I SA/Lu 809/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wiesława Achrymowicz po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu L. D. E. E. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w L. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 2 czerwca 2017 r. w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi L. D. E. E. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec i okresy od września do grudnia 2012 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżąca spółka na etapie składania skargi kasacyjnej wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w całości i ustanowienie doradcy podatkowego. Uzasadniała, że nie ma środków finansowych na wymagane koszty postępowania sądowego między innymi z powodu kontroli podatkowych. Poniosła stratę za ostatni rok obrotowy wg bilansu rzędu [...] zł, kapitał zakładowy wynosi [...] zł, a wartość środków trwałych to [...] zł. Ponadto wszczęto wobec niej postępowanie egzekucyjne w zakresie należności podatkowych, których dotyczy zaskarżona decyzja. Postanowieniem z 2 czerwca 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. W motywach tej treści rozstrzygnięcia wyjaśnił, że przy ocenie wniosku skarżącej należy uwzględnić nie tylko jej twierdzenia, ale także dodatkowo złożone przez nią dokumenty, z których wynika, że spółka posiada aktywa trwałe o wartości na poziomie [...] zł, aktywa obrotowe o wartości rzędu [...] zł, przychód ze sprzedaży za 2016 r. wyniósł netto [...] zł, a za rok wcześniejszy kształtował się na poziomie [...] zł. Na koniec 2016 r. według bilansu posiadała środki finansowe w wysokości [...] zł. Te wielkości, opisujące sytuację majątkową spółki, pozwalają stwierdzić, że ma ona możliwość poniesienia kosztów postępowania sądowego związanego z wniesioną skargą kasacyjną. Wpis od skargi kasacyjnej wynosi [...] zł. Jednocześnie z uzyskanych dokumentów nie wynika, aby wobec spółki toczyło się postępowanie upadłościowe czy likwidacyjne. Zatem spółka nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, a celem jej działalności - z istoty rzeczy - jest osiąganie zysku. Skarżąca spółka wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. Wywodziła, że od lat ponosi straty. Wcześniejsze kontrole podatkowe nie wykazały żadnych nieprawidłowości. Aktualnie nie ma środków na finansowanie postępowania sądowego i ustanowienie doradcy podatkowego. Spółka jest niszczona kolejnymi decyzjami organu podatkowego. Wobec spółki wydane zostały decyzje zabezpieczające należności podatkowe na kwotę rzędu [...] zł. W konsekwencji spółka zostaje zmuszona do ogłoszenia upadłości. Odmowa przyznania wnioskowanego prawa pomocy w sposób nieuzasadniony zamyka jej drogę do sądu, a tym samym narusza art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Zasadą wynikającą z przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2016.718 ze zm. - p.p.s.a.), przede wszystkim z jej art. 199, jest ponoszenie przez stronę kosztów tego postępowania związanych z jej udziałem w sprawie. Jednocześnie, aby zapewnić możliwość realizowania prawa do sądu przez podmioty, które nie są w stanie pokryć kosztów, o których mowa, przewidziana została instytucja prawa pomocy. Powyższa reguła w postępowaniu sądowym ma u podstaw art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.1997.78.483 ze zm.), w myśl których w demokratycznym państwie prawnym wszyscy są zobowiązani do ponoszenia danin publicznoprawnych określonych w ustawach. Koszty sądowe należą do takich danin. Zatem strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów związanych z jego tokiem oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku znajdującego zastosowanie wyłącznie w sytuacji, w której wiarygodnie i rzetelnie wykaże istnienie przesłanek do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie tak się nie stało. Skarżąca, będąca osobą prawną, ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (por. art. 245 § 1 – 3 p.p.s.a.), obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w części (wpis sądowy od skargi został uiszczony) i ustanowienie doradcy podatkowego. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przez użyte w przywołanym przepisie określenie "środki" należy rozumieć wszelkie środki finansowe, nie tylko gromadzone na rachunkach bankowych, ale także ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym, oraz wysokość kapitału zakładowego. W związku z tym rzeczywiste możliwości płatnicze nie mogą być oceniane przez pryzmat np. wyłącznie kwoty wolnych środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym. Jak wynika z powołanego wyżej przepisu, osoba prawna zobowiązana jest wykazać nie tylko, że aktualnie nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich chociaż obiektywnie rzecz biorąc podjęła wszelkie niezbędne działania, aby uzyskać fundusze na pokrycie omawianej kategorii wydatków. Tej treści stanowisko zostało przyjęte przez Naczelny Sąd Administracyjny między innymi w sprawie sygn. II FZ 796/14. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest również pogląd, zgodnie z którym wyłącznie prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona skarżąca nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu (GZ 146/04). Prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1, § 2 p.p.s.a. sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą (FZ 178/08). Opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (FZ 478/04). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (FZ 160/08). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (II FZ 80/09). Powołane orzeczenia dostępne są na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl oraz w Systemie informacji prawnej LEX. Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela przedstawione wyżej zapatrywania prawne i mając je na uwadze ocenia, że spółka nie wykazała przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Po pierwsze, pomimo wezwania referendarza sądowego nie złożyła zeznania podatkowego CIT za 2016 r. ani deklaracji VAT. Ponadto z zaoferowanego rachunku zysków i strat wynika, że w 2016 r. uzyskała przychód netto ze sprzedaży w wysokości [...] zł. Wykazała stratę, gdyż koszty działalności operacyjnej wyniosły [...] zł. Jej aktywa trwałe na koniec 2016 r. miały wartość rzędu [...] zł, a obrotowe [...] zł (środki pieniężne na poziomie [...] zł). Zdaniem sądu, wymienione dokumenty, obrazujące sytuację majątkową skarżącej na koniec 2016 r., potwierdzają prawidłowość oceny dokonanej przez referendarza sądowego, że skarżąca nie tylko w dniu wniesienia skargi posiadała możliwość sfinansowania kosztów postępowania sądowego, ale nadal jest w stanie wywiązać się z ustawowego obowiązku ponoszenia tych kosztów. Spółka jest działającym przedsiębiorcą, uzyskuje znaczne przychody, wielokrotnie przewyższające wymagane koszty postępowania sądowego. Okoliczność, że przeznacza je na inne cele, pomijając konstytucyjny obowiązek ponoszenia danin publicznoprawnych określonych w ustawach - w tym przypadku w p.p.s.a. - w żadnym razie nie może przemawiać za jej uprzywilejowanym traktowaniem i przyznaniem prawa pomocy w oczekiwanym zakresie, co przecież oznacza przerzucenie tego fiskalnego ciężaru na innych współobywateli i podatników. Co do zasady, nie ma również rozstrzygającego znaczenia prowadzenie wobec skarżącej administracyjnych postępowań egzekucyjnych czy zabezpieczających. Po pierwsze, jak to zostało wyjaśnione wyżej, skarżąca pomimo prowadzenia wobec niej egzekucji, mimo wszystko - obiektywnie rzecz oceniając - była w stanie zgromadzić środki pieniężne na poczet wymaganych kosztów postępowania. Po drugie zaś, trzeba zauważyć, że art. 80 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U.2016.599 ze zm.) nie wyklucza możliwości wystąpienia do organu egzekucyjnego o wyrażenie zgody na dokonanie przez bank wypłaty na poczet należnego wpisu sądowego czy wpisów sądowych. Skarżąca spółka koncentruje swoją argumentację na twierdzeniu, że nie ma majątku i środków pozwalających na zapłatę kosztów postępowania, a odpowiedzialnością za taki stan rzeczy obarcza przede wszystkim organy podatkowe, które wydały decyzje zabezpieczające czy zmieniające spółce rozliczenia podatkowe, wbrew odmiennym oczekiwaniom spółki. Tej treści motywacja przyjęta przez spółkę u podstaw wniosku o przyznanie prawa pomocy nie uzasadnia zastosowania tej wyjątkowej instytucji. Zasadnicze znaczenie ma bowiem konstatacja, że spółka poprzestaje wyłącznie na twierdzeniach, natomiast nie wykazała, aby rzeczywiście była pozbawiona środków pozwalających na poniesienie kosztów postępowania sądowego, a dodatkowo z przyczyn od niej niezależnych. Wobec tego, co do zasady, brak jest racjonalnego uzasadnienia dla definitywnego przerzucania kosztów postępowania sądowego na innych podatników, poprzez ich pokrycie ze środków publicznych. Dla oceny przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy nie mają również znaczenia argumenty spółki dotyczące prawidłowości składanych przez nią deklaracji VAT czy braku winy w ewentualnych błędach w deklarowanym rozliczeniu tego podatku. Innymi słowy, prawo pomocy jest instytucją całkowicie niezależną od tego czy strona skarżąca akceptuje decyzje organów podatkowych, czy też nie; czy zaskarżone decyzje okażą się zgodne z prawem, czy też nie. Natomiast niewykonywanie przez spółkę obowiązków wynikających z decyzji organów podatkowych należy postrzegać jako naruszenie art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji RP. W takiej sytuacji organy mają nie tylko prawo, ale i obowiązek wszcząć i prowadzić postępowanie egzekucyjne. Poziom wydatków spółki ponoszonych na koszty jej działalności gospodarczej, które w rezultacie generują stratę, nie mają związku z działaniami organów podatkowych czy egzekucyjnych. Były wynikiem decyzji samej spółki. Przy ocenie sytuacji spółki z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy istotna jest również okoliczność, że spółka, pomimo mocno akcentowanych twierdzeń o katastrofalnej sytuacji materialnej w związku z decyzjami organów podatkowych, które miały jej uniemożliwić prowadzenie i rozwój działalności gospodarczej, nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca. Nie zostało zainicjowane postępowanie w kierunku ogłoszenia upadłości (a w każdym razie spółka nie twierdzi, aby takie postępowanie miało miejsce). Oznacza to, że władze spółki widzą realne możliwości jej funkcjonowania oraz wypłacalności. Zatem, mając w polu widzenia art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji RP, należy wymagać od spółki, z perspektywy przesłanek przyznania prawa pomocy, podejmowania wszelkich niezbędnych działań w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów, aby móc wywiązać się z obowiązku zapłaty należności publicznoprawnych, w tym kosztów sądowych. Jeśli z takiej aktywności skarżąca zrezygnowała, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej skarżącej, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany. Trzeba też widzieć i ten aspekt sprawy, że znaczące ograniczenie działalności gospodarczej przez spółkę może oznaczać bezskuteczność egzekucji dotyczącej zaległości podatkowych. Zauważyć należy, że - co do zasady - w sytuacji zagrożenia istnienia spółki nie może ona pozostać bierna i żądać udzielenia przez państwo bezzwrotnej pomocy finansowej na prowadzenie postępowań sądowych. W takiej sytuacji ma ona w pierwszej kolejności obowiązek niezwłocznego podjęcia działań, zmierzających do poprawy wskaźników ekonomicznych, wyniku finansowego, a przede wszystkim uzyskania przychodu. W świetle konstytucyjnych zasad obowiązującego porządku prawnego, o których była mowa wyżej, na spółce spoczywa obwiązek aktywizacji działalności gospodarczej, skoro nadal ma status przedsiębiorcy, kierując się m.in. potrzebą zapłaty należności publicznoprawnych, również kosztów sądowych. Gdyby przecież okazało się, że rozliczenia podatkowe deklarowane przez spółkę są prawidłowe, wówczas nadpłacone kwoty podlegają zwrotowi wraz z odsetkami. Sąd nie podziela zapatrywania skarżącej spółki, aby obowiązek ponoszenia kosztów postępowania miał jej nie dotyczyć wyłącznie dlatego, że powołuje się na brak wystarczającego majątku i nie godzi się z prowadzeniem postępowań egzekucyjnych, będących następstwem kwestionowanych przez nią decyzji podatkowych, gdy jednocześnie ponosiła wydatki w prowadzonej działalności gospodarczej na poziomie [...] zł (bez amortyzacji). Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że przedstawione przez spółkę wielkości opisujące jej kondycję majątkową w powiązaniu z jej argumentacją obarczającą odpowiedzialnością za trudności organy podatkowe, w całokształcie oznacza, że spółka nie wykazała przesłanek ustawowo wymaganych dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, co w konsekwencji wyklucza zastosowanie tej wyjątkowej instytucji i definitywne przerzucenie ciężaru kosztów postępowania na innych współobywateli. Niewątpliwie prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Rzecz jednak w tym, że ustawodawca wyklucza przyznanie prawa pomocy stronie, która nie respektuje ustawowych obowiązków i posiadane środki przeznacza na inne cele z pominięciem danin publicznoprawnych. W takiej sytuacji nie mamy do czynienia z pozbawieniem strony skarżącej drogi do sądu, ale z jej postępowaniem polegającym na braku woli ponoszenia kosztów postępowania sądowego z uwagi na przekonanie o nieuprawnionym postępowaniu organów podatkowych. Obiektywnie rzecz biorąc, wykazane parametry ekonomiczne dają spółce możliwość wywiązania się z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie samodzielnie, przy wykorzystaniu własnych środków, bez jakiegokolwiek wsparcia środkami publicznymi, co odbyłoby się kosztem innych współobywateli i podatników. Nie ma przy tym znaczenia na ile spółka zgadza się z decyzjami organów podatkowych. Skarżąca, co do zasady, pomija, że z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy istotny jest, z jednej strony, brak środków, na którym wyłącznie koncentruje się skarżąca w swoich wywodach, oraz, z drugiej strony, wykazanie, że pomimo podjęcia niezbędnych działań w sposób obiektywny nie była i nie jest w stanie zgromadzić środków koniecznych na poczet wymaganych kosztów postępowania sądowego, co z kolei pozostawia poza zakresem swojej uwagi, wyrażając przekonanie, że podejmowanie takich działań doprowadzi jedynie do wykonania kwestionowanych przez nią decyzji podatkowych, natomiast nie poprawi jej ekonomicznej sytuacji. W konsekwencji, zdaniem sądu, dotychczasowe twierdzenia i argumenty spółki nie mogą być przyjęte za jedyny i wystarczający powód dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wobec powyższego uznając, że spółka w swojej argumentacji nie wykazała przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., sąd postanowił jak na wstępie przy zastosowaniu art. 260 § 1 - § 3 tej ustawy .