz wrzesień 2015 r. (trzy tytuły wykonawcze wystawione 14 września 2016 na podstawie decyzji z 11 lutego 2016 r. dotyczącej zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, przy czym decyzja obejmuje także październik 2015 r.); - październik 2015 r. (trzy tytuły wykonawcze wystawione 14 września 2016 r. na podstawie decyzji z 11 lutego 2016 r. dotyczącej zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy); - grudzień 2016 r. (trzy tytuły wykonawcze wystawione 10 grudnia 2019 r. na podstawie decyzji z 28 października 2019 r. dotyczącej zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy za grudzień 2016 r. i styczeń 2017 r.) Decyzje wydane przez ZUS na podstawie art. 83 ust. 1 i art. 32 u.s.u.s. oraz tytuły wykonawcze z dowodami doręczenia znajdujące się w aktach administracyjnych obejmują zatem okresy: od maja do września 2014 r., od czerwca do października 2015 r. oraz grudzień 2016 r. Daty wystawienia tytułów wykonawczych wskazują zaś na to, że wystawione zostały one przez upływem terminu przedawnienia objętych nimi zaległości należności z tytułu składek. Ze wskazanych dokumentów wynika zatem, że w odniesieniu do objętych nimi okresów należności z tytułu wskazanych składek nie uległy przedawnieniu. Brak jest natomiast jakichkolwiek dokumentów wskazujących na istnienie i brak przedawnienia należności z tytułu składek, które dotyczyłyby okresów: kwietnia oraz od października do grudnia 2014 r., od stycznia do maja oraz listopada i grudnia 2015 r., a także od stycznia do listopada 2016 r., również objętych odmową umorzenia. Biorąc pod uwagę sentencję zaskarżonej decyzji ZUS odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i na Fundusz Pracy, w przypadku każdej ze składek łącznie za okres od kwietnia 2014 r. do grudnia 2016 r., a także sentencję zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS utrzymującą w mocy decyzję ZUS, Sąd nie miał możliwości podjąć rozstrzygnięcia co do części decyzji. Z tego względu Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS. W ponownym postępowaniu konieczne będzie w pierwszej kolejności wykazanie, że należności za wszystkie okresy objęte rozstrzygnięciem w sprawie umorzenia istniały i nie były przedawnione w dniu złożenia przez płatnika wniosku o umorzenie. Dopiero w drugiej kolejności możliwa będzie ocena, oparta na zgromadzonym materiale dowodowym, czy zachodzą przesłanki umorzenia należności z tytułu składek i rozstrzygnięcie w sprawie wniosku płatnika o umorzenie zaległości.