I SA/Lu 4/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wiesława Achrymowicz po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu L. W. G. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. od postanowienia z dnia [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi L. W. G. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2016 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżąca spółka wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w części dotyczącej wpisu od skargi ([...] zł). Uzasadniała, że znajduje się w skrajnie niekorzystnej sytuacji finansowej w wyniku prowadzonej wobec niej egzekucji administracyjnej. Z dniem [...] działalność spółki została zawieszona. Spółka wykazała przy tym, że jej kapitał zakładowy wynosi [...] zł, zaś wartość środków trwałych to kwota [...]zł. Spółka nie posiada żadnych środków pieniężnych ani w bankach, ani w kasie, nie uzyskuje dochodu, a wszystkie jej składniki majątkowe są zajęte albo zabezpieczone. Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2018 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej spółce przyznania prawa pomocy. W motywach tej treści rozstrzygnięcia zasadniczo przyjął, że spółka prawa handlowego jest podmiotem powołanym do prowadzenia działalności gospodarczej, a więc w celu zarobkowym, nastawionym na przynoszenie zysków swoim udziałowcom. W tej więc sytuacji, w której wolą tychże udziałowców jest dalsze podtrzymywanie bytu prawnego spółki oraz jej funkcjonowania w obrocie gospodarczym, powinni oni uzupełnić ewentualne niedobory środków niezbędnych na pokrycie jej uzasadnionych wydatków. Do wydatków tych należy zaś zaliczyć także wydatki związane z toczącymi się postępowaniami sądowymi. Brak jest bowiem racjonalnego uzasadnienia dla przerzucania tych kosztów na innych podatników, poprzez ich pokrycie ze środków publicznych. Ponadto z orzecznictwa sądowego wynika obowiązek uwzględniania w prowadzonej działalności gospodarczej ryzyka związanego z tą działalnością, tj. ryzyka prowadzenia sporów sądowych. Spółka powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. W tych okolicznościach nacisk kładzie się na uwzględnianie przez spółkę przy podejmowaniu decyzji finansowych ryzyka związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej. Bez znaczenia przy tym jest okoliczność zajęcia przez komornika sądowego majątku spółki. Gdyby tak nawet było, co nie zostało wykazane (brak jakichkolwiek w tym zakresie dokumentów), to wskazać należy, iż zajęcie majątku (np. w postaci ustanowienia hipoteki przymusowej) nie jest równoznaczne z tym, że spółka nie może czerpać z niego określonych pożytków, tym bardziej gdy majątek ten stanowią nieruchomości przystosowane do prowadzenia działalności gospodarczej, co ma miejsce w rozpatrywanej sprawie. Skarżąca spółka wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. Wywodziła, że według zeznania podatkowego CIT-8 nie uzyskała dochodu za 2016 r. Praktycznie od ponad 6 lat nie prowadzi działalności gospodarczej z uwagi na trudną sytuację materialną. Jej majątek jest zajęty przez komornika. Nie ma przy tym żadnego znaczenia, że nie jest prowadzone wobec niej postępowanie likwidacyjne, upadłościowe czy układowe. Ponadto wniosek o ogłoszenie upadłości podlegałby oddaleniu z uwagi na brak środków na pokrycie kosztów takiej procedury. Zdaniem spółki, odmowa przyznania prawa pomocy zamyka spółce drogę do sądowej kontroli kwestionowanej decyzji. Spółka dwukrotnie próbowała wznowić działalność gospodarczą, jednak bez skutku. Strata z poprzednich lat wynosi łącznie [...] zł. Nieruchomość spółki obciążona jest hipotekami przymusowymi na łączną kwotę rzędu [...] zł. Spółka zaznaczyła przy tym, że ma świadomość obowiązku ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym i dlatego we własnym zakresie ustanowiła profesjonalnego pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2017.1369 ze zm. – p.p.s.a.) strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jednocześnie, aby zapewnić możliwość realizowania prawa do sądu przez podmioty, które nie są w stanie pokryć tych kosztów, przewidziana została instytucja prawa pomocy. Powyższa reguła, wyrażona w art. 199 p.p.s.a., ma u podstaw art. 2 w związku z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.1997.78.483 ze zm.), w myśl których w demokratycznym państwie prawnym wszyscy są zobowiązani do ponoszenia danin publicznoprawnych określonych w ustawach. Koszty sądowe należą do takich danin. Zatem strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów związanych z jego tokiem oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku znajdującego zastosowanie wyłącznie w sytuacji, w której wiarygodnie i rzetelnie wykaże istnienie przesłanek do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie tak się nie stało. Skarżąca, będąca osobą prawną, ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (por. art. 245 § 1 – 3 p.p.s.a.), obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi. Zatem w myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przez użyte w przywołanym przepisie określenie "środki" należy rozumieć wszelkie środki finansowe, nie tylko gromadzone na rachunkach bankowych, ale także ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym, oraz wysokość kapitału zakładowego. W związku z tym rzeczywiste możliwości płatnicze nie mogą być oceniane przez pryzmat np. wyłącznie kwoty wolnych środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. Jak wynika z powołanego wyżej przepisu, osoba prawna zobowiązana jest wykazać nie tylko, że aktualnie nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich chociaż obiektywnie rzecz biorąc podjęła wszelkie niezbędne działania, aby uzyskać fundusze na pokrycie omawianej kategorii wydatków. Tej treści stanowisko zostało przyjęte przez Naczelny Sąd Administracyjny między innymi w sprawie sygn. II FZ 796/14. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest również pogląd, zgodnie z którym wyłącznie prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona skarżąca nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu (GZ 146/04). Prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1, § 2 p.p.s.a. sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą (FZ 178/08). Opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (FZ 478/04). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (FZ 160/08). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (II FZ 80/09). Powołane orzeczenia dostępne są na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl oraz w Systemie informacji prawnej LEX. Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela przedstawione wyżej zapatrywania prawne. Zdaniem sądu, twierdzenia skarżącej spółki oraz zaoferowane dokumenty (tytuły wykonawcze, zeznanie CIT-8 za 2016 r. czy odpis z księgi wieczystej) nie uzasadniają jej oczekiwania i zwolnienia od obowiązku poniesienia wpisu od skargi (przedmiotem skargi jest decyzja kasacyjna). Okoliczność, że spółka od kilku lat nie prowadzi działalności nie oznacza, że ma być z tego powodu traktowana w sposób uprzywilejowany i zwolniona od kosztów sądowych w jakiejkolwiek części, a ciężar tych kosztów mieliby ponosić inni podatnicy. Obowiązkiem spółki było podjęcie działalności przynoszącej określony przychód. Ponadto, jak wynika z tytułów wykonawczych, spółka nie płaciła podatku od nieruchomości od 2009 r. Taka postawa spółki nie może być argumentem przemawiającym za odstępstwem od konstytucyjnej zasady powszechnego ponoszenia danin publicznych. Co więcej, spółka powołuje się na stratę z lat wcześniejszych na poziomie [...] zł, ale jednocześnie przemilcza co było powodem takiego stanu rzeczy, jakie działania podjęła, aby mu zapobiec i uczynić działalność gospodarczą efektywną ekonomicznie, a ponadto dlaczego nadal utrzymuje w obrocie gospodarczym status przedsiębiorcy, co jednoznacznie oznacza, że sama spółka widzi perspektywy aktywności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Nie sposób zatem rzetelnie ocenić, na ile sytuacja spółki jest wynikiem czynników obiektywnych i zupełnie od niej niezależnych, a na ile wyborem określonego sposobu postępowania niewątpliwie stawiającego pod znakiem zapytania skuteczność egzekucji między innymi należności publicznych. Przy ocenie sytuacji spółki z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy istotna jest okoliczność, że spółka, pomimo mocno akcentowanych twierdzeń o katastrofalnej sytuacji materialnej, nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca. Nie zostało zainicjowane postępowanie w kierunku ogłoszenia upadłości (a w każdym razie spółka nie twierdzi, aby takie postępowanie miało miejsce). Oznacza to, że władze spółki widzą realne możliwości jej funkcjonowania oraz wypłacalności. Zatem, mając w polu widzenia art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji RP, należy wymagać od spółki, z perspektywy przesłanek przyznania prawa pomocy, podejmowania wszelkich niezbędnych działań w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów, aby móc wywiązać się z obowiązku zapłaty należności publicznoprawnych, w tym kosztów sądowych. Jeśli z takiej aktywności skarżąca zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej skarżącej, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany. Trzeba też widzieć i ten aspekt sprawy, że znaczące ograniczenie działalności gospodarczej przez spółkę może oznaczać bezskuteczność egzekucji dotyczącej zaległości podatkowych. Zatem nie można zgodzić się ze skarżącą, że należy jej przyznać prawo pomocy, bo znacząco ograniczyła czy zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, co ma także ten skutek, że aktualnie brak uzyskiwania przychodu przez skarżącą oznacza bezskuteczną egzekucję między innymi należności publicznych. Zauważyć należy, że - co do zasady - w sytuacji zagrożenia istnienia spółki nie może ona pozostać bierna i żądać udzielenia przez państwo bezzwrotnej pomocy finansowej na prowadzenie postępowań sądowych. W takiej sytuacji ma ona w pierwszej kolejności obowiązek niezwłocznego podjęcia działań, zmierzających do poprawy wskaźników ekonomicznych, wyniku finansowego, a przede wszystkim uzyskania przychodu. Nie sposób zgodzić się z argumentem spółki, że takie działania nie będą skuteczne, skoro uzyskane środki zostaną przymusowo przeznaczone na zaległości podatkowe. Przeciwnie, w świetle konstytucyjnych zasad obowiązującego porządku prawnego, o których była mowa wyżej, na spółce spoczywa obwiązek aktywizacji działalności gospodarczej, skoro nadal ma status przedsiębiorcy, kierując się m.in. potrzebą zapłaty należności publicznoprawnych, również kosztów sądowych. Podsumowując należy stwierdzić, że powyższe okoliczności, w całokształcie prowadzą do oceny, że spółka nie wykazała przesłanek ustawowo wymaganych dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, co w konsekwencji wyklucza zastosowanie tej wyjątkowej instytucji i definitywne przerzucenie ciężaru kosztów sądowych na innych współobywateli. Ponownie wymaga podkreślenia, że na gruncie przesłanek, warunkujących przyznanie prawa pomocy, zasadnicze znaczenie ma wiarygodne wykazanie przez stronę skarżącą jakim mieniem i środkami dysponowała wcześniej, jak nimi rozporządzała oraz czy wykazuje aktywność w obrocie gospodarczym wiedząc, że pozostaje w sporze z organem, który może znaleźć finał przed sądem. Niewątpliwie prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Rzecz jednak w tym, że ustawodawca wyklucza przyznanie prawa pomocy stronie, która ubiegając się o ten przywilej nie uwzględnia wszystkich okoliczności towarzyszących prowadzeniu działalności gospodarczej, a zasadniczo poprzestaje tylko na wykazywaniu braku majątku i straty sięgającej setek tysięcy złotych. Jak to zostało omówione wyżej, ani brak majątku, ani strata, ani też prowadzone egzekucje, nie są równoznaczne z wykazaniem przesłanek uprawniających do skorzystania z prawa pomocy, skoro spółka całkowicie pomija potrzebę aktywności w obrocie gospodarczym przynoszącej przychody. Z takiej aktywności nie zwalnia spółki wysokość jej obciążeń finansowych. Wobec tego powyższa, bierna postawa skarżącej spółki powoduje, że przedwczesne są jakiekolwiek rozważania dotyczące zamknięcia drogi do sądu, skoro nie ma żadnych przesłanek do oceny na ile jest ona uprawniona korzystać z prawa pomocy, a więc na ile - obiektywnie rzecz biorąc - rzeczywiście nie może samodzielnie, przy wykorzystaniu własnych środków, skorzystać z drogi do sądu, bez jakiegokolwiek wsparcia środkami publicznymi, kosztem innych współobywateli i podatników. Skarżąca, co do zasady, pomija, że z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy istotny jest, z jednej strony, brak środków, na którym wyłącznie koncentruje się skarżąca w swoich wywodach oraz, z drugiej strony, wykazanie, że pomimo podjęcia niezbędnych działań, skarżąca w sposób obiektywny nie była i nie jest w stanie zgromadzić środków koniecznych na poczet wymaganych kosztów sądowych, co z kolei skarżąca w istocie pozostawia poza zakresem swojej uwagi, wyrażając przekonanie, że podejmowanie takich działań nie będzie efektywne z uwagi na rozmiar strat czy prowadzone egzekucje, a więc nie poprawi jej ekonomicznej sytuacji. W konsekwencji, zdaniem sądu, dotychczasowe twierdzenia i argumenty spółki nie mogą być przyjęte za jedyny i wystarczający powód dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wobec powyższego uznając, że spółka nie wykazała przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., sąd postanowił jak na wstępie przy zastosowaniu art. 260 § 1 - § 3 tej ustawy .