I SA/Lu 200/09

Dnia 30 września 2009 roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Małysz po rozpoznaniu w dniu 30 września 2009 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. G. i M. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2003 rok postanawia 1/ odmówić przyznania J.G. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych 2/ odmówić przyznania M. G. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych Uzasadnienie. Jak wynika z akt sprawy, w dniu 22 maja 2009r. wpłynęły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie złożone na formularzach urzędowych PPF wnioski skarżących J. G. i M. G. o przyznanie im prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych /k-20-22, 25-27 akt sprawy/. W jednobrzmiących uzasadnieniach wniosków skarżący stwierdzili, iż nie są w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz podali, iż ich dochody brutto miesięcznie wynoszą [...], posiadają dom o powierzchni około 270 m2, mieszkanie o powierzchni około 44 m2, nieruchomość rolną o powierzchni około 5 ha i nieruchomość położoną przy ul. Ż. w Ł., pozostającą w dzierżawie, przynoszącą dochód około [...] rocznie, a nadto że mają na utrzymaniu troje dzieci w wieku 17, 15 i 6 lat i spłacają kredyt mieszkaniowy w ratach około [...] miesięcznie. Od postanowień referendarza sądowego z dnia 28 maja 2009r. odmawiających przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie skarżący wnieśli sprzeciwy /k-43-44, 46-47/, w wyniku czego ich wnioski o przyznanie prawa pomocy rozpoznane zostały przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie – postanowieniami z dnia 23 czerwca 2009r. sąd odmówił przyznania żądanego prawa pomocy. We wniesionych na te postanowienia zażaleniach skarżący podnieśli, że koszty utrzymania domu są wysokie, mieszkanie nie przynosi dochodu, a wymaga ponoszenia nakładów na jego należyte utrzymanie, podobnie nie przynosi dochodu nieruchomość rolna, gdyż skarżący nie posiadają potrzebnych dla jej gospodarczego wykorzystania maszyn, tak więc dochody i wydatki w zasadzie znoszą się i skarżący nie widzą możliwości by mogli ponieść wymagane w sprawie koszty sądowe /vide: zażalenia, k-64-65, 71-72/. Postanowieniami z dnia 21 sierpnia 2009r. w sprawach II FZ 333/09 i II FZ 334/09 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 czerwca 2009r. i przekazał sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W jednobrzmiących uzasadnieniach tych rozstrzygnięć wskazał, że zgodnie z art.246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm./, zwanej dalej "ppsa", prawo pomocy w zakresie częściowym /w tym zwolnienie od kosztów sądowych/ może być przyznane stronie będącej osobą fizyczną, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, zatem obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy ciąży na stronie ubiegającej się o tę pomoc. Jeżeli jednak sąd uzna, że podane we wniosku złożonym na urzędowym formularzu informacje nie wystarczają do oceny sytuacji majątkowej strony, może wezwać ją do złożenia dalszych wyjaśnień bądź dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodów /art.255 ppsa/, przy czym rodzaje dokumentów, jakich można żądać od strony, określono w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy /Dz.U. Nr 227, poz.2245/. Wprawdzie bowiem wprowadzenie obowiązku ponoszenia przez strony kosztów sądowych co do zasady nie stanowi ograniczenia gwarantowanego w art.45 ust.1 Konstytucji RP prawa do sądu, jednakże Państwo winno zapewnić rozwiązania prawne gwarantujące dostęp do sądu również osobom nieposiadającym środków na ich poniesienie. Okoliczność tę należy mieć na uwadze przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd winien zatem zawsze starannie ocenić, czy istotnie wnioskujący o przyznanie mu prawa pomocy spełnia warunki do jej przyznania, aby pochopnie nie pozbawić go możliwości obrony swoich praw przed niezawisłym sądem. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając zasadność wniosków skarżących w niniejszej sprawie sąd I instancji nie wyjaśnił ich sytuacji w stopniu wystarczającym dla potrzeb rozpoznania wniosku o przyznanie im prawa pomocy. Skarżący we wnioskach wskazali osiągane przez siebie dochody, sytuację rodzinną i posiadany majątek. Poza kwotą przeznaczaną na spłatę kredytu mieszkaniowego nie podali żadnych innych danych dotyczących wydatków ponoszonych przez rodzinę, choćby na żywność, energię elektryczną, ogrzewanie czy środki czystości. Z treści formularza obowiązek podania takich informacji zresztą w sposób jednoznaczny nie wynika. Mimo tego sąd, choć zauważył brak tych danych i uznał, że wydatki tego typu są ponoszone, nie wezwał skarżących do udokumentowania bądź wskazania wysokości tych wydatków. Ponadto przyjął, choć z treści wniosku to nie wynikało, że osiągają oni również dochody /bądź płody rolne/ z posiadanego gruntu rolnego, nie wskazując przyczyn odmowy wiary oświadczeniom w tym zakresie. Wskazując na dochody pozostające do dyspozycji skarżących nie uwzględnił także faktu, że podane w formularzu dochody ze stosunku pracy są dochodami brutto. Ponadto przyjął, że mieszkanie posiadane przez małżonków może zostać wynajęte, nie uwzględnił jednak faktu, że wynajęcie mieszkania wymaga czasu, niekiedy okresu dłuższego niż termin wyznaczony na uiszczenie wpisu. Sąd II instancji stwierdził, ze przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd I instancji winien skorzystać z możliwości określonej w art.255 ppsa i dopiero po uzyskaniu informacji o faktycznie ponoszonych wydatkach i możliwości pozyskania środków na opłatę sądową z innych niż wskazane we wniosku źródeł ocenić zasadność przyznania skarżącym zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Jak to już wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w powołanych wyżej postanowieniach z dnia 23 czerwca 2009r. /por.: art.190 w związku z art.197 § 2 ppsa/, stosownie do art.246 § 1 pkt 2 ppsa prawo pomocy w zakresie częściowym /w tym zwolnienie od kosztów sądowych/ może być przyznane stronie będącej osobą fizyczną, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, przy czym obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy ciąży na stronie ubiegającej się o tę pomoc. Fakty, które zdaniem strony są istotne dla oceny istnienia tej przesłanki, winny być, w zasadzie, podane w jej oświadczeniach zawartych w wypełnionym formularzu urzędowym wniosku o przyznanie prawa pomocy /rubryki 5-11; por.: art.252 § 1 i 2 ppsa/, a jeżeli sąd uzna, że podane we wniosku informacje nie wystarczają do oceny możliwości płatniczych strony, może wezwać ją do złożenia dalszych wyjaśnień bądź dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodów /art.255 ppsa/. Uwzględniając powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wezwał każde ze skarżących do uzupełnienia podanych w ich wnioskach, a także zażaleniach, danych o stanie rodzinnym, majątkowym i finansowym. Treść tych wezwań nie wykracza poza normy art.255 ppsa i § 4 powołanego wyżej rozporządzenia. Skarżący zostali też pouczenie, iż wezwanie należy wykonać w terminie 7 dni od dnia jego doręczenia oraz że jego niewykonanie może spowodować odmowę przyznania prawa pomocy /por.: wezwania, k-92, 93/. Wezwania, o których mowa, doręczone zostały skarżącym w dniu 14 września 2009r., jednak pozostały bez odpowiedzi. Oceniając istnienie w sprawie niniejszej przesłanki do przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, sprowadzających się do wpisu od skargi w kwocie 500,00 zł oraz – ewentualnie – opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenia na piśmie uzasadnienia wyroku /100,00 zł/, wpisu od skargi kasacyjnej /250,00 zł/, wpisów od zażaleń /100,00 zł/, których obowiązek poniesienia rozłożony jest czasie, w świetle przedstawionych przez skarżących faktów, jak też uwzględniając, że uchylili się oni od przedstawienia dalszych informacji, które pozwoliłyby na ocenę ich rzeczywistej sytuacji majątkowej i możliwościach płatniczych, stwierdzić należy, iż nie wykazali oni, aby nie mogli uiścić wymaganych w sprawie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wskazano wyżej, skarżący podali, że wraz z trojgiem dzieci utrzymują się z dochodów w kwocie [...] brutto /tj. około [...] netto/ miesięcznie oraz [...] zł rocznie czynszu za nieruchomość położoną przy ul. Ż. w Ł., jako wydatki wskazali zaś comiesięczne raty kredytu w wysokości około [...] zł /tj. około [...] rocznie/. Po spłacie kredytu na wydatki rodziny pozostaje zatem średniomiesięcznie kwota ponad [...]. Chociaż oczywistym jest, że ze wskazanej kwoty skarżący muszą sfinansować koszty koniecznego utrzymania /żywność, opłaty związane z utrzymaniem domu, odzież, itp./, to – zdaniem sądu - pozwala ona na poczynienie nawet z bieżących dochodów oszczędności na poniesienie związanych z postępowaniem w sprawie niniejszej kosztów sądowych, tym bardziej gdy się zważy, że zaskarżona decyzja doręczona została skarżącym w lutym 2009r., a wnioski o przyznanie prawa pomocy wnieśli oni w maju 2009r. Powyższej oceny nie zmienia okoliczność, że równolegle z postępowaniem w sprawie niniejszej ze skarg skarżących toczą się postępowania w 5 innych sprawach. Nie można bowiem pominąć, że skarżący nie przedstawili, pomimo wezwania, zaświadczeń o wysokości zarobków, wyciągów z posiadanego rachunku bankowego /lub rachunków bankowych/, nie wyjaśnili też w jaki sposób zagospodarowane są grunty rolne i w jaki sposób oraz przez kogo są one użytkowane, dlaczego mieszkanie nie jest wynajmowane lub wykorzystywane w inny sposób, który mógłby przynieść dochód, ani kiedy i w jaki sposób nabyte zostały nieruchomość rolna i mieszkanie. Równocześnie nie wykazali, jakie stałe comiesięczne wydatki lub inne wydatki obowiązani są ponosić, w szczególności w związku z przedmiotowym mieszkaniem i gruntami rolnymi. Uchylenie się przez skarżących od przedstawienia tych danych sądowi uniemożliwia weryfikację prawdziwości ich twierdzeń, że nie pozyskują i nie mogą pozyskać innych, poza wyżej wymienionymi, środków rzeczowych lub finansowych, które mogłyby służyć utrzymaniu rodziny lub uiszczeniu kosztów sądowych, zwłaszcza wobec posiadania przez skarżących znacznego majątku, jak też że koszty utrzymania domu są wysokie i że dodatkowo muszą ponosić koszty utrzymania mieszkania i czyni te twierdzenia niewiarygodnymi. Skoro skarżący nie wykazali istnienia przesłanki dla przyznania im prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, o której mowa w art.246 § 1 pkt 2 ppsa, na podstawie tego przepisu oraz art.260 ppsa należało orzec jak na wstępie.