I SA/Lu 502/15

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Marcin Małek po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi Z. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodu z tytułu odpłatnego zbycia nieruchomości w 2010 r. p o s t a n a w i a 1. przyznać skarżącej prawo pomocy poprzez zwolnienie od każdej opłaty sądowej ponad kwotę 200 (dwieście) złotych; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Wnioskiem złożonym w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od wniesionej skargi skarżąca wystąpiła o zwolnienie jej od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku wynika, że skarżąca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a źródłem jej utrzymania jest emerytura wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w kwocie 2.817,88 zł brutto (potwierdzenie wypłaty za maja 2015 r.). Jak wskazała dochody te pozwalają jedynie na pokrycie stałych kosztów utrzymania i leczenia (nowotwór [...]). Skarżąca zamieszkuje w mieszkaniu darowanym synowi, którego ponosi koszty utrzymania: czynsz - 375,13 zł, energia elektryczna - 81,29 zł, gaz - 35,67 zł, telefon - 50 zł. Opłaca również składkę ubezpieczeniową w wysokości 90 zł za trzy miesiące i spłaca kredyt studencki syna w wysokości 303,55 zł (rata za maj 2015 r.), który jest osobą bezrobotną. Wysokość wydatków na leczenie i lekarstwa określiła natomiast na 380 zł miesięcznie. Referendarz sądowy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności wskazania wymaga, że odpłatność postępowania sądowoadministracyjnego jest generalną zasadą przyjętą na gruncie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej p.p.s.a. - por. art. 199 tej ustawy). Niemniej jednak zasada ta nie ma charakteru bezwzględnego i ustawodawca przewidział, że w szczególnych przypadkach strona może być zwolniona z tego obowiązku w drodze przyznania prawa pomocy. Możliwość jego przyznania jest jednakże uzależniona od tego, czy strona występująca z takim wnioskiem wykaże, iż rzeczywiście jej sytuacja materialna jest na tyle ciężka, aby uzasadnione było uczynienie wyjątku od zasady odpłatności postępowania. Zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego, o które ubiega się w rozpoznawanej sprawie skarżąca może natomiast zostać przyznane stronie, o ile wykaże ona brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Odnosząc powyższe do złożonego wniosku, referendarz sądowy nie znalazł dostatecznych podstaw do stwierdzenia, że sytuacja materialna strony skarżącej jest na tyle ciężka, iż wymaga zwolnienia całkowicie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Niemniej jednak w jego ocenie wniosek strony zasługuje na częściowe uwzględnienie, tj. przez zwolnienie z obowiązku uiszczenia każdej opłaty sądowej ponad kwotę 200 złotych. Zważenia bowiem wymaga, iż w rozpoznawanej sprawie, ze względu na jej przedmiot, wysokość wpisu od skargi wynosi 712 zł - zgodnie z treścią § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów, z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.). Natomiast w razie niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia i zamiaru jego zaskarżenia może zaistnieć konieczność uiszczenia przez skarżącą opłaty kancelaryjnej w kwocie 100 zł, za doręczenie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem oraz wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 356 zł. Uwzględniając zatem wskazaną wysokość wpisu od skargi w zestawieniu z sytuacją finansową skarżącej oraz fakt, że uiszczenie tej opłaty jest warunkiem niezbędnym rozpoznania skargi strony przez Sąd zasadnym jest pokrycie kosztów postępowania w części przekraczającej kwotę 200 zł z budżetu państwa. Innymi słowy zestawienie kosztów postępowania, częściowo ewentualnych i odroczonych w czasie z możliwościami finansowymi strony skarżącej prowadzi do wniosku, iż zbyt dużym obciążeniem dla skarżącej byłoby wyłącznie uiszczenie wpisu od skargi w pełnej wysokości, tj. 712 zł. Przedstawiona przez stronę sytuacja rodzinna i dochodowa nie pozwala jednak na zwolnienia jej z kosztów w większym zakresie. Sytuacja ta nie jest bowiem na tyle zła, aby istniała konieczność zniesienia obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w szerszym lub pełnym zakresie. Jak już zaznaczono instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Pogląd taki wielokrotnie prezentował Naczelny Sąd Administracyjny (przykładowo w postanowieniu z dnia 25 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 797/11; LEX nr 1104128). W ocenie referendarza skarżącej nie można jednak zaliczyć do tego typu osób. Wskazać bowiem należy, że skarżąca uzyskują stały dochód z tytułu emerytury oraz dodatku pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 2.817,88 zł brutto. Ma również zapewnione warunki mieszkaniowe (mieszkanie syna darowane mu przez skarżącą w grudniu 2014 r.). Jak wynika z akt podatkowych sprawy skarżąca wcześniej przeniosła również na syna spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o pow. 54,50 m2 (18 kwietnia 2012 r.) oraz ekspektatywę odrębnej własności lokalu mieszkalnego o pow. 48,32 m2 (20 czerwca 2013 r.), co świadczy o zbyciu w ostatnich latach majątku znacznej wartości. Wracając zaś na grunt dochodów strony podnieść należy, że nie ma znaczenia, iż są lub były one obciążone potrąceniami komorniczymi. Zaległe zobowiązania podatkowe podobnie jak inne przykładowo cywilnoprawne (kredyty, pożyczki itp.) nie mogą korzysta z pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi, w tym opłatami sądowymi (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 września 2014 r., sygn. akt I FZ 344/14). Koszty sądowe nie mogą bowiem być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Co więcej, strona wstępująca na drogę sądową powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i powinna w związku z tym znaleźć pokrycie w swych dochodach przez ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 lipca 2009 r., I OZ 753/09, niepubl.). Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, niepubl.). Uwzględniając powyższe należało uznać, że dochód strony mimo, iż obciążony kosztami leczenia jest w stanie zapewnić niezbędne warunki utrzymania gospodarstwa domowego, a przy właściwym jego gospodarowaniu ponieść również ciężar części kosztów postępowania sądowego, który zgodnie z niniejszym rozstrzygnięciem obecnie ogranicza się do uiszczenia kwoty 200 zł tytułem wpisu sądowego. Takie rozstrzygnięcie uwzględnia przy tym ogólną sytuacją materialną, bytową i rodzinną skarżącej, zabezpieczając gwarantowane jej Konstytucją RP prawo do sądu, a dodatkowo chroni wymiar sprawiedliwości przed ewentualną, zbędną roszczeniowością strony. Nie powoduje też przerzucenia całości kosztów procesu na Skarb Państwa czyli resztę społeczeństwa. Jednocześnie nie stwierdzono uzasadnionych podstaw do pozytywnego rozpoznania wniosku w części dotyczącej ustanowienia doradcy podatkowego z urzędu. Po pierwsze ze względu na przedstawioną sytuację materialną wnioskodawcy byłoby to nieuzasadnione, a po drugie udział profesjonalnego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania nie jest potrzebny. Zgodnie z postanowieniem NSA z dnia 8 kwietnia 2013 r. I FZ 70/13, Sąd decydując o udzieleniu stronie prawa pomocy musi przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie sąd bierze pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych. Otóż zgodnie z art. 175 § 1 p.p.s.a. oraz art. 194 § 4 p.p.s.a. – wymóg posiadania profesjonalnego pełnomocnika staje się niezbędny dopiero w przypadku sporządzenia skargi kasacyjnej od orzeczenia Sądu kończącego postępowanie lub zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej. Ponadto w myśl art. 6 p.p.s.a. Sąd powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, a według art. 134 § 1 p.p.s.a. nie jest związany granicami skargi i kontroluje sprawę w jej całokształcie. Konkludując, zwolnienie skarżącej od każdej opłaty sądowej ponad kwotę 200 złotych stanowi dla niej aktualnie wystarczającą formę wsparcia w prowadzeniu sprawy oraz zabezpieczeniu jej prawa i nie zamknie jej przy tym drogi do rozpoznania złożonych przez nią wniosków. Nie wyklucza to bowiem złożenia przez skarżącą kolejnego wniosku o ustanowienie zastępcy prawnego w przyszłości, o ile potrzeba taka będzie rzeczywiście nadal uzasadniona tokiem sprawy i jej sytuacją materialną. Z tych względów referendarz sądowy, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.